Skip to main content

Full text of "Orationes. Recognovit brevique adnotatione critica instruxit Albertus Curtis Clark"

See other formats 


m- 


^m^ 


Bll 

^^i' 

^V 

'■■Vm 

i 

i'.-.rj;'2 , 

:v 

:><^:t',<V'r,, 


SCRIPTORUM  CLASSICORUM 


BIBLIOTHECA  OXONIENSIS 


OXONII 

E    TYPOGRAPHEO    CLARENDONIANO 

LONDINI  ET  NOVI  EBORACI 

APUD  GALFRIDUM  CUMBERLEGE 


,0^ 

M.  TVLLI  CICERONIS 

ORATIONES 


PRO  P.  QVIXCTIO         PRO  Q.  ROSCTO  COMOEDO 

PRO  A.  CAECIN.\        DE  LEGE  AGRARIA  CONTRA  RVLLVM 

PRO   C.   RAEIRIO   PERDVELLIONIS   REO 

PRO  L.  FLACCO         IN  L.  PISONEM 

PRO  C.  RABIRIO  POSTVMO 


RECOGNOVIT 
BREVIQVE   ADNOTATIONE  CRITICA   INSTRVXIT 

ALBERTVS   CVRTTS   CLARK 

COLLEGII  REGINAE  SOC  IV3 


oxoNir 

E  TYPOGRAPHEO  CLARENDONIANO 


OXONII 
Exciidebat  loannes  Jolntson 
A  rchitypographits  academicus 


585853 


2,    1  •  ^4 


PRINTED   IN  CKEAT  BRITAIN 


PRAEFATIO 

Orationes  quae  hoc  volumine  continentur  id  commune 
habent  quod  Italis  saeculo  xv  ineunte  innotuerunt.  Defen- 
siones  P.  Quinctii  et  L.  Flacci  quis  invenerit  non  traditur : 
ceteras  ex  legatione  Helvetica  reportavit  Poggius.  E  Pog- 
gianis  tres,  quae  sunt  pro  Q.  Roscio  Comoedo,  pro  C. 
Rabirio  perduellionis  reo,  pro  C.  Rabirio  Postumo  habitae — 
ut  Pahmpsesti  particulam  quandam  omittam — nullo  postea 
in  codice  inventae  sunt :  ceteris  accesserunt  subsidia  nova 
aetate  ipsius  Poggii.  Anno  enim  fere  1425  ^  luci  redditus 
est  nobilis  ille  codex  Vaticanus  ( F),  in  quo  pars  Pisonianae 
ahis  cum  orationibus  continetur,  anno  1426  alterum  Piso- 
nianae  et  orationum  contra  Rullum  exemplar  Coloniae 
invenit  Nicolaus  Treyerensis,  sive  Cusanus.^  Alios  hodie 
habemus  libros  postea  repertos  {T£e),  de  quibus  mox 
dicendum. 

De  his  Italorum  inventis  quam  brevissime  dicam  :  multa, 
quae  angustum  Praefationis  spatium  non  capit,  hbello  quem 
typothetis  prope  diem  traditurus  sum  reservabo.' 

Vt  ab  orationibus  pro  Quinctio  et  pro  Flacco  incipiam, 
utramque  tractat  Antonius  Luschus  in  Commentariis,  quos 
ante  annum  1405  scriptos  esse  docet  R.  Sabbadini.*    Nullam 

^  Hoc  libro  usus  est  Poggius  Romae  anno  1428  (Episiiilae,  ed. 
Tonelli,  I.  p.  216)  :  nuper  inventum  esse  dicit  Aurispa  anno  1430 
{Sabbadini,  Scoperte,  p.  87).  De  oratione  nuper  reperta  loquitur 
Guarinus  anno  1425  {Sabbadiiii,  Mnseo  ital.  ii.  p.  289),  quam  Fon- 
teianam  esse  arbitror,  quae  in  Fsolo  servata  est.  Alia  saltem  quae 
fuerit  non  video. 

2  '  Nicolaus  ille  Treverensis  .  .  .  dicit  se  habere  (volumina)  multo- 
rum  operum  Ciceronis,  in  quibus  sunt  orationes  de  lege  agraria,  in 
Pisonem,  de  Legibus,  de  Fato,  et  plura  alia  ex  fragmentatis,'  Tonelli, 
p.  266.     Cf.  Sabbadini,  Scopcrte,  p.  1 10. 

'  Anecdota  Oxoniensia,  Classical  Series,  Parl  XI. 

*  Bricaole  Umanistiche,  p.  5. 

iii 


PRAEFATIO 

earum  mentionem  inveni  in  Coluccii  epistulis,  qui  anno 
1406  mortuus  est,  quem  virum,  si  Flacci  defensionem  legis- 
set,  de  locis  ubi  de  Graecorum  mendaciis,  de  ludaeorum 
religione  agitur,  tacere  potuisse  vix  veri  simile  est.  Anno 
igitur  fere  1405  has  orationes  Italis  innotuisse  credo.  Vna 
inventas  esse  arbitror  cum  eodem  tempore  emerserint,  et 
in  omnibus  quos  novi  codicibus  altera  alteram  sequatur,' 
eodem  modo  quo  Roscianae  Mureniana  coniungitur,  vel 
quo  orationes  pro  Roscio  Comoedo,  pro  Rabirio  perduel- 
lionis  reo,  pro  Rabirio  Postumo  conectuntur.  E  Gallia 
advectas  esse  significat,  opinor,  numerus  satis  magnus  codi- 
cum  manu  Gallica  saeculo  xv  ineunte  scriptorum,  quos 
quidem  ab  uno  archetypo  fluxisse  manifestum  est.  FamiUam 
Gallicam  ducit  codex  Parisinus  14749,  oHm  S.  Victoris  91 
(2),  cuius  praestantia  aUis  in  orationibus  notaest.^  Cum  hoc, 
ut  ex  Italicis  unum  sumam,  codex  olim  S.  Marci  255  (d) 
fere  conspirat. 

Alter  codex  alia  stirpe  ortus  postea  inventus  est,  quo  loco 
nescio.  Ex  hoc  novo  fonte  emanarunt  cum  vaiietas  le- 
ctionis  fere  perpetua  in  eiusdem  codicis  d  margine  posita, 
tum  supplementa  aUquot  quae  non  Ubrarii  ingenio  deberi, 
sed  e  bono  codice  orta  esse  aUquando  confirmat  Rufiniani 
et  PaUmpsesti  {F)  auctoritas.^  Addiderim  lectiones  muUas 
esse  mendosas,  muUas  in  rebus  minimis  velut  in  verborum 
coUocatione  versari.  E  famiUa  GaUica  (2)  et  his  correctioni- 
bus  {B)  nata  est  contaminata  Italorum  lecensio,  quae  in 
aUero  codice  S.  Marci,  num.  254  (^),  et  in  recentioribus  in- 
venitur.* 

1  Ita  in  editionibus  priscis  usque  ad  Aldinam  anno  1519  a  Naugerio 
curatam. 

2  Ariecdota  Oxoitiensia,  Classical  Serics,  Paii  X. 

*  Qttinct.  §§  53,  92.  Vnum  supplemcntum  §  35)  ex  hoc  fonte 
ortum  esse  non  credo,  sed  ex  ea  quam  b  exhibet  corruptione  («»5»  pro 
ubi)  natum. 

*  £  Parisinis  quibus  usus  est  F.  L.  Keller  octo  manu  Gallica  scripti 

iv 


PRAEFATIO 

Venio  ad  syllogen  Poggianam,  de  qua  ipse  Poggius  in 
litteris  ad  F.  Barbarum  anno  141 7  Constantiae  datis  ita 
loquitur. 

Orationum  volo  hic  exemplar  remanere,  post  modum  vel  ipse  de- 
feram,  vel  per  alium  ad  te  mittam,  idque  quam  primum.' 

Thesaurum  misit  non  ad  Barbarum  sed  ad  Nicolaum 
Niccolum,  qui  postea  librum  Barbaro  permisit,  quod,  credo, 
non  fecisset  nisi  transcribendum  in  usum  suum  iam  ante 
curasset.  Anno  1423  Poggius  a  Britannia  redux  binis  litteris 
ad  Barbarum  missis  codicem  suum  flagitabat,  sed  frustra : 
nam,  ut  ait,  '  ille  neqtie  respondet  neque  librutn  viitiit  \  id  quod 
aegre  tulit  Poggius,  qui  dicit  '  amo  enim  hunc  libellum  tum 
propier  multa,  tufn  in  primis  quia  egomet  scripsi'.  Nicolai 
etiam  et  Guarini  auxilium  in  hac  re  poscebat.^  Anno  1424 
Ambrosius  Camaldunensis  in  epistula  ad  Nicolaum  data 
dicit  de  Barbaro  '  orationes  illas  a  Poggio  in  Germania  re- 
pertas  ad  te  prope  diem  missurum  pollicetur '.  Anno  denique 
1436,  si  annus  recte  traditur,  orationes  sospitatori  suo  red- 
didit  Barbarus  cum  his  litteris.^ 

Orationes  illas  Ciceronis  quas  a  Germania  in  Italiam  longo,  ut 
aiunt,  postliminio  reduxisti  ab  illis  mensariis  de  quibus  fecisti  men- 
tionem  recipies.  Quae  etsi  tardius  ad  te  revertercntur  quam  voluis- 
ses,  sibi  facile  ignosces;  nam  cum  mecum  peregrinari  non  crederent, 
sic  in  aede  Camenarum,  ut  aiunt,  apud  me  se  receperant,  quasi  haec 
sua  hospitalitas  tiiae  Germanicae  legationis  monumentum  quoddam  in 
perpetuum  esse  debuisset.     Vale.  Venetiis  1436.^ 

Alia  profecto  ratio  est  orationum  de  quibus  nunc  agitur 
atque  earum  quas  in  Cluniacensi  Poggius  invenerat.     Clu- 


sunt,  e  quibus  tres  {Jiiti)  ex  ipso  2  transcriptos  esse,  quinque  bcdfg) 
codicis  2  simillimos  csse  cognovi ;  quattuor  {aelnt)  in  Italia  exarati 
eandcm  fere  quam  x  recensionem  exhibent.  Rcstat  unus  k,  de  quo 
mox  dicendum. 

'   Classical  Revieiv,  xiii.  p.  125 

-   Tonclli,  i.  pp.  93.  95,  96,  100. 

3  Sabbadiiii,  Ccntotrcnta  lettere  inedite  di  Fr.  Barbaro,  p.  84. 

*  Sabbadini  1436  errore  positum  pro  1424  suspicatur. 

V 


PRAEFATIO 

niacensi  enim  codicis  2  scriptor  ante  Poggii  adventum 
usus  est,  ipsum  codicem  in  Italiam  misit  Poggius,  plures 
et  Florentiae  et  Romae  contulerunt,  inter  quos  ipse  Pog- 
gius.  Contra  in  his  orationibus  numquam  de  codicibus  a 
se  reportatis  loquitur  Poggius,  sed  identidem  de  suo  exem- 
plari  sua  manu  scripto.  Ad  hoc  igitur  redire  constat  in 
orationibus  pro  Roscio  Comoedo,  pro  Rabirio  perdueUionis 
reo,  pro  Rabirio  Postumo  codices  omnes,  in  ceteris  quotquot 
hbri  in  familiam  Poggianam  cadunt.  Quod  si  ipsius  Poggii 
exemplar  praesto  esset,  ceteris  Ubris  qui  ab  eo  derivati  sunt, 
quorum  ingens  est  numerus,  supersederi  potuit :  hoc  vero 
deperdito  necesse  est  ut  omissis  rivuHs  ad  fontem,  si  potest 
fieri,  quam  proxime  accedamus. 

IUud,  opinor,  veri  simile  est  ab  apographo  Poggiano  pro- 
xime  abesse  eos  codices,  si  qui  eius  modi  sint,  qui  nihil 
nisi  has  octo  orationes  praebeant.  Atqui  tales  exstare  iam 
diu  notum  est.     Hi  sunt 

1.  Codex  ohm  S.  Mariae,  sive  Abbatiae  Florentinae,  qua 
in  bibhotheca  numero  CL.  ii.  39  signabatur,  nunc  Lauren- 
tianus,  Conv.  .Soppr.  13  (i^/).  Hunc  descripsit  Mehus  in 
vita  Ambrosii  Camaldunensis,^  Bandinius  in  catalogo," 
contuht  H.  Lagomarsinius,  qui  codicem  Lag.  39  appeUavit, 
plures  postea  inspexerunt. 

2.  Codex  alter  oHm  S.  Mariae,  num.  CL.  11.  38  designa- 
tus,  nunc  Oxoniensis,  Dorvill.  78  {0).  Hunc  Ambrosii  manu 
exaratum  esse  dixit  Mehus,^  sed  in  tah  re  vir  doctus  saepe 
fallitur.  A  Lagomarsinio  coUatus  est  Florentiae  et  Lag.  38 
appehatus.     Quo  modo  in  DorviUii  manus  venerit  nescio. 

3.  Codex  Senensis  H.  VI.  12  [s):  quem  nuper  indicavit 
N.  Terzaghi.'' 

4.  Codex  Laur.  XLVIII.  26  (w)  a  Lagomarsinio  coUatus 

'  p.  XXXV.  2  Cn/nl.  Lnt.  Bibl.  Laitt:  ii.  p.  231. 

'  p.  ccclxxxvii. 

*  Bullcllino  Seitcse  di  storia  paii  ia,  x  (1903). 

vi 


PRAEFATIO 

et  Lag.  26  designatus.  Practer  has  octo  orationes  continet 
Roscianam  et  Murenianam,  sed  manu  nova  scriptas  et  prae- 
cedentibus  postea  additas. 

5.  His  nescio  an  addendus  sit  codex  Ambrosianus  C.  96 
supr.  (w),  qui  decem  orationes  a  Poggio  repertas  continet.^ 
Restant  duo  libri  hodie  deperditi,  qui  sunt 

6.  Codex  oHm  S.  Michaelis  Venetiis  (v),  quem  in  catalogo 
huius  monasterii  descripsit  Mittarelli.'  Bibliotheca  anno 
1812  divendita  multos  codices  emerunt  Capellari,  postea 
Papa  Gregorius  XVI,  et  Zurla,  postea  Cardinalis,  qui  tum 
in  eo  monasterio  monachi  erant :  Hbros  postea  Romam 
translatos  monasterio  S.  Gregorii  donaverunt.'  In  hoc 
numero  hunc  Hbrum  fuisse  colHgo,  quoniam  eius  modi 
codicem  in  bibHotheca  S.  Gregorii  vidit  anno  1822  F, 
Blume,*  etiam  postea  A.  Reifferscheid.®  Magnam  mihi 
exspectationem  moverat  hic  codex  cum  aHas  ob  causas,* 
tum  quod  in  S.  MichaeHs  bibHotheca  aHquot  F.  Barbari 
codices  servatos  esse  MittarelH  testatur.  Frustra  tamen  in 
Victoris  EmmanueHs  bibHotheca  inter  codices  S.  Gregorii 
requisivi.  Anno  1870  fures  in  hac  bibHotheca  incredibilem 
in  modum  grassatos  esse  constat.^ 

7.  Codex  Glorieri  {g),  quo  usus  est  Muretus,  oHm  in 
CoHegio  Romano  asservatus.  Hunc  quoque  in  Victoris 
EmmanueHs  bibHotheca  inter  CoUegii  Romani  Hbros  non 


1  Liber  fuit  olim  lac.  Corbinelli,  dein  I.  V.  Piiielli :  in  prima  pagina 
cst  Isie  liber  est  II  II  |l  1|  |1  entiae. 

2  Bibliotheca  S.  Michaelis.  p.  255. 

^  Cicogita,  Btbli  -gvafia  Vcttesiana,  1847.  P-  S^o- 

*  Bibliotheca  librornm  jVSS.  Ilalica  (^Gettingen,  1834),  p.  l86. 
^  Rhein.  Mus.  xxiii  (1868  .  p.  146. 

•  Orationes  pro  Rabirio  Postiimo,  pro  Rabirio  perduellionis  reo, 
pro  Roscio  Comocdo  ante  Pisonianam,  sicut  M  nondum  mutilatus, 
solus  e  meis  habct,  solus  etiam,  si  vera  tradit  Reifferscheid,  eandem 
quam  M  in  fine  Caecinianae  subscriptioncm. 

■^  Cf.  Lcs  malversatioHs  a  la  Bibliotheqne  Viftorio  EmanueU  d  Ronie, 
Bihl.  cie  V Eiole  cic&  Cliailes,  xlii  (i88i),  p.  605. 

vii 


PRAEFATIO 

Codices  fnosiii  ex  M,  vel  potius  ex  apographo  eius  non 
nullis  in  locis  suppleto  et  correcto,  derivatos  esse  mani- 
festum  est,  neque  minus  apertum  a  cod.  M  proxime  abesse 
Laur.  XLVIII.  26  (w).  Codicem  ^/ceteris  antiquiorem  esse 
ostendunt  loci  satis  multi  in  quibus  eandem  quam  codd. 
TEe,  alio  fonte  orti,  lectionem  manus  prima  exhibet,'  tum 
menda  quaedam  orthographica,  verba  perperam  divisa,  com- 
pendia  ex  archetypo  repetita,  quae  a  scriptore  mox  correcta 
sunt.     Correctiones  habent  ceteri. 

De  codice  primario  J/nunc  plenius  dicendum  est.  Liber 
hodie  est  mutihis  :  tres  enim  orationes,  in  quibus  huius 
codicis  ope  maxime  egemus,  desiderantur,  Amissae  ora- 
tioncs  post  Caecinianam  intercidisse  non  possunt,  ante 
Pisonianam  possunt :  cum  nuUa  scissura  appareat,  eas  ante 
quam  liber  compactus  est  avulsas  esse  arbitror.  Codicem 
exaraverunt  duo  Hbrarii,  alter  orationes  pro  Caecina  et 
contra  Rullum  confecit,  alter  Pisonianam  :  ille  manu  rudi, 
fere  seniH  utebatur,  non  indoctum  hominem  diceres  sed 
scribendi  insuetum,  hic  manu  veloci,  utpote  vir  doctus,  sibi 
bene  fidens.  Vterque  chartis  ex  eodem  genere  usus  est : 
locos  aliquot  in  priore  Ubri  parte  omissos  addidit  Pisonianae 
scriptor. 

Primi  hbrarii  manus  Poggii  esse  non  potest,  in  secundi 
scripturam  Poggii  non  agnosco. 

In  calce  Caecinianae  est  subscriptio  a  Bandinio  ex  hoc 
libro  iamdudum  prolata  :  ''■ 

Haiic  orationem  antea  ciilpa  temporum  depcrditam  Poggius  Latinis 
viris  rcstituit  et  in  Italiam  reduxil  cum  eam  diligentia  sua  in  Gallia 
reclusam  in  silvis  Lingonum  ^  adin\enisset  conscripsissetque  ad  Tullii 
mcmoriani  ct  doctorum  hominum  utilitalcm. 

In  fine  Pisonianae  est  aha  :  * 

*  Cf.  Caec.  92,  95,  100,  loi,  103. 

2  Hanc  in  cod.  v  exstare  dicit  Reiffersclieid,  de  qua  re  silet  Mitta- 
rcUi. 

'  Prope  urbem  quac  hodie  Laiigie^  vocatur.  *  Ita  codd.  gsv. 

viii 


PRAEFATIO 

Has  septcm  M.  TuUii  orationes,  quae  antea  culpa  temporum  apud 
Italos  deperditae  erant,  Poggius  Florentinus,  perquisitis  plurimis 
Galiiae  Germaniaeque  summo  cum  studio  ac  diligentia  bibliothecis, 
cum  latentes  comperisset  in  squaiore  et  sordibus,  in  lucem  solus 
extulit  ac  in  pristinam  dignitatem  restituens  I-atinis  Musis  dicavit. 

Ipsius  Poggii  de  se  gloriantis,  nisi  fallor,  verba  sunt. 
Ad  orationem  primam  contra  RuUum  in  margine  adnota- 
tum  est :  ^ 

In  quodam  antiquo  volumine  deficiunt  due  charte  in  principio,  quare 
hoc  non  est  principium  orationis. 

Ad  secundam  in  margine  adnotatum  -.^ 

IN  exemplari  uetustissimo  hoc  erat  in  margine. 

Emendaui    ad    tyronem    et    le    iaeccanianum    acla    ipso    cicerone 
et  antonio  cossi.  oratio  xxiiii. 
In  exemplo  sic  fuit. 

Statilius  maximus  rursu  emendaui  ad  tironem  et  le. 
laeccanianum  et  dom.  et  alios  ueteres  iii. 

Oratio  eximia. 

In  hac  subscriptione  testatur  Statilius  Maximus,  gramma- 
ticus  saeculi  secundi,  cuius  Singiilaria  de  Catonis,  Sallustii, 
Ciceronis  sermone  laudat  Charisius,*  se  hanc  orationem 
emendasse  ope  sex  codicum,  e  quibus  unum  Tironiana  cura 
correctum^  alterum  Laecanii,  tertium  domini  sui  fuisse  dicit, 
alios  tres  '  veteres '  tantum  appellat.  Erraret  profecto  si 
quis  putaret  singularem  quandam  necessitudinem  inter  ex- 
emplar  Statilianum  et  codicem  a  Poggio  repertum  interce- 
dere  :  omnes  enim  codices  ex  eodem  axhetypo,  id  est  e 
libro  Statilii  cura  emendato,  fluxisse  communes  lacunae 
probant.  Subscriptiones  duas,  eiusdem  laboris  testes,  in 
codice  quem  invenit  Poggius  exstitisse  manifestum  est. 

De  his  quidem  orationibus  hactenus.  Venio  ad  eas  quae 
in  M  desiderantur,  in  quibus  quasi  ecf)e8pos  fit  Laur.  XLVIII. 
26,  quem  in  his  littera  maiore  dignatus  12  appello.     Codi- 

^  Ita  inulti  codices. 

2  Ita  codd.  iiisw,  sed  v.  2  laet-  s ;  f.  3  cons.  ai,  coss.  s,  cos.  m  ;  v.  5 
t yronem  uisoj ;  v.  6  laecan-  >//uj,  lactan.  s  :  verba  oni/io  e.ximia  prioribus 
Loatinuant  mso). 

'  Imt.  Grant.  ii.  14. 

ix 


PRAEFATIO 

cem,  quem  alio  loco  ^  plenius  descripsi,  librarii  plures  raptim 
exaraverunt.  Quod  ad  orthographiam  attinet  multa  ubique 
occurrunt  a  norma  Poggiana  prorsus  aliena,'^  velut  michi, 
nichil^  ytalia,  ymago,  ut  alia  nunc  omittam.  In  fine  ora- 
tionis  pro  Q.  Roscio  prima  manus  adnotavit  deficit  residmim, 
secunda  addidit  quia  non  erat  plus  in  exemplari  quod  ex 
Gallia  seu  Germania  habiiimus.  In  media  parte  orationis 
pro  Rabirio  perduellionis  reo  (§  19)  scripsit  m.  2  in  margine 
iti  exemplari  vetustissimo  deficit  una  pagina,  in  lacuna  quam 
textus  exhibet  eadem  m.  2  addidit  nobis  dabit  ^ :  in  fine 
orationis  monitum  est  i?t  exemplari  deficiunt  due  carte  que 
sunt  abscise  et  sic  finis  precedentis  orationis  est  et  sequentis 
initium.*  Ad  Pisonianae  initium  m.  i  in  margine  adno- 
tavit  ex  Asconio  apparet  hoc  non  esse  principium  orationis  sed 
aliqua7itum  deesse'"  :  in  media  orationis  parte  (§61)  scripsit 
m.  I  in  margine  oechetg  (  =  oixeTat),  quam  correctionem  e 
Vaticano  (F)  fluxisse  manifestum  est,  unde  codicem  non 
ante  annum  1425  scriptum  esse  coUigo.  Librum  ceteris 
antiquiorem  esse  non  dico,  integriorem  esse  testantur  non 
solum  lectiones  aliquot  optimae,  sed  magnus  mendorum 
apertissimorum  numerus,  quae  Italorum  ingenio  sensim 
emendata  sunt.  Vt  brevissime  dicam,  nihil  fere  inveni  in 
ceteris,  quos  plurimos  contuH,  quod  ex  O  derivatum  non  sit, 
nisi  quod  verba  quaedam  habent  ab  O  omissa  et  propriis 
quibusdam  mendis  carent.  Non  igitur  ex  ipso  O  sed  ex 
apographo  eius,  hic  iUic  suppleto  et  correcto,  eos  codices 
qui  eius  simiUimi  sunt  emanasse  iudico. 

Redeo  ad  orationes  contra  RuUum  habitas,  in  quibus 
nodus   offenditur.       In   his    undecim    codices    Florentinos 

*  Anecdota  Oxoiiiensia,  Classtcal  Serics,  Part  X,  p.  lix. 

'  Epistulae  Coluccit  {ed.  Novaii),  iv.  163,  quod  ««c/i«V  atque  michi  non 
inscitia  sed  nefas  et  sacrilegium  arbitrere  {ad  Pogi^tniii}. 

'  Ita  codd.  ^is.         *  Eiusinodi  adnotationes  liabcnt  plures  codices. 

'  In  cod.  Veneto,  Bessar.  CCCXXVII,  haec  adnotatio  a  Gasparino 
scripta  esse  dicitur. 


PRAEFATIO 

Lagomarsinius  contulit,  lectiones  ex  eius  schedis  exscriptas 
A.  W.  Zumpt  iuris  publici  fecit.  Atque  hos  in  duas 
famihas  sponte  sua  discedere  manifestum  est.  Vna  est 
Poggiana,  quae  e  codd.  9,  20,  26  (w),  38  {0),  39  (M)  con- 
stat  ^ :  altera  in  codd.  i,  7,  8,  13,  24  invenitur.  Vnius  codicis 
Lag.  3  singularis  ratio  est,  quod  prima  manus  cum  Poggianis, 
secunda  cum  altero  grege  conspirat.  Duae  igitur  sunt 
familiae  ItaHcae,  non  una.  Alteram  vero  non  e  Poggiana 
derivatam  esse  monstrant  cum  diversitas  lectionis  fere  per- 
petua,  tum  scripturae  plurimae  a  codicibus  postea  repertis 
{Ee)  confirmatae.     Vnde  igitur  venit  haec  nova  familia  ? 

Mihi  statim  in  mentem  venit  iUius  codicis  a  Nicolao 
Cusano  Coloniae  anno  1426  reperti.^  Quia  lamen  hic  hber 
non  solum  has  orationes  sed  etiam  Pisonianam  continebat, 
in  Pisoniana  quoque,  si  coniectura  veritate  niteretur,  duas 
familias  exsistere  necesse  erat.  Coniecturam  firmavit  ipso- 
rum  codicum  inspectio,*  in  quibus  eosdem  codd.  i,  7,  8, 
13,  24  et  secundam  manum  in  cod.  3  contra  Poggianos 
semper  conspirare  cognovi.  Alteram  igitur  hanc  familiam 
ad  exemplar  Cusanum  redire  mihi  persuasum  est.  Hoc 
quasi  filum  nactus  pedes  meos  per  hunc  labyrinthum  regere 
potui.  Inveni  Italos  codicem  Cusanum,  quem  non  solum 
valde  corruptum  sed  lectu  difficilem  ^  fuisse  indicia  multa 
demonstrant,  non  totum  transcripsisse,  sed  more  suo  codices 
e  Poggiano  fonte  ductos  lectionibus  e  Cusano  exscriptis 
adornasse.     Ipsum  quidem  codicem  plures  hbrarios  con- 

^  Cod.  9  ex  hoc  fonte  ductus  est  sed  docte  emendatus.  His  corre- 
ctionibus  deceptus  A.  W.  Zumpt  miram  de  Lag.  9  fabulam  commen- 
tatus  est,  cum  huius  codicis  scriptorem  solum  ad  ipsum  caput,  id  est 
exemplar  Poggianum,  rediisse  crederet :  quo  errore  ductus  mcnda 
apertissima  in  textum  recepit,  Sed  hoc  est,  ut  ait  Tullius,  '  lapidcm  e 
sepuicro  venerari  pro  deo.' 

^  Collationes  a  Lagomarsinio  factas,  quae  in  Colicgio  Romano  olim 
asservabantur,  in  bibliotheca  Victoris  Emmanuehs  frustra  requisivi. 

^  Velut  Pis.  §  1  pamultiMi  pro  pcrictiluni,  §  2  trivitim  pro  te  vivum 
hi  libri  habent. 

xi 


PRAEFATIO 

tulisse  manifestum  est.  Collationis  primae  fructum  exhibet 
Lag.  3  (x),  qui  in  orationibus  contra  RuUum  lectiones  aliquot 
ex  hoc  codice  exscriptas,  in  Pisoniana  complures  in  con- 
textu  habet ;  collationem  secundam  testantur  variae  in 
margine  eiusdem  codicis  positae  lectiones/  tertiam  codd. 
i>  7>  8,  13  qui  multas  in  contexiu  habent  ubi  x  cum  Pog- 
gianis  consentit,  e  quibus  plures  codd.  Ee  consensu  con- 
firmantur.^  Quartae  denique  coUationis  vestigia  ostendit 
cod.  24  in  Pisoniana,  qui  ex  Lagg.  solus  cum  JE  saepe 
consentit.'  Huius  quidem  codicis  originem  operae  pretium 
est  cognoscere.  Scilicet  in  orationibus  contra  Rullum  ex 
ipso  M  derivatus  est,''  in  Pisoniana  ex  cod.  13,  qui  tamen 
huius  quartae  collationis  fructu  caret.^  Illud  denique  addi- 
derim  non  solum  codicum  quos  Lagomarsinius  contuUt  sed 
omnium  quos  novi  fere  dimidiam  partem  ex  exemplari 
Cusano  esse  derivatam. 

Restant  duo  codices  quos  in  omnibus  his  orationibus 
contuH.     Hi  sunt 

Codex  Oxon.  Canonici  226  (<r). 

Codex  Parisinus  7779,  anno  1459  Paviae  scriptus  (k). 

In  codicem  c  cum  abhinc  triennium  incidissem,  valde 
miratus  sum,  cum  invenirem  magnum  correctionum  nume- 
rum  quae  editionibus  Venetae  et  Romanae,  quae  Angelio, 
Naugerio,  aliisque  ad  haec  tempora"  editoribus  acceptae 
referuntur,  hoc  codice  contineri.  Mox  intellexi  inter  hunc 
hbrum  et  Parisinum  7779  (^),  quo  in  Quinctiana  et  Caeci- 
niana  usus  est  F.  L.  Keller,  summam  necessitudinem  inter- 
cedere,  Parisinum  autem  etiam  Oxoniensi  esse  correctiorem. 

1  Cf.  Riill.  ii.  103.  ^  Cf.  Rttll.  ii.  3. 

*  C(.  Pis.  89,  90,  92. 

*  Ritll.  ii.  86  omittit  altcia  .  ,  .  vcstraiit  quac  vcrba  uno  codicis  M 
versu  contincntur. 

*  Pis.  I  omittit  m.  i.  iiioitis  .  .  .  igiiolits,  quac  verba  uno  codicis  13 
versu  contincntur. 

8  Vclut  Cacl.  60  tonantein  pro  coiiaiiiciii,  quod  ipsc  conieceram,  in 
c  inveni. 

xii 


PRAEFATIO 

Cum  autem  cod.  k  anno  1459  exaratus  sit,  patet  hanc 
ingentem  coniecturarum  farraginem — omnes  enim  emenda- 
tioni  deberi  perspicuum  est — ante  hoc  tempus  concinnatam 
esse.  Tanta  erat  Italis  industria,  tam  felix  audacia,  quae  intra 
hos  paucos  annos  tantum  profecit.  Nam  post  editiones 
Venetam  et  Romanam  typis  impressas  paucissimae  emenda- 
tiones  factae  sunt  usque  ad  Angelium  et  Naugerium,  qui  ex 
hoc  ipso  fonte  hortulos  suos  irrigabant.  Priores  quidem 
qui  codices  MSS.  tantum  tractabant,  cum  mendorum  causas 
bene  intellegerent,  audacius  res  agebant :  posteris  religionis 
aliquid  iniecit  littera  typis  impressa.  Ex  eodem  quo  ck 
fonte  deducti  sunt  alii  libri,  velut  ille  *  vetus  codex '  Laure- 
dani  in  orationibus  contra  Rullum,  '  vetus  liber' Turnebi 
in  oratione  pro  Rabirio  Postumo,  quem  eundem  esse  su- 
spicor  atque  codicem  S.  Dionysii  ^  quem  laudat  Lambinus, 
codex  denique  Francianus,  quo  usus  est  Graevius. 

His  quaestionibus  absolutis  inter  codices  quos  habemus 
contentio  quaedam  dignitatis  fiat.  In  Quinctiana  particu- 
lam  habemus  Palimpsesti  (/*),  in  oratione  pro  Flacco — ut 
de  fragmentis  Mediolanensi  et  Peutingeriano  sileam — cod. 
Vaticanum  (F),  qui  partem  tantum  orationis  continet, 
Scholiastam  denique  Bobiensem.  De  codicum  P  et  V 
principatu,  ubi  exstant,  dicere  non  necesse  est.  Praeter 
hos  nihil  habemus  nisi  duos  fontes  2^.  Ex  his  quidem  2 
mendis  refertissimum  esse  non  nego ;  manum  interpola- 
tricem  non  agnosco :  correctiones  aliquot  insignes  praebet 
B,  sed  has  ab  homine  Italo  exscriptas  esse  non  obh'viscen- 
dum  est.  Illud  etiam  cavendum  est  ne  librarii  qui  has 
lectiones  exscripsit  silentio  credamus :  multa  enim  eum 
fefelHsse  veri  simile  est.  Ex  2  igitur  fere  pendemus,  quam- 
vis  inviti. 

*  Lectiones,  quas  se  e  suo  vetere  libro  traxisse  in  Adversariis  asse- 
vcrat,  in  libro  typis  impresso  quem  in  bibliotheca  Paris.  inveni 
(X.  17,  i8oj  siglo  D  designat. 


PRAEFATIO 

In  Caeciniana  sine  dubio  praestantissimus  est  Tegern- 
seensis  {T),  quocum  fere  consentiunt  Erfurtensis  {£)  et 
Palatinus  secundus  {e),  quem  non  ex  ipso  E  sed  ex  gemello 
quodam  derivatum  esse  iudicavit  C.  Halm/  cui  ego  assen- 
tior.  Codicem  Lingonensem  a  Poggio  repertum  neque 
antiquum  esse  iudico  neque,  quod  doleo,  valde  bonum : 
saeculo  fere  xii  litteris  minusculis  scriptum  esse  ostendunt 
compendia  multa  in  cod.  j^/servata.  In  orationibus  contra 
RuUum  liabitis  eadem  codicum  ratio  est,  nisi  quod  Tegern- 
seensi  caremus.  Exemplar  a  Poggio  repertum  saeculo  xii 
scriptum  esse  iudico.  Non  multuni  boni  praeter  lectiones 
ex  E  diu  notas  praebet  fons  Cusanus.  Optimi  igitur  duces 
sunt  £e,  qui  quam  claudicent  et  caecutiant  ut  demonstrem 
non  necesse  est.  IUud  sane  constat  orationis  secundae 
fmem  miserrime  esse  corruptum.  Hucine  reciderunt  illi 
omnes  Statilii  Maximi  atque  ipsius  Tironis  labores ! 

In  Pisoniana  optimi  sunt  Palimpsestus  {F)  et  Vaticanus 
( V),  quibus  accedit  testis  locuples  Asconius.  Vbi  eius  modi 
subsidiis  fruimur,  firmo  fundamento  res  nititur,  ubi  de- 
ficiunt,  lubrico.  Ita  enim  JSe  cum  JPV  aliquando  con- 
spirant  ut  interpolationibus  non  nuUis  foedati  sint  quibus 
Poggiani  carent.  Excerpta  quaedam  ex  hac  oratione,  partim 
nova,  suppeditat  codex  Cusanus  {Cus.),  olim  Nicolai  Cusani, 
saeculo  xii  neglegentissime  scriptus.'' 

1  Jahit,  Jahrb.  Snppl.  xv.  (1849)  p.  169.  Codex  erat  olim  Heidel- 
bcrgae,  qiia  in  urbe  codices  aliquot  e  monasterio  Laurisheimensi 
adiatos  sacculo  xv  transcriptos  csse  constat  (Gurlitt,  Jahrb.  Sttppl. 
xxii.  (1896)  p.  517%  Potest  igitur  ex  eo  codice  qui  in  vetere  huius 
monasterii  {Manititis,  p.  18)  catalogo  descriptus  est,  in  quo  Pisoniana 
fuisse  traditur,  emanasse.  Codicis  e  simillimi  sunt  Erlangensis,  anno 
1466  Heidelbergae  scriptus,  et  Frisingensis,  quos  contulit  C.  Halm. 

2  Ober  eine  HS.  dcs  Nicolatts  von  Cties.  I.  Klein,  1866.  Liber 
habet  locos  cum  ex  aliis  auctoribus  excerptos,  tum  ex  Tullii  Paradoxis 
et  hbro  qui  de  Inventione  appellatur,  ex  orationibus  in  Pisonem,  pro 
Flacco,  pro  Fonteio,  Philippicis.  Nihil  habet  ex  orationibus  contra 
Rulkim,  vel  ex  hbris  dc  Legibus,  de  Fato.  Non  potest  igitur  is  esse 
libcr  a  Nicolao  repertus  de  quo  iam  dixi :  potest  is  esse  quem  '  plura 
aha  ex  fragmentatis'  habere  dicit  Poggius. 

Xiv 


PRAEFATIO 

Orationis  pro  Ral)irio  perduellionis  reo  particulam  Pa- 
limpsestus  Taurinensis  (P)  continebat :  alter  Palimpsestus 
Vaticanus  ( V)  fragmentum  novum  praebet.  Reliqua  pars 
et  duae  quae  restant  defensiones  ex  apographo  Poggiano 
pendent.  Decurtatum  fuisse  archetypum  ostendunt  mancae 
pro  Rabirio  perduellionis  reo  et  pro  Q.  Roscio  orationes, 
squalore  et  sordibus  deformatum  foedae  quae  in  defensione 
Postumi  occurrunt  corruptiones.  Quod  ad  codices  attinet, 
omnium  fere  instar  fi  esse  arbitror :  huic  proximi  sunt  cod. 
Matritensis  (^t),  et  Parisinus  Noiiv.  Acq.  1564  {p\  qui  qui- 
dem  orationem  pro  Q.  Roscio  non  habent.  Ceteris  inte- 
griores  sunt  mos,  reliqui  coniecturis  refertissimi.^ 

Editiones  pristinas  fere  omnes  perscrutatus  sum  et  id  egi, 
quantum  in  me  fuit,  ut  suum  cuique  redderem,  velut 
Manutio  aliqua  restitui  quae  Lauredano'^  et  Faerno,  qui 
eius  editione  secunda  usi  sunt,  vulgo  accepta  referuntur. 
Orationis  pro  Postumo  editio  aureola  a  Patricio  curata 
emendationes  aliquot  bonas  habet  hactenus  neglectas. 
Castigationes  Puteani  eius  manu  scriptas  inveni  in  libro 
Parisino  typis  impresso  (Res.  x.  371-2),  sed,  nisi  fallor,  fere 
omnes  iam  notae  sunt. 

De  viris  doctis  qui  me  auxilio  suo  adiuverunt  nominandi 
sunt  G.  Biagi,  Bibliothecae  Laurentianae  Praefectus,  cuius 
beneficio  plures  codices  quos  Florentiae  inspexeram  Oxonii 
in  Bibliotheca  Bodleiana  consulere  mihi  licuit ;  Ed.  Strobel 
Monacensis,  qui  mihi  non  solum  codicum  V  et  P  novam 
collationem  a  se  factam  commodavit,  sed  etiam  ingentem 
lectionum  variarum  copiam  ex  quinquaginta  fere  codicibus 


*  Cod.  Ambros.  C.  121  inf..  quem  in  defcnsione  Postumi  optimum 
esse  arbitratus  est  C.  F.  W.  Miiller,  contuli,  sed  sine  fructu. 

^  Ouaestionem,  quae  exorta  est,  utrum  haec  editio  Lauredani  fuerit 
an  Sigonii,  tractare  nolui.  Saepe  auctor  ad  Sigonium  provocat  et 
euin  laudibus  cumulat.  Quod  si  Sigonii  opus  sit,  iure  plectitur,  qui 
sese  pulclierrimarum  emendationum  laude  fraudavit 

XV 


PRAEFATIO 

qui  orationes  pro  Flacco  et  in  Pisonem  continent  incre- 
dibili  diligentia  comparatam  permisit.  Restat  lacobus  S. 
Reid  Cantabrigiensis,  vir  in  hoc  genere  apud  nostrates 
doctissimus,  otii  sui  prodigus,  quem  et  per  litteras  et  coram 
multis  de  locis  consulere  mihi  contigit. 

A.  C.  C. 

Scnbebam  Oxonii 

Mense  laniiario  mdccccix. 


Palimpsesti  (P)  in  Pisoniana,  codJcis  Vaticsni  (^O  '"  orationibus 
pro  Flacco  et  in  Pisonem  multas  lectiones  a  prioribus  neglectas  vel 
perperam  traditas  confirmavit  Ed.  StrObel,  quem  ubique  sequor.  C/. 
Bldtter  f.  d.  bay.  Gymn.  xxv.  (1889),  pp.  381-386;  Pliilulogus  lii, 
■(1893),/)/..  490-495- 

Codicem  Erfurtensem  {E)  aliquot  locis  meo  rogatu  inspexit 
C,  Brinckman,  Berolinensis,  olim  mei  Collegii  alumnus.  Eius  testi- 
monio  fretus  has  lectiones  in  hoc  codice  inveniri  confirmo  .  Rull.  ii. 
34  accedii,  74  om.  possint,  87  eripcre,  Pis.  12  consilia  inest,  86 
apoUiniate. 

Codicis  Harleiani  (//)  lectiones  aliquot  vel  in  Anccdotis  vel  in 
editionibus  meis  aut  mea  aut  typothetarum  incuria  mendose  traditas 
hanc  occasionem  nactus  corrigo.  In  Pompeiana  §  13  codex  habet 
qnod  id  tandein,  §  18  partim  eonim  qiii,  §  56  nos  .  ,  .  videmiut,  in 
Miloniana  §  74  terminabat,  §  75  ccs^issent.  In  Rosciana  siglorum 
quadam  confusione  deceptus  de  codicis  o;  scriptura  quater  erravi. 
Re  vera  habet  §  16  atque  ex  omiii,  §  76  lumo  ut  (sine  qui),  §  80  ergo 
est  quo,  §  113  recte :  quae  menda  in  nova  eius  voluminis  impressione 
quae  e  prelo  iam  iam  exitura  est  correxi. 


XVI 


M.  TVLLI    CICERONLS 

PRO  P.  OVINCTIO  ORATIO 


CIC.    I>RO  nVINCTIO 


SIGLA 

P  =  Palimpsestus  Taurinensis  {cotiiinebat  §§  50-53  sed  bono- 
rum  ,  .  .  tute  coUegis- :  §§  66-70  -sentem  sine  causa  .  .  .  com- 
memorando  renova-  :  §§  92-93  minas  quas  .  .  .  ait  ofticium) 

2  =  cod.  Paris.  14749 

b  =  cod.  S.  Marci  255  (Flor.  Bibl.  Nat.  I.  iv.  4) 

^  =  m.  2  in  cod.  S.  Marci  255 

X  =  cod.  S.  Marci  254  (Flbr.  Bibl.  Nat.  I.  iv.  5) 

c  =  cod.  Oxon.  Canonici  226 

k  =  cod.  Paris.  7779,  A.D.  1459  scriptus 

^  =  codd.  ck 

Ojnnes  codices  praeter  P  sacculo  X  V°  scripti  sti7it 


M.    TVLLI    CICERONIS 
PRO    P.   QVINCTIO   ORATIO 

QvAF.  res  in  civitate  duae  plurimum  possunt,  eae  contra  * 
nos  ambae  faciunt  in  hoc  tempore,  summa  gratia  et  elo- 
quentia  ;  quarum  alteram,  C.  Aquili,  vereor,  alteram  metuo. 
Eloquentia  Q.  Hortensi  ne  me  in  dicendo  impediat,  non 
5  nihil  commoveor,  gratia  Sex.  Naevi  ne  P.  Quinctio  noceat, 
id  vero  non  mediocriter  pertimesco.  Neque  hoc  tanto  2 
opere  querendum  videretur,  haec  summa  in  iUis  esse,  si 
in  nobis  essent  saltem  mediocria ;  verum  ita  se  res  habet. 
ut  ego,  qui  neque  usu  satis  et  ingenio  parum  possum,  cum 

10  patrono   disertissimo   comparer,    P.   Quinctius,    cui   tenues 
opes,  nullae  facultates,  exiguae  amicorum  copiae  sunt,  cum 
adversario   gratiosissimo    contendat.      lUud    quoque   nobis  ?, 
accedit  incommodum,  quod  M.   lunius,  qui  hanc   causmn 
aUquotiens  apud  te  egit,  homo  et  in  aUis  causis  exercitatus 

15  et  in  hac  multum  ac  saepe  versatus,  hoc  tempore  abest 
nova  legatione  impeditus,  et  ad  me  ventum  est  qui,  ut 
summa  haberem  cetera,  temporis  quidem  certe  vix  satis 
habui  ut  rem  tantam,  tot  controversiis  implicatam,  posseni 
cognoscere.     Ita  quod  mihi  consuevit  in  ceteris  causis  esse  4 

20  adiumento,  id  quoque  in  hac  causa   deficit.     Nam,  quod 

I    diiae  rcs  in  ci\  itatc  b^T  hac  T  4  in  ovi.  26'  5  nc 

P    x*^'  ncpotis    (idii.ntB    crtl.  Ouintio  iiici  Jln  seiiiper,  Qnw- 

ctimn  /;/  §§  53,  67,  68.  93  /ui/>.  P  6  ncr  2  tanto  opere  Bxc^ 

tanto  tenipore  2  :  tempore  l>\'-k         9  ncquc  hoc  usu  k  13  causain 

siippl.  .■UigcHiis:   causam  C.  Aquili  siippl.  Klots  14  egit]  causam 

Aquili  ad(l.  k  15  ac]  et  x  '6  est  oni.  2  18  habeo  T 

possim  cocld.  :    corr.    ed.  R  20  quod    ingcnio  minus  Oiiiiitil.  xi. 

.1.  19:  quo  minus  ingenio  codd. 


i4  M.  TVLLI  CICERONIS 

ingenio  minus  possum,  subsidium  mihi  diligentia  com- 
paravi  ;  quae  quanta  sit,  nisi  tempus  et  spatium  datum  sit, 
intellegi  non  potest.  Quae  quo  plura  sunt,  C.  Aquili,  eo 
tc  et  hos  qui  tibi  in  consilio  sunt  meUore  mente  nostra 
verba  audire  oportebit^  ut  multis  incommodis  veritas  debili-  5 

5  tata  tandem  aequitate  tahum  virorum  recreetur.  Quod  si 
tu  iudex  nullo  praesidio  fuisse  videbere  contra  vim  et 
gratiam  soHtudini  atque  inopiae,  si  apud  hoc  consilium 
ex  opibus,  non  ex  veritate  causa  pendetur,  profecto  nihil 
est  iam  sanctum  atque  sincerum  in  civitate^  nihil  est  quod  lo 
humilitatem  cuiusquam  gravitas  et  virtus  iudicis  consoletur. 
Certe  aut  apud  te  et  hos  qui  tibi  adsunt  veritas  valebit, 
aut  ex  hoc  loco  repulsa  vi  et  gratia  locum  ubi  consistat 
reperire  non  poterit. 

2      Non  eo  dico,  C.  Aquili,  quo  mihi  vcniat  in  dubium  tua  15 
fides  et  constantia,  aut  quo  non  in  his  quos  tibi  advocavisti 
viris  lectissimis  civitatis  spem  summam  habere  P.  Quinctius 

(i  debeat.  Quid  ergo  est  ?  Primum  magnitudo  pericuH 
summo  timore  hominem  adficit,  quod  uno  iudicio  de 
fortunis  omnibus  decernit,  idque  dum  cogitat,  non  minus  20 
saepe  ei  venit  in  mentem  potestatis  quam  aequitatis  tuae, 
propterea  quod  omnes  quorum  in  alterius  manu  vita  posita 
est  saepius  ilkid  cogitant,  quid  possit  is  cuius  in  dicione 

7  ac  potestate  sunt,  quam  quid  debeat  facere.     Deinde  habet 
adversarium    P.    Quinctius    verbo  Sex.   Naevium,    re   vera  25 
huiusce  aetatis  homines  disertissimos,  fortissimos,  florentis- 
simos  nostrae  civitatis,  qui  communi  studio  summis  opibus 
Sex.   Naevium    defendunt,   si  id  est   defendere,   cupiditati 

I  subsidiiim  .  .  .  diligcnfia  Oiiiiitll.  :    siibsidio  .  .  .  diligentiam  roM. 
3  eos  26'  4  sunt]  adsunt  T  7  nulli  Laiiibiiius  10  atque 

2&'  :  ncque  relt.  nihil  cst  quod  iiifi :  nihil  quod  ed.  Heivdi;^. 

13  locum  0;;/. /•  ubi  2  :  ubi  res  rr//.  15  dico]  loquor  2       quo] 

quod  b  16  in  /' :  oiii.  cett.  ad\ocasti  b  17  electissimis 

codd.  :  corr.  Lninhimis  20  dum]  cum  2Z»'  21    mentem]  men- 

tem  vis  T  26  florentissimos  Hotoiiuiii  -.  horrentissimos  2  :  honc- 

stissimos  b  :  ornatissimos  x''^ 


TRO  r.  QMNCTIO  ORATIO  2  7 

alterius   obtemperare    quo    is    facilius    quem    velit    iniquo 
iudicio    opprimere    possit.      Nam    cjuid    hoc    iniquius   aut  8 
indignius,  C.  Aquili,  dici  aut  commemorari  potest,  (juam 
me  (jui  ca[)ut  alterius,  famam  f(jrtunasque  defendam  priore 

5  loco  causam  dicere?  cum  praesertim  Q.  Hortensius  qui 
in  hoc  iudicio  partis  accusatoris  obtinet  contra  me  sit 
dicturus,  cui  summam  copiam  facultatemque  dicendi  natura 
largita  est.  Ita  fit  ut  ego  qui  tela  depellere  et  vohieribus 
mederi    debeam    tum    id    facere    cogar   cum    etiam    telum 

10  adversarius  nullum  iecerit,  ilHs  autem  id  tempus  im- 
pugnandi  detur  cum  et  vitandi  illorum  impetus  potestas 
adempta  nobis  erit  et,  si  qua  in  re,  id  quod  parati  sunt 
facere,  falsum  crimen  quasi  venenatum  ahquod  telum 
iccerint,  medicinae   faciendae  locus  non   erit.     Id  accidit  <^ 

15  praetoris  iniquitate  et  iniuria,  primum  quod  contra  omnium 
consuetudinem  iudicium  prius  de  probro  quam  de  re 
mahiit  fieri,  deinde  quod  ita  constituit  id  ipsum  iudicium 
ut  reus,  ante  quam  verbum  accusatoris  audisset,  causam 
chcere  cogeretur.     Quod  eorum  gratia  et  potentia  factum 

20  est  qui,  cjuasi  sua  res  aut  honos  agatur,  ita  dih'genter 
.Sex.  Naevi  studio  et  cupiditati  morem  gerunt  et  in  eius 
modi  rebus  opes  suas  experiuntur,  in  quibus,  quo  phis 
propter  virtutem  nobiHtatemque  possunt.  eo  minus  quantum 
l)ossint  debent  ostendere. 

2-;      Cum  tot  tantisque  difificuhatibus  adfectus  atque  adfliclus  10 
in     luam,    C.     Acjuili,     fidem,     veritalem,     misericordiam 
P.     (^uinctius     confugerit,     cum     adhuc     ei    propter    vim 
adversariorum  non    ius   i)ar,  non   agendi    potestas  eadem, 
non  magistratus  ae^juus  reperiri  potuerit,  cum  ei  summam 

30  per    iniuriam    omnia    inimica    atcjue    infesta    fuerint,    te, 

6  in  6iif>pl.  Bdilcr  lo  icccrit  B.  Riiltiikcn  :  lcgciit  2\'  :  cgtrit  "j" 

10   12  illis  .  ..  et  si  qua 'v;/.  A'  i(   icccriutZj;  legcrinl    egeriiU /•! 

ce/f.  15  oiniicm  Zi'T  21   in  om.  2i'  23  quantum /t : 

quod  2  :  quam  ce/t. 


2  10  M.  TVLLI  CICERONIS 

C.  Aquili,  vosque  qui  iii  consilio  adestis,  orat  atque  obsecrat 
ut  multis  iniuriis  iactatam  atque  agitatam   aequitatem  in 

"  hoc  tandem  loco  consistere  et  confirmari  patiamini.     Id 

11  ...  ... 

quo   facilms  facere   possitis,  dabo  operam   ut  a  prmcipu) 

res  quem  ad  modum  gesta  et  contracta  sit  cognoscatis.  5- 

C.  Quinctius  fuit  P.  Quincti  huius  frater,  sane  ceterarum 

rerum   pater  famiUas    et  prudens   et   attentus,   una   in  re 

paulo  minus  consideratus,  qui  societatem  cum  Sex.  Naevio 

fecerit,  viro  bono,  verum   tamen  non  ita  instituto  ut  iura 

societatis  et  officia  certi  patris  famiHas  nosse  posset ;  non  10 

quo  ei  deesset  ingenium  ;  nam  neque  parum  facetus  scurra 

Sex.  Naevius  neque  inhumanus  praeco  umquam  est  existi- 

matus.     Quid  ergo  est  ?     Cum  ei  natura  nihil  meUus  quam 

vocem  dedisset;  pater  nihil   praeter  hbertatem   rehquisset, 

vocem  in   quaestum    contuHt,   hbertate  usus   est   quo  im-  15 

12  punius  dicax  esset.  Qua  re  quidem  socium  tibi  eum  velles 
adiungere  nihil  erat  nisi  ut  in  tua  pecunia  condisceret  qui 
pecuniae  fructus  esset ;  tamen  inductus  consuetudine  ac 
famiharitate  Quinctius  fecit,  ut  chxi,  societatem  earum 
rerum  quae  in  Gahia  comparabantur,  Erat  ei  pecuaria  res  20 
ampla  et  rustica  sane  bcne  cuka  et  fructuosa.  Tohitur  ab 
atriis  Liciniis  atcjue  a  praeconum  consessu  in  GaUiam 
Naevius  et  trans  Alpis  usque  transfertur.  Fit  magna 
nmtatio  loci,  non  ingeni.  Nam  qui  ab  adulescentulo 
(luaestum  sibi  instituisset  sine  impendio,  postea  quam  j^ 
nescio  quid  impendit   et  in   commune    contuht,    mediocri 

13  quaestu  contentus  esse  non  polcrat.  Nec  mirum,  si  is  (|ui 
vocem  venalem  habuerat.ea  quae  voce  quaesiverat  magno 
sibi  quaestui  fore  putabat.  Itaque  hercule  haud  medio- 
criter  de  conmiuni  quodcumque  poterat  ad  se  in  privatam  30 

I   atquc  .  .  .  iactatain  uiii.  2/>i  u   ci]  cidoin  2  ;  idein  h^  12 

cst   nmqiiani    \k  16  qiiidcm]  qnod   rd.   R  20  pecuniaria 

/»'\-'T  122   I.icinius  2  ad  pracconiuni  consensu    2/)'  30 

quodcumquc  Baitcr :    quod  quidquc  ^quisquc  b)  codd.  :    quidquid  I\'au- 
getitia  (1) 


PRO  P.  QMi\XTIO  ORATIO  3  13 

domum    sevocabat ;    qua  in  re  ita  diligens   erat    quasi   ei 

qui  magna   fide   societatem    gererent   arbitrium   pro   socio 

condemnari   solerent.     Verum  his   de   rebus   non   necesse 

habeo  dicere  ea  quae  me   P.   Quinctius  cupit  commemo- 

5  rare ;    tametsi   causa   postulat,    tamen    quia    postulat,   non 

flagitat,  praeteribo. 

Cum  annos  iam  compluris  societas  esset,  et  cum  saepe 

4 
suspectus    Quinctio    Naevms    fuisset   neque   ita   commode 

posset  rationem  reddere  earum  rerum  quas  libidine,  non 

10  ratione  gesserat,  moritur  in  Gallia  Quinctius,  cum  adesset 
Naevius,  et  moritur  repentino.  Heredem  testamento  reli- 
quit  hunc  P.  Quinctium  ut,  ad  quem  summus  maeror  morte 
sua  veniebat,  ad  eundem  summus  honos  quoque  perveniret. 
Quo  mortuo,  nec  ita  multo  post,  in  Galliam  proficiscitur  15 

15  Quinctius,  ibi  cum  isto  Naevio  familiariter  vivit.  Annum 
fere  una  sunt,  cum  et  de  societate  multa  inter  se  communi- 
carent  et  de  tota  illa  ratione  atque  re  Gallicana  ;  neque 
interea  verbuni  uUum  interposuit  Naevius  aut  societatem 
sibi    quippiam    debere   aut   privatim    Quinctium  debuisse. 

20  Cum  aeris  aHeni  aliquantum  esset  relictum,  quibus  nomini- 
bus  pecuniam  Romae  curari  oporteret,  auctionem  in  Gallia 
P.  hic  Quinctius  Narbone  se  facturum  esse  proscribit  earum 
rerum  quae  ipsius  erant  privatae.     Ibi  tum  vir  optimus  Sex.  16 
Naevius  hominem   multis  verbis   deterret  ne   auctionetur ; 

25  eum  non  ita  commode  posse  eo  tempore  quo  proscripsisset 
vendere ;  Romae  sibi  nummorum  facultatem  esse,  quam,  si 
saperet,  communem  existimaret  pro  fratema  illa  necessitu- 
dine  et  pro  ipsius  adfinitate ;  nam  P.  Quincti  consobrinam 
habet  in  matrimonio  Naevius  et  ex  ea  liberos.     Quia,  quod 

I   eil  hi  26  2  arbitriiim]  arbitrio  Hotoman  :  ad  arbitrum  Rcut- 

comiettis  3  solerent  b^c^k  :  solent  cett.  5  tametsi]  nam  ctsi 

Hotoniait  7  quamplures  h^  :  plures  c  15  Naevio  del.  Maitutius 

16  inter  se  multa  x  '9  deberet  2         C.  Quinctium  coiti.  Miiller 

20  aliquantulum  li  21   curare  oportuerit  b^  23  tum]  tamen  b^ 

25  eum  I  cum  bx-        posset  Z>x         q^'o]  qu^c  x>  f^-  ^ 


4  i6  U.  TVLLI  CICERONIS 

virum  bonum  facere  oportebat,  id  loquebatur  Naevius, 
credidit  Quinctius  eum  qui  orationem  bonorum  imitaretur 
facta  quoque  imitaturum ;  auctionern  velle  facere  desistit, 
Romam  proficiscitur  ;  decedit  ex  Gallia  Romam  simul 
17  Naevius.  Cum  pecuniam  C.  Quinctius  P.  Scapulae  de-  5 
buisset,  per  te,  C.  Aquili,  decidit  P.  Quinctius  quid  liberis 
eius  dissolveret.  Hoc  eo  per  te  agebatur  quod  propter 
aerariam  rationem  non  satis  erat  in  tabulis  inspexisse 
quantum  deberetur,  nisi  ad  Castoris  quaesisses  quantum 
solveretur.  Decidis  statuisque  tu  propter  necessitudinem  10 
quae  tibi  cum  Scapulis  est  quid  eis  ad  denarium  solveretur. 

^  Haec  omnia  Quinctius  agebat  auctore  et  consuasorc 
Naevio.  Nec  mirum,  si  eius  utebatur  consilio  cuius  auxilium 
sibi  paratum  putabat ;  non  modo  enini  pollicitus  erat  in 
Gallia  sed  Romae  cotidie,  simul  atque  sibi  hic  adnuisset,  15 
numeraturum  se  dicebat.  Quinctius  porro  istum  posse 
facere  videbat,  debere  intellegebat,  mentiri,  quia  causa  cur 
mentiretur  non  erat,  non  putabat ;  quasi  domi  nummos 
haberet,  ita  constituit  ScapuHs  se  daturum  ;  Naevium  cer- 

19  tiorem  facit,  rogat  ut  curet  quod  dixisset.  Tum  iste  vir  20 
optimus — vereor  ne  se  derideri  putet  quod  iterum  iam  dico 
'  optimus  ' — qui  hunc  in  summas  angustias  adductum  putaret, 
ut  eum  suis  condicionibus  in  ipso  articulo  temporis  adstrin- 
geret,  assem  sese  negat  daturum,  nisi  prius  de  rebus  ratio- 
nibusque  societatis  omnibus  decidisset  et  scisset  sibi  cum  25 
Quinctio  controversiue  nihil  futurum.  '  Posterius,'  inquit, 
'  ista  videbimus/  Quinctius  ;  '  nunc  hoc  velim  cures,  si  tibi 
videtur,  cjuod  dixisti.'  Negat  se  aha  ratione  facturum ; 
(juod  promisisset,  non  plus  sua  referre  quam  si,  cum  auctio- 

2  credebat  l>  3  destitit  b^'^  6  deciditur  2  iitg.  qiiid 

Bailer :  qiiod  codd.  7  agebatiir]  cogebatur  26^  9  ad  Cas- 

toris  2  :    a  quaestoribiis  hx  '■    ad  quacstorcs  ^       quaesisses  Arnsiaii. 
K.  vii.  454  :  quaesisset  codd.  11   his  2x  15  sibi  0111.  T        ad- 

nuisset  2  :  annuisset  ccf/.  18  domi  nunimos]  dominum  2/>'  20 

lum]  cum  2'x'''  22  putet  Bx"  29  auctione  T,  Hotouian 


PRO   ]'.  (  AIXCTIO  ORATIO  5  19 

nem  venderet,  domini  iussu  quippiam  promisisset.  Desti-  ^o 
tutione  illa  perculsus  Quinctius  a  Scapulis  paucos  dies 
aufert,  in  Galliam  mittit  ut  ea  quae  proscripserat  venirent, 
deteriore  tempore  absens  auctionatur,  Scapulis  difficiliore 
5  condicione  dissolvit.  Tum  appellat  ultro  Naevium  ut, 
(luoniam  suspicaretur  aliqua  de  re  fore  controversiam, 
videret  ut  quam  primum  et  quam  minima  cum  molestia 
tota  res  transigeretur.  Dat  iste  amicum  M.  Trebelliuni,  nos  21 
communem  necessariuni,  (jui  istius  domi  erat  eductus  et 

loquo   utcbatur    iste    plurimum,    propinquum   nostrum,    Sex. 
Alfenum.     Res    convenire    nullo   modo  poterat,    propterea 
quod  hic  mediocrem  iacturam  facere  cupiebat,  iste  mediocri 
praeda  contentus  non  erat,     Itacjue  ex  eo  tempore  res  esse  2j 
in  vadimonium  cocpit.     Cum  vadimonia  saepe  dilata  essent 

15  et  cum  aliquantum  temporis  in  ea  re  esset  consumptum 
neque  quicquam  profectum  esset,  venit  ad  vadimonium 
Naevius. 

Obsecro,  C.  Aquili  vosque  qui  adestis  in  consilio,  ut  dili-  6 
genter  attendatis,  ut  singulare  genus  fraudis  et  novam  ralio- 

20  nem  insidiarum  cognoscere  possitis.      Ait  se  auctionatum  23 
esse  in  Gallia  ;  quod  sibi  videretur  se  vendidisse ;  curasse 
ne  quid  sibi  societas  deberet ;  se  iam  neque  vadari  amplius 
neque  vadimonium  promittere  ;  si  (juid  agere  secum  velit 
Quinctius,  non  recusare.     Hic  cum  rem  Gallicanam  cuperet 

25  revisere,  hominem  in  praesentia  non  ^adatur  ;  ita  sine  vadi- 
monio  disceditur.      Deinde  Romae  dies  xxx  fere  Quinctius 

•  commoratur ;  cum  cuteris  (juae  habebat  vadimonia  differt 
ut  expedilus  in  Galliam  proficisci  posset ;  proficiscitur. 
Roma  egrcditur  ante  diem  il  Kalend.  Tcbruarias  Ouinctius  24 

30  Scipione  et  Norbano  coss.      Quaeso  ut  eum  diem  memoriae 

5  lunc  'T'  8  rcs  translt^erclur  lota  i'  nus]  nostruni  2  g 

cdurUis  Z>x  :    educatus  «7/.    (f.  §69  i.(   in  vadimonio  jS  16 

pcrfcctuin  Par.  16,  226,  Hutoiiiaii  20  sc  auct.  e.sse  2\'  :  auct.  sc 

esse  b  :  esse  se  auct.  T  28  jMissct  By  :  possit  ccif.  29  11 

Hotoman  [cf,  §57,  :  iv  cudd.        30  bcipioncZ>:  spricione  (spic.  2)  cctt. 


6  24  M.  TVLLI  CICERONIS 

mandetis.  L.  Albius  Sex.  filius  Quirina,  vir  bonus  et  cum 
primis  honestus,  una  profectus  est.  Cum  venissent  ad  Vada 
Volaterrana  quae  nominantur,  vident  perfamiliarem  Naevi, 
qui  ex  Gallia  pueros  venalis  isti  adducebat,  L.  Publicium ; 
qui,   ut  Romam  venit,  narrat  Naevio  quo  in  loco  viderit  5 

25  Quinctium.  Quod  ubi  ex  Publicio  audivit,  pueros  circum 
amicos  dimittit,  ipse  suos  necessarios  ab  atriis  Liciniis  et 
a  faucibus  macelli  corrogat  ut  ad  tabulam  Sextiam  sibi 
adsint  hora  secunda  postridie.  Veniunt  frequentes.  Testi- 
ficatur  iste  p.  qvinctivm  non  stetisse  et  stetisse  se;  10 
tabulae  maxime  signis  hominum  nobilium  consignantur, 
disceditur.  Postulat  a  Burrieno  praetore  Naevius  ut  ex 
edicto  bona  possidere  liceat;  iussit  bona  proscribi  eius 
quicum   familiaritas    fuerat,    societas   erat,   adfinitas  hberis 

36  istius  vivis  divelU  nuUo  modo  poterat.  Qua  ex  re  intellegi  15 
facile  potuit  nuUum  esse  officium  tam  sanctum  atque  sol- 
lemne  quod  non  avaritia  comminuere  ac  violare  soleat. 
Etenim  si  veritate  amicitia,  fide  societas,  pietate  propinquitas 
coUtur,  necesse  est  iste  qui  amicum,  socium,  adfinem  fama 
ac  fortunis  spoUare  conatus  est  vanum  se  et  perfidiosum  ct  20 

27  impium  esse  fateatur.  LibeUos  Sex,  Alfenus,  procurator 
P.  Quincti,  famUiaris  ct  propinquus  Sex.  Naevi,  deicit, 
servolum  unum  quem  iste  prenderat  abducit,  denuntiat  sese 
procuratorem  esse,  istum  ae'[uum  esse  famae  fortunisque 
P.  Quincti  consulere  et  adventum  eius  exspectare ;  quod  si  25 
facere  noUt  atque  imbiberit  eius  modi  rationibus  iUum  ad 

1   Albiiius    X  "^"  Quirinas  codd.  :    con:   Naiigenus   (2)  et  in- 

primis  6'T  2  ad    vadabo    laterrana    SA'  3  nominatur   26' 

vidcntur  lAT  4  adducebant  2Z>'  6  ubi]   nisi  b  audivit 

Raii :  om.  26'x'  in  lac.  (i|  vcrsuiiin  2)  :  agnovit  T:  narratum  Naevio 
osset  non  tain  cito  res  in  contentioneni  venisset.  Tum  Naevius  ipse 
^X  8  marcelli  k  9  testificatur  iste  2  :  testificantur  isti  (isti 

test.  T)  10  stetisse   se  2 :    se   stetisse  cetf.  ^^non  stitisse  et  se 

stitisse    Ilotontan,  scd  cf.    Roby    ad  Iiistinian.    p.   ccxxvii)  li 

nmximc  2/;  :   maximac  xT  17  ac  26  :    atque  xT  20  atque  b 

-'3   prehcnderat  x         adducit  b\  26  imbibcrit  2x  :  inhibuerit  6T : 

iiistitucrit   Ilotoiiuin 


PRO  P.  QVINC  riO  ORATIO  6  27 

suas  condiciones  perducere,  sese  nihil  precari  et,  si  quid  agere 
velit,  iudicio  defendere.    Haec  dum  Romae  geruntur,  Quin-  28 
clius  interea  contra  ius,  consuetudinem,  edicta  praetorum  de 
saltu  agroque  communi  a  servis  communibus  vi  detruditur. 
5      Existima,  C.  Aquili,  modo  et  ratione  omnia  Romae  Nae-  7 
vium  fecisse,  si  hoc  quod  per  Htteras  istius  in  Gallia  gestum 
est  recte  atque    ordine    factum   videtur.      Expulsus   atque 
eiectus  e  praedio  Quinctius  accepta  insigni  iniuria  confugit 
ad  C.   Flaccum  imperatorem,  qui  tunc  erat  in  provincia, 

10  quem,  ut  ipsius  dignitas  poscit,  honoris  gratia  nomino.     Is 
eam  rem  quam  vehementer  vindicandam  putarit  ex  decretis 
eius  poteritis  cognoscere.     Alfenus  interea  Romae  cum  isto  29 
gladiatore  vetulo  cotidie  pugnabat ;   utebatur  populo  sane 
suo,  propterea  quod  iste  caput  petere  non  desinebat.     Iste 

J5  postulabat  ut  procurator  iudicatum  solvi  satis  daret ;  negat 
Alfenus  aequum  esse  procuratorem  satis  dare,  quod  reus  satis 
dare  non  deberet,  si  ipse  adesset.  Appellantur  tribuni  ;  a 
quibus  cum  esset  certum  auxilium  petitum,  ita  tum  disce- 
ditur    ut    Idibus    Septembribus    P.    Quinctium    sisti    Sex. 

20  Alfenus  promitteret. 

Venit  Romam  Quinctius,  vadimonium  sistit.     Iste,  homo  ° 
acerrimus,  bonorum  possessor,  expulsor,  ereptor,  annum  et  ^ 
sex  mensis  nihil  petit,  quiescit,  condicionibus  hunc  quoad 
potest  producit,  a  Cn.  Dolabella  denique  praetore  postulat 

25  ut  sibi   Quinctius  iudicatum    solvi    satis  det  ex  formula  : 

QVOD  AU  EO  PETAT  QVOIVS  EX  EDICTO  PRAETORIS  BONA  DIES 

XXX  POSSESSA  siNT.     Non  recusabat  Quinctius  quin  ita  satis 
dare  iuberetur,  si  bona  possessa  essent  ex  edicto.    Decernit — 

3   edicto  2Z>  5  niodo  Aiigclius  :  id  niodo  codd.  7  rcctc] 

ratione  Bc         videtur]  esse  videatiir  x»  ''f^  ^^  '■    •-'sse  videtur  Miiller 
(t/.  Zic/iiiiiki,  />.  igoi  9  tunc  26:    tum  x''"  12  poteris  6' 

15  postulat  co(f(l.  :  cuir.  cd.  R         daret]  det  Laiiibinits  r8  tum] 

tamen  b,  Enicsti  23  posscssorum  2  26  quoius  Klots  (cuius 

Mamitins .  :   quoniain  eius  codd.  praetoris  26'  :    praetoris  ro.  cetl. 

27  sint  25  :  sunt  cctt.  28  iubcretur  T,  Hotoinaii  :    iubcrct  cctt. 

decrcvit  6' 


8  3o  U.  TVLLI  CICERONIS 

quani  aequum,  nihil  dico,  unum  hoc  dico,  novum  ;  et  hoc 
ipsum  tacuisse  mallem,  quoniam  utrumque  quivis  intellegere 
potuit— sediubetP.  Quinctiumsponsionemcum  Sex.  Naevio 
facere :  si  bona  sva  ex  edicto  p.  bvrrieni  praetoris  dies 
XXX  rossEssA  NON  ESSENT.  Recusabant  qui  aderant  tum  s 
Quinctio,  demonstrabant  de  re  iudicium  fieri  oportere  ut  aut 
uterque  inter  se  aut  neuter  satis  daret ;  non  necesse  esse 

31  fLimam  alterius  in  iudicium  venire.  Clamabat  porro  ipse 
Quinctius  sese  idcirco  nolle  satis  dare  ne  videretur  iudicasse 
bona  sua  ex  edicto  possessa  esse  ;  sponsionem  porro  si  10 
istius  modi  faceret,  se,  id  quod  nunc  evenit,  de  capite  suo 
priore  loco  causam  esse  dicturum.  Dolabella — quem  ad 
modum  solent  homines  nobiles  ;  seu  recte  seu  perperam 
facere  coeperunt,  ita  in  utroque  excellunt  ut  nemo  nostro 
loco  natus  adsequi  possit — iniuriam  facere  fortissime  perse-  15 
verat ;  aut  satis  dare  aut  spoiisionem  iubet  facerc;  et  interea 
recusantis  nostros  advocatos  acerrime  submoveri. 

^  Conturbatus  sane  discedit  Quinctius  ;  neque  mirum,  cui 
haec  optio  tam  misera  tamque  iniqua  daretur  ut  aut  ipse  se 
capitis  damnaret,  si  satis  dedisset,  aut  causam  capitis,  si  20 
sponsionem  fecisset,  priore  loco  diceret,  Cum  in  altera  re 
causae  nihil  esset  quin  secus  iudicaret  ipse  de  se,  quod 
iudicium  gravissimum  est,  in  altera  spes  esset  ad  talem  tamen 
virum  iudicem  veniendi,  unde  eo  plus  opis  auferret  quo 
minus  attuHsset  gratiae,  sponsionem  facere  maluit;  fecit;-'5 
te  iudicem,  C.  AquiH,  sumpsit,  ex  sponso  egit.  In  hoc  summa 
iudici  cau.saque  tota  consistit. 

33      ludicium  esse,  C.  Aquili,  non  de  re  ])ecuniaria,  sed  de 
fama  fortunisque  P.  Quincti  vides.     Cum   maiores  ita  con- 

2  tacuisscin    Haliii  3  potuit    sed    Miillcr:    potuissct    axld. 

cuin  oin.  hT  4  P.]  publico  <T  Buncni  2  5  non  uiii.  T 

(C/.  §  84)  tum  ed.  V :  cum  (odd.  14   cxcellunt]  excedunt /«"r 

15  possit  Lag.  13,  Maiiutitis  :  posset  ait.  16  satis  dare  Z>x  :  satis 

daret  cctl.  22  se]  re  26^  23  tamen  2x  :    tum  Z»T  26 

sponsu  Ilotoiiutn  {cj.  Gcll.  iv.  4) 


PRO  P.  OVL\C^riO  ORATIO  9  33 

stituerint  ut,  qui  pio  capite  diccrct,  is  posteriore  loco  dicerct, 
nos  inaudita  criminatione  accusatorum  priore  loco  causam 
dicere  intellcgis.  Eos  porro  qui  defenderc  consuerunt  vides 
accusare,  et  ea  ingenia  converti  ad  perniciem  quae  antea 
5  versabantur  in  salute  atque  auxilio  ferendo.  Illud  etiam 
restiterat  quod  hesterno  die  fecerunt,  ut  te  in  ius  educerent, 
ut  nobis  tempus  quam  diu  diceremus  praestitueres  ;  quam 
rem  facile  a  praetore  impetrassent,  nisi  tu  quod  esset  tuum 
ius  et  officium  potestasque  docuisses.     Neque  nobis  adhuc  .^4 

10  practer  te  quisquam  fuit,  ubi  nostrum  ius  contra  illos  obtine- 
remus,  neque  iUis  umquam  satis  fuit  illud  obtinere  quod 
probari  omnibus  posset ;  ita  sine  iniuria  potentiam  levem 
atque  inopem  esse  arbitrantur. 

Verum  quoniam    tibi   instat   Hortensius  ut  eas  in  con-  10 

15  silium,  a  me  postulat  ne  dicendo  tempus  al)sumam, 
queritur  priore  patrono  causam  defendente  numquam 
perorari  potuisse,  non  patiar  istam  manere  suspicionem 
nos  rem  iudicari  noUe ;  neque  illud  mihi  adrogabo,  me 
posse  causam  commodius  demonstrare  quam  antea  demon- 

20  strata  sit,  neque  tamen  tam  muha  verba  faciam,  propterea 
quod  et  ab  illo  qui  tum  dixit  iam  informata  causa  est 
et  a  me,  qui  neque  excogitare  neque  pronuntiare  muha 
possum,  brevitas  postulatur,  quae  mihimet  ipsi  amicissima 
est ;   faciam   quod  te  saepe  animadverti  facere,  Hortensi  ;  35 

25  totam  causae  meae  dictionem  certas  in  partis  dividam. 
Tu  id  semper  facis,  quia  semper  potes,  ego  in  hac  causa 
faciam,  propterea  quod  in  hac  videor  posse  facere ;  quod 
tibi  natura  dat  ut  semper  possis,  id  mihi  causa  concedit  ut 

I  is  ,  .  .  diceret  oin.  26^  3  intelligis  T  :  intelligitis  (2-  tn  hc.) 

cett.         consueverunt  yfi  6  educcrent  B\  :  adduccrent  cett.  {cf. 

Gell.  xi.    17)  8  impctrassent  Naiigerhts     i)  :    impetrari    snp.  l. 

-assent)  spero  B  111  lac.   ine.xpleta  :    oiii.  (iii  lac.  8  litt,   2)  cett.  g 

potestasque  B,   Nangeiins    (i)  :    testesque    cett.  12  possit  Bx 

17   patiaris  5Zi*  18  neque  2  :    nec  cett.  20  sitj  est  Klotz 

21  tum]  ante  B\         informata  iam  Bx         23  ipsa  2  (w.  2  in  ras.)  A' 
26  quia  id  h 


lo  35  M.  TVLTJ  CICERONIS 

hodie  possini.  Cerlos  niihi  finis  lerminosque  constituam, 
extra  quos  egredi  non  possim,  si  maxime  veHm,  ut  et  mihi 
sit  propositum  de  quo  dicam,  et  Hortensius  habeat  exposita 
ad  quae  respondeat,  et  tu,  C.  Aquili,  iam  antc  animo  pro- 
spicere  possis  quibus  de  rebus  auditurus  sis.  5 

36  Negamus  te  bona  P.  Quincti,  Sex.  Naevi,  possedisse 
ex  edicto  praetoris.  In  eo  sponsio  facta  est.  Ostendam 
primum  causam  non  fuisse  cur  a  praetore  postulares  ut 
bona  P.  Quincti  possideres,  deinde  ex  edicto  te  possidere 
non  potuissc,  postremo  non  possedisse.  Quaeso,  C.  Aquili  10 
vosque  qui  estis  in  consilio,  ut  quid  poUicitus  sim  diH- 
genter  memoriae  mandetis ;  etcnim  rem  faciHus  totam 
accipietis,  si  haec  memineritis,  et  me  facile  vestra  existima- 
tione  revocabitis,  si  extra  hos  cancellos  egredi  conabor  quos 
mihi  ipse  circumdedi.  Nego  fui.sse  causam  cur  postularct,  15 
nego  ex  edicto  possidere  potuisse,  nego  possedisse.  Haec 
tria  cum  docuero,  peroraro. 

Non  fuit  causa  cur  postularet.  Qui  hoc  intellegi  potest  ? 
Quia  Sex.  Naevio  neque  ex  societatis  ratione  neque 
privatim  quicquam  debuit  Quinctius.  Quis  huic  rei  testis  20 
est  ?  Idem  qui  acerrimus  adversarius  ;  in  hanc  rem  te,  te 
inquam,  testem,  Naevi,  citabo.  Annum  et  eo'diutius  post 
mortem  C.  Quincti  fuit  in  GalHa  tecum  simul  Quinctius. 
Doce  te  petisse  ab  eo  istam  nescio  quam  innumerabilem 
pecuniam^    doce     aHquando     mentionem    fecisse,     dixisse  25 

3S  deberi ;  debui.sse  concedam.  Moritur  C.  Quinctius  qui 
libi,  ut  ai.s,  ccrtis  nominibus  grandem  pecuniam  debuit. 
Heres  eius  P.  Quinctius  in  GaHiam  ad  te  ipsum  venit  in 
agrum  communem,  eo  denique  ubi  non  modo  res  erat  sed 
ratio  quoquc  omnis  et  omnes  Htterae.     Quis  tam  dissolutus  .'.0 

2  ut  et]  ut  iT  7  responsio  T  15  ipsi  bx  17  per- 

nraro  k,   ed.    V :    peroravero  /»^c'  :    perorabo  ceit.     Mart.   Cap.   §  556) 
18  postularet  c^k.  Hotonia^i  :  postulares  cett.  20  privatum  b^x 

21   in   hanc  rem  T:  in  hac  re  cctt.  {c/.  Vcir.  iii.  146)  22  teste  2 

citato  2 


PRO  P.  Q\INCTIO  ORATIO  ii  3$ 

in  re  familiari  fuissel,  quis  tam  neglegens,  quis  tam  tui, 
Sexte,  dissimilis  qui,  cum  res  ab  eo  quicum  contraxisset 
recessisset  et  ad  heredem  pervenisset^  non  heredem,  cum 
primum  vidisset,  certiorem  faceret,  appellaret,  rationem 
5  adferret,  si  quid  in  controversiam  veniret,  aut  intra  parietes 
aut  summo  iure  experiretur?  Itane  est?  quod  viri  optimi 
faciunt,  si  qui  suos  propinquos  ac  necessarios  caros  et 
honestos  esse  atque  habcri  vohmt,  id  Sex.  Naevius  non 
faceret,  qui  usque  eo  fervet  ferturque  avaritia  ut  de  suis 

ro  commodis    aHquam    partem    vcHt    committere    ne    quam 
partem    huic   propinquo    suo    uHius    ornamenti    rehnquat  ? 
et   is  pecuniam,  si  qua  deberetur,   non  peteret  qui,   quia,  39 
quod    debitum    numquam    est,    id    datum    non    est,   non 
pecuniam  modo  verum  etiam  hominis  propinqui  sanguinem 

15  vitamque  eripere  conatur?  Pluic  tum  molestus  esse  vide- 
hcet  noluisti  quem  nunc  respirare  Hbere  non  sinis ;  quem 
nunc  interficere  nefarie  cupis,  eum  tum  pudenter  appellare 
nolebas.  Ita  credo ;  hominem  propinquum,  tui  obser- 
vantem,  virum  bonum,  pudentem,  maiorem  natu  nolebas 

20  aut  non  audebas  appeHare ;  saepe,  ut  fit,  cum  ipse  te 
confirmasses,  cum  statuisses  mentionem  de  pecunia  facere, 
cum  paratus  meditatusque  venisses,  homo  timidus  virginaH 
verecundia  subito  ipse  te  retinebas ;  excidebat  repente 
oratio ;    cum    cuperes  appehare,  non   audebas,  ne  invitus 

25  audiret.     Id  erat  profecto.     Credamus  hoc,  Sex.  Naevium,  ^^ 
cuius  caput  oppugnet,  eius  auribus  pepercisse.    Si  debuisset, 
Sexte,    petisses,   et   petisses   statim ;    si  non  statim,   paulo 
quidem  post ;  si  non  paulo,  at  aHquanto  ;  sex  quidem  iUis 
mensibus  profecto ;  anno  vertente  sine  controversia.    Anno 

7  claros  Hoiontan  9  fervet  'S.b^  :  ferbuit  cett.  lo  velit  2x  '■ 

nolit  cett.  committere  2  :  obmittere  b  :  amittere  «x  '■    omittere  k 

17  tum  Naitgerins  (i)  :   tamen  2  :  tu  cett.  impudenter  b  »ig.,  xT 

19  prudentem  i'T         21  de  pecunia  mentionem  x         27  et  petisses 
B,  Klots  :  si  petisses  26^  :  oni.  cett.  28  aliquanto  cocld.  Lautbini : 

aliquando  (alfi  2)  ntei 


12  4o  M.  TVLTJ  CICERONIS 

et  sex  mensibus  vero,  cum  tibi  cotidie  potestas  hominis 
fuisset  admonendi,  veil)um  nuUum  facis ;  biennio  iam 
confecto  fere  appellas.  Quis  tam  perditus  ac  profusus 
nepos  non  adesa  iam  sed  abundanti  etiam  pecunia  sic 
dissolutus  fuisset  ut  fuit  Sex.  Naevius  ?  Cum  hominem  5 
41  nomino,  satis  mihi  videor  dicere.  Debuit  tibi  G.  Quinctius, 
numquam  petisti ;  mortuus  est  ille,  res  ad  heredem  venit ; 
cum  eum  cotidie  videres,  post  biennium  denique  appellas. 
Dubitabitur  utrum  sit  probabilius,  Sex.  Naevium  statim 
si  quid  deberetur  petiturum  fuisse,  an  ne  appellaturum  10 
quidem  biennio  ?  Appellandi  tempus  non  erat  ?  At  tecum 
phis  annum  vixit.  In  Gallia  agi  non  potuit  ?  At  et  in 
provincia  ius  dicebatur  et  Romae  iudicia  fiebant.  Restat 
ut  aut  summa  neglegentia  tibi  obstiterit  aut  unica  liberaUtas. 
Si  neglegentiam  dices,  mirabimur,  si  bonitatem,  ridebimus;  15 
neque  praeterea  quid  possis  dicere  invenio.  Satis  est 
argumenti  nihil  esse  debitum  Naevio,  quod  tam  diu  nihil 
petivit. 

JO  ...  .  .  . 

•^      Quid  si  hoc  ipsum  quod  nunc  facit  ostendo  testimonio 
esse  nihil  deberi?     Quid  enim  nunc  agit  Sex.  Naevius?2o 
qua  de  re  controversia  est  ?  quod  est  hoc  iudicium  in  quo 
iam  biennium  versamur  ?  quid  negoti  geritur  in  quo  ille  tot 
et  tahs  viros  defatigat  ?     Pecuniam  petit.     Nunc  denique  ? 

43  verum  tamen  petat  ;  audiamus.  De  rationibus  et  contro- 
versiis  societatis  volt  diiudicari.  Sero,  verum  aUquando  25 
tamen ;  concedamus.  '  Non,'  inquit,  '  id  ago,  C.  AquiH, 
neque  in  eo  nunc  laboro.  Pecunia  mea  tot  annos  utitur 
P.  Quinctius.  Vtatur  sane ;  non  peto.'  Quid  igitur 
pugnas?    an^   quod   saepe   multis    in    locis   dixisti,    ne    in 

4   iam  2  :  iam  pecunia  ceft.  g  dubitabitur  Ih^  :    dubitatur  cef/. 

12  anno  /5x'  vixit.     In  Gailia  agi  5x'  '■  vixit  in  Gallia.     Agi  Z»T 

15  negligentiam  ^,  «/.  F:  ncgligcntia  (v7/.  mirabimur  A^T  :  mira- 

buntur  ce/f.  19  tcstimonio  ostendo  l>  20  Sex.  om.  h  25 

deiudicari  2  :  iudicari  b  28  P.  Naitgerius  i)  :  C.  codd.         igitur 

oin.  2/>' 


PRO  l'.  QVINCriO  OKAIIO  1343 

civitatc  sit,  no  lorum  .suiiin  quem  adluic  honestissime 
detendit  obtineat,  ne  numeietur  inter  vivos,  uf  dccernat 
de  viia  et  ornamentis  suis  omnibus,  apud  iudicem  causam 
priore  loco  dicat  et,  eam  cum  orarit,  tum  denique  vocem 

5  accusatoris  audiat  ?     Quid  ?    hoc  quo  pertinet  ?   ut   ocius 
ad  tuum   pervenias  ?     At  si   id  velles,  iam  pridem  actum 
esse  poterat.     Vt  lionestiore  iudicio  conflictere?     At  sine  44 
summo  scelere  P.  Quinctium,   propinquum   tuum,  iugulare 
non  potes.     \'t  faeilius  iudicium  sit  ?    At  neque  C.  Aquilius 

o  de  capitf  alterius  libenter  iudicat  et  Q.  Hortensius  contra 
caput  nou  didicit  dicere.  (^uid  a  nobis  autem,  C.  Aquili, 
refertur  ?  Pecuniam  petit ;  negamus  deberi.  ludicium 
fiat  statim  ;  non  recusamus.  Num  quid  praeterea  ?  Si  vere- 
tur    ut    res    iudicio   facto  parata  sit,   iudicatum    solvi   satis 

5  aceipiat ;  quibus  a  me  verbis  satis  acceperit,  isdem  ipse, 
quod  peto,  satis  det.  Actum  iam  potest  esse,  C.  Aquili ; 
iam  tu  potes  liberatus  discedere  molestia  propc  dicam 
non  minore  quam  (^uinctius. 

(^uid  agimus,  Hortensi?  quid  dc  hac  condicione  dicimus?  45 

o  Possumus  aliquando  depositis  armis  sinc  periculo  fortuna- 
rum  de  re  pecuniaria  disceptare  ?  possumus  ita  rem  nostram 
persequi  ut  hominis  propincjui  caput  incolume  esse  patia- 
mur  ?  possumus  petitoris  personam  caj)ere,  accusatoris 
deponcrc?      '  Immo,'  inquit,    'al)s  te  satis  accipiam  ;    ego 

5  autem  tibi  satis  non  dabo.'     Quis  tandem  nobis  ista  iura  14 
tam  acqua  discribit  ?  quis  hoc  statuit,  quod  aequum  sit  in 
Quinctium,  id  iniquum  esse  in  Naevium  ?      '  Quincti  bona,' 
inquit,   '  ex   edicto  praetoris  possessa  sunt.'     Ergo,   id    ut 
confitcar,  postulas   ut,  quod  numriuam  factum  esse  iudicio 

2  \\\.  sitpplevi  4  pcrorarit //o/o;;/rt;/  5  quid  hoc  ?  qiioiT 

II   nobis  2i' :  vobis  cW/.  13  nuin />' :    \\\.  cclt.  15  acceperit 

Kayser  :  accipcret  2x^  •  accipiet  fc/A  17  liberatus  o;;/.  x         <J's- 

cere  U^  19  dicamus  Z»'  22  prosequi  i'  25  satis  non 

dabo  2^1  :  non  satis  dabo  cett.  26  describit  codd.  :  cort:  Biichehr 

in  Quinctium]  iniquum  S  27  id  om.  T 

CIC.    PRO  OVINCTIO  - 


14  4r  M.  TVLLI  CICERONIS 

defendimus,   id,   proinde  quasi  factum  sit,  nostro   iudicio 

46  confirmemus?     Inveniri  ratio,  C.  Aquili,  non  potest  ut  ad 
suum    quisque   quam   primum    sine    cuiusquam  dedecore, 
infamia  pernicieque  perveniat?     Profecto,  si  quid  debere- 
tur,   peteret ;   non  omnia  iudicia  fieri  mallet  quam  unum  5 
illud  unde  haec  omnia  iudicia  nascuntur.     Qui  inter  tot 
annos  ne  appellarit  quidem  Quinctium,  cum  potestas  esset 
agendi  cotidie,  qui,  quo  tempore  primum  agere  coepit,  in 
vadimoniis    differendis    tempus   omne    consumpsarit,    qui 
postea    vadimonium    quoque    missum    fecerit,    hunc    per  10 
insidias   vi   de   agro    communi    deiecerit,  qui,  cum  de  re 
agendi   nuUo    recusante   potestas    fuisset,    sponsionem    de 
probro  facere  maluerit,  qui,  cum  revocetur  ad  id  iudicium 
unde    haec   nata   sunt   omnia,    condicioncm    aequissimam 
repudiet,  fateatur  se  non  pecuniam  sed  vitam  et  sanguinemv  15 
petere,  is  non  hoc  palam  dicit :   '  mihi  si  quid  deberetur, 

47  peterem  atque  adeo  iam  pridem  abstulissem;  nihil  hoc  tanto 
negotio,  nihil  tam  invidioso  iudicio,  nihil  tam  copiosa  advoca- 
tione  uterer,  si  petendum  esset ;  extorquendum  est  invito 
atque  ingratis;  quod  non  debet,  eripiendum  atque  exprimen-  20 
dum  est  ;  de  fortunis  omnibus  P.  Quinctius  deturbandus  est ; 
potentes,  diserti,  nobiles  omnes  advocandi  siint ;  adhibenda 
vis  est  veritati,  minae  iactentur,  pericula  intendantur,  formi- 
dines  opponantur,  ut  his  rebus  aliquando  victus  et  perterritus 
ipse  se  dedat  ? '  Quae  me  hercule  omnia,  cum  qui  contra  25 
pugnent  video,  et  cum  illum  consessum  considero,  adesse 
atque  impendere  videntur  neque  vitari  ullo  modo  posse,- 
cum  autem  ad  te,  C.  AquiH,  oculos  animumque  rettuli.  quo 

I  perindc  Bx"  5  iudicio  2  6  iudicia  del.  Mamitius  (cf, 

Zielinski,  p.  191)  8  quo]  pro  2         agere  Madvig  :    male  agere 

codd.  10  postea  2f  :   postea  quam  b^k  (postea  quoque  vad.  missum 

Bx)         quoque  oin.  T  11   vi  oi>i.  Si'  13  id  iudicium  2/;^  : 

iudicium  id  ceft.  15  repudiet  et  Garatoiii  18  advocatione 

copiosa  2Z>'  20  ingratis  x^  :  ingrato  "2.1)  :  ingratiis  Cniacius  23 

iactentur]  locentur  2/;'  25  se  dedat  Khts :  sedeat  codd.  :  cedat 

Naiigeriits  {i)  26  consensum  26»         27  atque]  ad  2  :  otn.  b^ 


PRO  r.  QMNCTIO  OR.VnO  14  47 

maiore  conatu  studioquo  agunlur,  co  leviora  infirmioraque 
existimo,     Nihil  igitur  debuit,  ut  tu  ipsc  praedicas. 

Quid  si  debuisset?  continuonc  causa  fuisset  cur  a  prae- 4S 
tore  postulares  ut  bona  possideres  ?     Non  oj^inor  id  quidem 

5  neque    ius    esse    neque    cuiquam    expedire.       Quid    igitur 
demonstrat  ?     Vadimonium  sibi  ait  esse  desertum.     Ante  15 
quam  doceo  id  factum  non  esse,  libet  mihi,  C.  Aquili,  ex 
ofifici  ratione  atque  ex  omnium  consuetudine  rem  ipsam  ct 
factum  simul  Sex.  Naevi  considcrare.    Ad  vadimonium  non 

o  venerat,  ut  ais,  is  quicum  tibi  adfinitas,  societas,  omnes 
denique  causae  et  necessitudines  vcteres  intercedebant. 
Ilicone  ad  praetorem  ire  convenit  ?  continuone  verum  fuit 
postulare  ut  ex  edicto  bona  possidere  liceret  ?  ad  haor 
extrema  et  inimicissima  iura  tam  cupide  decurrebas  ut  libi 

5  nihil  in  posterum  quod  gravius  atque  crudelius  facere  posscs 
reservares?     Nam   quid   homini   potest  turpius,  quid  viro  49 
miserius  aut    acerbius    usu  venire?    quod  tantum  evenire 
dcdecus,  quae  tanta  calamitas  inveniri  potest?     Pecuniam 
si  cuipiam  fortuna  ademit  aut  si  alicuius  eripuit   iniuria, 

o  tamon,  dum  cxistimatio  est  integra,  facile  consolatur  honestas 
egcstatem.  At  non  nenio  aut  ignominia  adfectus  aut  iudicio 
turpi  convictus  bonis  quidcm  suis  utitur,  alterius  opes,  id 
quod  miserrimum  est,  non  exspectat,  hoc  tamen  in  miseriis 
adiumento  et  solacio  sublevatur.     Cuius  vero  bona  venie- 

5  runt,  cuius  non  modo  illae  amplissimae  fortunae  sed  etiam 
victus  vestitusque  necessarius  sub  praeconem  cum  dedecore 
subiectus  est,  is  non  modo  ex  numero  vivorum  exturbatur, 
sed,  si  fieri  potest,  infra  etiani  mortuos  amandatur.    Etenim 

5  nec  ciiiquam  2  7  ex  oftlci]  ca  ofticii  2/>'  8  cx  omniiini 

2x  :  omnium  b  :  ex  omni  T  10  qui  tum  tibi  2  12  verum  2 

(»/.  2  iii  lac.    X  '■  vestrum  (aequum  B    /^T  15  atque]  aut  b         16 

viro  Nau^cnttf:    2'  :  vcro  cochl.  20  tam  2/»  22  suis  quidcm 

2A'  23  miscrrimum]  infirmuni  l^  26  pracconc  ror/f/.  :  corr. 

Weseuberg  27  cxturbatus  2//  2Q  a.xr\Vind:\iwT  Naugeniis '^2); 

mandatur  codrl. 


15  40  T^r.  TVLLI  CICERONIS 

mnrs  honesta  sacpc  vitam  qiioque  tiirpem  cxoinat,  vita  ita 
50  tuipis   ne  moiti   quidem    honestac   locum  rclinquit.      Ergo 
herculc,  cuius  bona  c.k  cdicto  possidentur^  huius  omnis  fi^nia 
ct  existimatio  cum  bonis  simul  possidetur  ;  de  quo  hbelli 
in  celcberrimis  locis   proponuntur,  huic  ne  perire  quidem  5 
tacitc  obscureque  conceditur  ;  cui  magistri  fiunt  et  domini 
constituuntur,  qui  qua  lege  ct  qua  condicione  pereat  pro- 
nuntient,  de  quo   homine  praeconis  vox  pracdicat  et  prc- 
tium    conficit,    huic    accrbissimum    vivo    vidcntique    funus 
indicitur,  si  funus  id  habendum  est  quo   non  amici  conve-  10 
niunt  ad  exsequias  cohonestandas,  sed  bonorum  emptores 
ut  carnifices  ad  reHquias  vitae  lacerandas  ct  distrahendas. 
Itaque  maiores  nostri   raro  id  accidcrc  voluerunt,  prae- 
■"^    tores  ut  considcratc  fieret  comparaverunt.     A'iri  boni  cum 
palam  fraudantur,  cum  cxpcricndi  potestas  non  cst,  timidc  15 
tamcn  et  pcdetemptim  istuc  descendunt  vi  ac  necessitatc 
coacti,    inviti,    multis  vadimoniis  desertis,  .saepe  inlusi  ac 
destituti ;  considerant  enim  (piid   et  quantum  sit  alterius 
l)(jna  proscribere.     lugulare  civem  neiure  quidem  quisquam 
bonus  volt,   mavolt  commemorari    se  cum  posset  perdcrc  20 
pcpercissc,   quam  cum  parcere  potuerit  perdidisse.     Haec 
in  homines  aHenissimos,  dcnique  /;/  inimicis.simos  viri  boni 
faciunt  et  hominum  existimationis  et  communis  humanitatis 
causa,  ut,  cum  ipsi  nihil  altcri  scientes  incommodarint,  niliil 
ipsis  iure  incommodi  cadere  possit.  25 

52  Ad  vadimonium  non  venit.  Quis?  Propinquus.  Si  res 
ista  gravissima  sua  sponte  videretur,  tamen  eius  atrocitas 
necessitudinis  nomine  lcvarctur.  Ad  vadimonium  non  vcnit. 
Quis?  Socius.  Etiam  gravius  aliquid  ei  deberes  concc- 
dcre,    quicum    te    aut    voluntas    congregasset   aut    fortuna  .^o 

I  vit.i  it.T  Cloiciis  :  vita  codc/.  vita  tam  Lclniiaiiu'  :  cxistimatio 
Lniiibinus  10  indicitiir  Bx^  :  ducitur  i'  :  dicitur  5  cst  I/aliii  : 
sit  codcf.  12  ut]  ct  l>H-  20  mavult  P:    mavult  enim  ce/l. 

commemorarc  coM.  :  con:  Machig  22  in  siippl.  Maniitiiis  25 

ipsis]  in  sc  h^ 


PRO  P.  QMNCTIO  ORATIO  1653 

roniunxisset.  Ad  vaclinioniuni  non  venit.  ()uis?  Is,  ([ui 
tibi  praesto  seniper  tuit.  Ergo  in  euni  qui  semel  hoc  coni- 
misit,  ut  tibi  praesto  non  esset,  onniia  tela  coniecisti  quae 
parata  sunt  in  eos  qui  permulta  male  agendi  causa  fraudan- 
5  dique  fecerunt?  Si  dujjondius  tuus  ageretur,  Sex.  Naevi,  53 
si  in  parvola  re  captionis  aliquid  vererere,  non  statim  ad 
C.  Aquilium  aut  ad  eorum  alicjuem,  qui  consuluntur,  cucur- 
risses  ?  cum  ius  amicitiae,  societatis,  adfinitatis  ageretur, 
cum   otifici  rationem  atque  existimationis   duci  conveniret, 

10  eo  tempore  tu  non  modo  non  ad  C  Aquilium  aut  L.  Lu- 
cilium  rettulisti,  sed  ne  ipse  quidem  te  consuluisti,  ne 
Iioc  rjuidem  tecum  locutus  es :  '  Horae  duae  fuerunt ; 
Quinctius  ad  vadimonium  non  venit.  Quid  ago?'  Si 
me  hercule  haec  tecum  duo  verba  fecisses  :  '  Quid  ago  ? ' 

15  respirasset   cupiditas    atque    avaritia,    paulum    ahquid    loci 

rationi  et  consiho  dedisses,  tu  te  conlegisses,  non  in  eam 

turpitudinem  venisses  ut  hoc  tibi  esset  apud  tahs  viros  con- 

fitendum,  qua  tibi  vadimonium  non  sit  obitum,  eadem  te 

hora  consihum  cepisse  hominis  propinqui  fortunas  funditus 

20  evertere. 

17 
Ego  pro  te  nunc  hos  consulo  post  tenipus  et  ni  ahena  re, 

tpioniam  tu  in  tua  re,  cum  tempus  erat,  consulere  obhtus 

es  ;    (luaero    abs   te,    C.    A(iuih',    L,    Lucih',    P.    Quinctih, 

M.  MarceUe  :  vadimonium  mihi  non   obiit  ([uidam  socius 

25  ei.  adlinis  meus  quicum  mihi  necessitudo  vetus,  controversia 

5  clii])0iulius  tuus]  dc  pracdiis  lui.s  lA^  6  captionis  P,  Riifiitiaii. 

ifc /ijj;.  §  Jo  :  captuus  (-iuis  x    2x  :  capitis  hT  vcrerere  PBk,  Rn- 

fiiiiaii.  :  vcrere  iclt.  nou  oiit.  Riiftiiinii.  7-10  aut  ad  .  .  .  C. 

Aquilium  oiti.  2i'  7   aiit  ad]  aut  ZjT.  Riifiiiiait.  cucurris.ses  T. 

Rufiitiau.  :  concurrisses  (cV/.    cf.  Zicliiiski,  f>.  191-        8  adfinitatis  0/;/. 
/'  10  aut]  aiit  ad  Z»  I.ucilium/';   Lucullum  rtV/.  'i   scd 

oiii.  S  tc  consuluisti  /•' :  ad  te  rctulisti  x'''  '■  l^'  consuluisti  scd  nc 

ipsc  (|nidcni    nc  idem  ipsc  i')  ad  te  rclulisti  'S.b  ne]  ncc  h  :  non  T 

12  Jioc  /':   iiaec  cctt.  cs  oiii.  P  15  paulum  P:  paululum  a//. 

17  confifcndumT;   conficienduin  «7/.  21   cgo]  crgo /'  nunc 

pro  te  Riifmiait.         hos  Rtifiiiian.  :  lioc  cudd.  23  Luculli  ^-c  T; 

codd.  :  corr,  Orelli  25  quocum  Rnfinian. 


17  54  M.  TVLLI  CICERONIS 

de  re  ijccuniiiria  recens  intcrcedit  :  postulone  a  praetore  ut 
eius  bona  niihi  possidere  liceat,  an,  cum  Romae  domuseius, 
uxor,  liberi  sint,  domum  potius  denuntiem  ?  Quid  est 
quod  hac  tandem  de  re  vobis  possit  videri?  Profecto,  si 
recte  vestram  bonitatem  atque  prudentiam  cognovi,  non  5 
nmltum  me  faUit,  si  consulamini,  quid  sitis  responsuri : 
primum  exspectare,  deinde,  si  latitare  ac  diutius  ludificare 
videatur,  amicos  convenire^  quaerere  quis  procurator  sit. 
domum  denuntiare.  Dici  vix  potest  quam  multa  sint  quae 
respondeatis  ante  fieri   oportere   quam   ad   hanc   rationem  10 

55  extremam  necessario  devenire.  Quid  ad  haec  Naevius? 
Ridet  scilicet  nostram  amentiam,  qui  in  vita  sua  rationeni 
summi  offici  desideremus  et  instituta  virorum  bonorum 
requiramus.  '  Quid  mihi,'  inquit.  'cum  ista  summa  sancti- 
monia  ac  diHgentia  ?  viderint,'  inquit,  '  ista  officia  viri  boni,  15 
de  me  autem  ita  considerent :  non  quid  habeam  sed  quibus 
rebus  invenerim  quaerant,  et  cjuem  ad  modum  natus  et  quo 
pacto  educatus  sim.      Memini ;  vetus  est,  "  de  scurra  multo 

56  facilius  divitem  quam  patrem  familias  fieri  posse."  '     Haec 
ille,  si  verbis   non   audet,  re  quidem  vera  palam  loquilur.  20 
Etenim  si  volt   virorum    bonorum    instituto  vivere,   multa 
oportet  discat   ac    dediscat,    quorum    illi    aetati    utrunique 
difficile  est. 

18  '  Non    dubitavi,'    inquit,     '  cum    vadimoniuni    deserlum 
esset,  bona  proscribere.'     Improbe  ;  verum,  cjuoniani  tu  id  -^5 
tibi  adrogas    et   concedi    postulas,   concedamus.     Quid  si 
numquam  deseruit,  si  ista  cau.sa  abs  le  tota  per  summam 
fraudem  et  maHtiam  ficta  est,  si  vadimonium  onuiino  til)i 

2  cius  oiii.   I)  3  dLiiuiilio   Madvig  5  agiio\i   J\iijiiiian. 

6  cjuod  A  8  coiivcniri  26'  11    uccesbano  Gtilic/iiiins  :  iieccs- 

sariam  cocid.  :  ac  iieccssariain  Laitibiiius  liaec  k,  Riijiiiiaii.  §  5  : 

hoc  cctt.        13  bonoruin  viroruin  bT.  Riiftiiiaii.         i.j  buiiima  oiii.^Sb^ 
16  autcm]  tamen  c:   laiituin  k  ila  ix  ^  '^'^  ^'^  '^  *^-'^'J  P™" 

verbiuiii  add.c"  l'2  ac]  at<|iic  ^  25  vcruinX.-:    utrum  re//. 

28  ficla  k  :  facta  cctt. 


PRO  F.  QVINCTIO  ORATIO  i8  56 

cum  P.  Quinctio  nullum  fuit?  quo  te  nomine  appellemus  ? 
Improbum  ?  At  etiam  si  desertum  vadimonium  esset, 
tamen  in  ista  postulatione  et  proscriptione  bonorum  impro- 
bissimus  reperiebare.  Malitiosum  ?  Non  negas.  Fraudu- 
5  lentum  ?  lam  id  quidem  adrogas  tibi  et  praeclarum  putas. 
Audacem,  cupidum,  perfidiosum  ?  Volgaria  et  obsoleta 
sunt ;  res  autem  nova  atque  inaudita.  Quid  ergo  est?57 
^'ereor  me  hercule  ne  aut  gravioribus  utar  verbis  quam 
natura  fert,  aut  levioribus  quam  causa  postulat.     Ais  esse 

10  vadimonium  desertum.  Quaesivit  a  te,  statim  ut  Romam 
rediit,  Quinctius  quo  die  vadimonium  istuc  factum  esse 
diceres.  Respondisti  statim  :  Nonis  Febr.  Discedens  in 
memoriam  redit  Quinctius  quo  die  Roma  in  Galliam  pro- 
fectus  sit ;  ad  ephemeridem  revertitur  ;  invenitur  dies  pro- 

1 5  fectionis  pridie  Kal.  Febr.    Nonis  Febr.  si  Romae  fuit,  causae 
nihil  dicimus  quin  tibi  vadimonium  promiserit.    Quid  ?  hoc  58 
inveniri  qui  potest?     Profectus  est  una  L.   Albius,   homo 
cum  primis  honestus ;  dicet  testimonium.     Prosecuti  sunt 
famihares  et  Albium  et  Quinctium  ;  dicent  hi  quoque  testi- 

20  monium.  Litterae  P.  Quincti,  testes  tot,  quibus  omnibus 
causa  iustissima  est  cur  scire  potuerintj  nulla  cur  mentian- 
tur,  cum  astipulatore  tuo  comparabuntur. 

Et  in  hac  eius  modi  causa  P.   Quinctius   laborabit   et  59 
diutius    in   tanto    metu   miser   periculoque  versabitur  ?    et 

25  vehementius  eum  gratia  adversarii  perterrebit  quam  fides 
iudicis  consolabitur  ?  Vixit  enim  semper  inculte  atque 
horride  ;  natura  tristi  ac  recondita  fuit  ;  non  ad  solarium, 
non  in  campo,  non  in  conviviis  versatus  est ;  id  egit  ut 
amicos   observantia,  rem  parsimonia    retineret;    antiquam 

4  non  malitiosum  negas  26'  :  num  malitiosum  ?  negas  BxT,   coyK 
Lainlninis  5  iaml  nam  ^x^  "   istud  i^T  12  Februarii  9 

13  rcdiit  codd.  :  con:  MiiUer  18  dicet  \c  :  dicit  cef(.  prosecuti 

B  :  profecti  cc</.  19  et  Albium  et  Quintium  S5 :    et  Albii  et 

Quintii  ce/t.         hi  bx  :  hii  2  :  ii  T  21  nuUa  cur]  nulla  2  S3 

huiusmodi  b  laborabit  b^T  :  laboravit  ceU. 


i8  5y  lAI.  TVLLI  CICLRONIS 

offici  rationem  dilexit  cuius  splendor  omnis  his  moribus 
obsolevit.  At  si  in  causa  pari  discedere  inferior  vidcrctur, 
tamen  esset  non  mediocriter  conquerendum  ;  nunc  m  causa 
superiore  ne  ut  par  quidem  sit  postulat,  inferiorem  se  esse 
patitur,  dumtaxat  usque  eo  ne  cum  bonis,  fama  fortunisque  5 
omnibus  Sex.  Naevi  cupiditati  crudelitatique  dedatur. 

^^  Docui  quod  primum  poUicitus  sum,  C.  Aquili,  causam 
omnino  cur  postularet  non  fuisse,  quod  neque  pecunia  debe- 
batur  et,  si  maxime  deberetur,  commissum  nihil  esset  qua 
re  ad  istam  rationem  perveniretur.  Attende  nunc  ex  edicto  io 
praetoris  bona  P.  Quincti  possideri  nuUo  modo  potuisse. 
Recita  edictum.  Qvi  fravdationis  cavsa  latitarit. 
Non  est  is  Quinctius ;  nisi  si  latitant  qui  ad  negotium  suum 
relicto  procuratore  proficiscuntur.  cvi  heres  non  exstalit. 
Ne  is  quidem.  qvi  exsili  cavsa  solv.m  verterit.  *  *  *  *  15 
Quo  tempore  existimas  oportuisse,  Naevi,  absentem  Quin- 
ctium  defendi  aut  quo  modo  ?  tum  cum  postulabas  ut  bona 
possideres  ?  Nemo  adfuit ;  neque  enim  quisquam  divinare 
poterat  te  postulaturum,  neque  quemquam  attinebat  id  re- 
cusare  quod  praetor  non  fieri,  sed  e.v  edicto  suo  fieri  iubebat.  20 

61  Qui  locus  igitur  absentis  defendendi  procuratori  primus 
datus  est?  Cum  proscribebas.  Lrgo  adfuit,  non  passus 
est,  libellos  deiecit  Sex.  Alfenus ;  qui  primus  erat  offici 
gradus,  servatus  est  a  procuratore  summa  cum^diligentia. 

Videamus   quae    deinde   sint  consecuta.     Homincm  P.  25 
Quincti   deprehendis    in    publico,  conaris   abducere ;   non 
patitur  Alfenus,  vi  tibi  adimit,  curat  ut  domum  reducatur 

2  absolevit  2  :  absolvit  6'  4   inrcriorc  Bx  se  csse  /•  :  Sc  r  ; 

csse  se  cod.  Graevit  :  esse  cc//.  9  essel  c  :  csse  cc/(.  :  erat  Erita>/i 

II    possideri  T;    possidere  ce//.  12  rccita  Maittt/iits  :    tractat 

codd.  :  tracta  Bcroaldus  latitarlt  Paris.  7778  iit  utg.,  Maitu/ius : 

latitat  2  :  oiit.  ce//.  15  vertcrit]  Dici  id  non  potest.      Qui  absens 

iudicio  defensus  non  fuerit.      Ne  id  quidem  add.  Ho/oiiian  {c/  sic  ferc 
Lantbintii')  c  codd.  Q)  19  neque]  nec  2/>  ad  quemquam  T 

20  ex  6  :  ont.  ce//.  35  sint  conservata  26'  27  adimit  h: 

adcmit  '<//. 


TRO   1".  (^\  IXCTIO  OKATIO  1961 

ad  Quinctium.  Hic  quoque  summe  constat  procuratoris 
diligentis  officium.  Dcbere  tibi  dicis  Quinctium,  procurator 
negat;  vadari  vis,  promittit;  in  ius  vocas,  sequitur;  iudicium 
postulas,  non  recusat.  Quid  aliud  sit  absentem  defendi  ego 
5  non  intellego.  At  quis  erat  procurator  ?  Credo  aliquem  62 
electum  hominem  egentem,  litigiosum,  improbum,  qui  j^osset 
scurrae  divitis  cotidianum  convicium  sustinere.  Nihil  minus; 
eques  Romanus  locuples,  sui  negoti  bene  gerens,  denique 
is  quem,  quotiens  Naevius  in  GaUiam  profectus  est,  pro- 

10  curatorem  Romae  reHquit.     Et  audes,  Sex,  Naevi,  negare  20 
absentem  defensum  esse  Quinctium,  cum  eum  defenderit 
idem  qui  te  solebat  ?   et,   cum  is   iudicium  acceperit  pro 
Quinctio  cui  tu  et  reni  et  famam  tuam  commendare  profici- 
scens  et  concredere  solebas,  conaris  hoc  dicere,  neminem 

15  exstitisse  qui  Quinctium  iudicio  defenderet? 

*  Postulabam,'  inquit,  '  ut  satis  daret.'     Iniuria  postulabas.  63 
*  Ita  iubebare' ;  recusabat  Alfenus.     '  Ita,  verum  praetor  dc- 
cernebat.' — 'Tribuni  igilur  appellabantur.  — '  Hic  te,'  inquit, 
'  teneo  ;  non  est  istud  iiidicio  pati  neque  iudicio  defendere, 

jo  cum  auxiUum  a  tribunis  petas.'  Hoc  ego,  cum  attendo  qua 
prudentia  sit  Hortensius,  dicturum  esse  eum  non  arbitror. 
Cum  autem  antea  dixisse  audio  et  causam  ipsam  considero, 
quid  aliud  dicere  possit  non  reperio.  Fatetur  enim  Hbellos 
Alfenum  deiecisse,  viidimonium  promisisse,  iudicium  quin 

25  acciperet  in  ea  ipsa  verba  quae  Naevius  edebat  non  recusasse, 
ita  tamen,  more  et  instituto,  per  eum  magistratum  (\v\\ 
auxili  causa  constitutus  est.     Aut  hacc  facta  non  sint  necesse  64 

3  iicgatj  rcLUsat  Bc  vis  proiniUil]  coinproiiiilli  2  vocat  b\ 

4   liostulat  ^X  6  clcctuni  2\  :  cicctuin  rc/^.  7   cJiviLisZj  \  : 

dcxictis  (di-  b^  \  2^'  :  diutius  T  12  acccperit  T  :  accipcrct  ccH. 

13  et  rem  et  cdd.  VR  :  rem  et  6  :  et  reni  x  '"5'-  '■  veterem  et  (o///.  et 
X)  2x  (et  famam  tuam  et  rem  T)  16  daret  Nattgcriits  (1    :  darcnt 

2  :  daretur  cett.  17   iubebare  Ilutotiian  (c/.  §  30    :  videbare  codd. 

19  iudicio  stippl.  Klotz  :  iudiciuin  sitppl.  Angelitts  {c/.  §  87.  Vcrr.  ii.6o) 

20  a  ont.  2  cuin  2  :    lccuin  ^tc  cuni^  cctt.         24  deiccisse  b  :  dei- 
casse  2  :  dedisse  x'^ 


20  64  M.  TVLLI  CICERONIS 

est  aut  C.  Aquilius,  talis  vir,  iuratus  hoc  ius  in  civitate  con- 
stituat :  cuius  procurator  non  omnia  iudicia  acceperit  quae 
tjuisque  in  verba  postularit,  cuius  procurator  a  praetore 
tribunos  appellare  ausus  sit,  eum  non  defendi,  cius  bona 
recte  possideri  posse,  ei  misero,  absenti,  ignaro  fortunarum  5 
suarum  omnia  vitae  ornamenta   pcr  summum   dcdecus  et 

65  ignominiam  deripi  convenire.  Quod  si  probari  nemini 
potest,  illud  certe  probari  omnibus  necesse  est,  defensum 
esse  iudicio  absentem  Quinctium.  Quod  cum  ita  sit,  ex 
edicto  bona  possessa  non  sunt.  At  enim  tribuni  plebis  ne  10 
audierunt  quidem.  Fateor,  si  ita  est^  procuratorem  decreto 
praetoris  oportuisse  parere.  Quid  ?  si  M.  Brutus  inter- 
cessurum  se  dixit  palam,  nisi  (|uid  intcr  ipsum  Alfenum 
et  Naevium  conveniret,  videturne  inlercessisse  appellatio 
tribunorum  non  morae,  sed  auxili  causa?  15 

.,  Quid  deinde  fit  ?  .Vlfenus,  ut  omnes  intellegere  possent 
iudicio  defendi  Quinctium,  ne  qua  subesse  posset  aliena  aut 
ipsius  officio  aut  huius  existimatione  suspicio,  viros  bonos 
compluris  advocat,  testatur  isto  audiente  se  pro  com- 
muni  necessitudine  id  primum  pctere  ne  quid  atrocius  20 
iii  P.  Quinctium  absentem  sine  causa  facere  conetur;  sin 
autem  inimicissime  atque  infestissime  contendere  perseveret, 
se  paratum  esse  omni  recta  atque  honesta  ratione  defendere 
ciuod  petat  non  deberi ;  se  iudicium  id  quod^edat  accipere. 

67  Eius  rei  condicionisque   tabellas    obsignaverunt  viri   boni  25 
complures.     Res  in  dubium  venire  non  potest.     Fit  rebus 
omnibus  integris   neque  proscriptis  neque  possessis  bonis 
ut  Alfenus   promittat   Naevio   sisti  Quinctium.     Venit  ad 
\adimonium    Quinctius.      lacet    res    in   controversiis   isto 

2  11011]  iioii  reciisarit  T        acccpcrit  suppl.  Naugcritis  (1)         4  tri- 
bunis  2:  ad  tribunos  T  7  diripi  codd.  :   cori:  Entesti  9  sit 

Paris.  7774:  cst  cc/t  12  practoris  /('T:  praetoris  Romani  (r.  x) 

ceff.         quod  si  2  15  inorac  Naiigcrius  (i^  :  morc  (morte  2)  cett. 

ig  testantur  b^  24  petat]  peto  ac  2  quod  cdat  5T  :  quod 

(quo  xj  dcdat  ^dcderatA')  cctt.  26  fit]  fit  sic  B  29  iacet  P, 

AiiiTcUtis  :  tacct  cctt. 


PRO  r.  QVINCTIO  ORATIO  21  67 

caluniniante  biennium,  usque  dum  inveniretur  qua  ratione 
res  ab  usitata  consuetudine  recederet  et  in  hoc  singulare 
iudiciuni  causa  omnis  concluderetur. 

Quod  officium,  C.  Aquih",  commemorari  procuratoris  potest  68 
5  (juod  ab  Alfeno  praeteritum  esse  videatur  ?  quid  adfertur 
qua  re  P.  Quinctius  negetur  absens  esse  defensus  ?  An  vero 
id  quod  Hortensium,  quia  nuper  iniecit  et  quia  Naevius 
semper  id  clamitat,  dicturum  arbitror,  non  fuisse  Naevio 
parem   certationeni   cum    Alfeno  illo  tempore,    illis  domi- 

10  nantibus  ?  Quod  si  velim  confiteri,  illud,  opinor,  concedent, 
non  procuratorem  P.  Quincti  neminem  fuisse,  sed  gratiosum 
fuisse.  Mihi  autem  ad  vincendum  satis  est  fuisse  procura- 
torem  quicum  experiretur;  quahs  is  fuerit,  si  modo  absentem 
defendebat  per  ius  et  per  magistratum,  nihil  ad  rem  arbitror 

15  pertinere. 

'Erat,'  inquit,  '  illarum  partium."     Quid  ni?  qui  apud  te  69 
esset  eductus;    qucm  tu  a  puero  sic  instituisses  ut  nobili 
ne  gladiatori  quidem  faveret.     Si,  quod  tu  semper  summe 
cupisti,  idem  volebat  Alfenus,  ea  re  tibi  cum  eo  par  contentio 

ao  non  erat?  'Bruti,'  inquit,  '  erat  famiharis ;  itaque  is  inter- 
ccdebat.'  Tu  contra  Burrieni  qui  iniuriam  decernebat, 
omnium  denique  illorum  qui  tum  et  poterant  per  vim  et 
scehis  pkirinium  et,  quod  poterant,  id  audebant.  An  omnis 
tu  istos  vinccre  volebas  qui  nunc  tu  ut  vincas  tanto  opere 

25laborant?  Aude  id  dicere  non  palam,  sed  ipsis  quos  ad- 
vocasti.     Tametsi  nolo  eam  rem  commemorando  reno\are  70 

2  recideret  2<!<'  et  iii]  in  P         4  C  P :  oiti.  cctl.         Aquilli  2 

5  oflertur  2  6  iiegetur  absens  esse  /-* :  absens  negatur  esse  cell. 

10  concedent  Pk :  concedant    -derent  b^)  cetl.  13  experiretur /-*: 

cxperiri  posset  cctt.  14  ct  per]  ct  2'6T  16  erat]  erat  enim  b 

17  cductus  P  :  cducatus  a//.  18  faveret  P :  vcret  2x  :  veretur  Z»  : 

cederet  T  si  quod  P  :  sicut  cett.  summe  oiii.  'S.b^  19  cu- 

pisti  7'' :  concupisti  a7/.  20  iwn  Pk:  oiii.  cctt.  21  contra 

Brutum  T  24     volebas  Pbx  :  nolebas  2  :  maicbas  T  25 

laborant  audc  PBx^t :  laboras  tu  dc  26^  ipsis  P  :  his  (hiis  2)  ipsis 
cett,         advocastis  2         26  tamen  etsi  2\' 


21  70  M.  TVLLI  CICERONIS 

cuius  omnino  rei  memoriam  omnem  tolli  funditus  ac  deleri 

22  arbitror  oportere  ;  unum  illud  dico :  Si  propter  partium 
studium  potens  erat  Alfenus,  potentissimus  Naevius;  si  fretus 
gratia  postulabat  aliquid  iniquius  Alfenus,  multo  iniquiora 
Naevius  impetrabat.  Neque  enim  inter  studium  vestrum  5 
quicquam,  ut  opinor,  interfuit ;  ingenio,  vetustate,  artificio 
tu  facile  vicisti,  Vt  alia  omittam,  hoc  satis  est :  Alfenus 
cum  eis  ct  propter  eos  periit  quos  diligebat,  tu,  postquam 
qui  tibi  erant  amici  non  poterant  vincere,  ut  amici  tibi  essent 
qui  vincebant  effecisti.  10 

71  Quod  si  tum  par  tibi  ius  cum  Alfeno  fuisse  non  putas, 
quia  tamen  aliquem  contra  te  advocare  poterat,  ciuia  magi- 
stratus  aliqui  reperiebatur  apudquem  Alfeni  causa  consisteret, 
quid  hoc  tempore  Quinctio  statuendum  est?  cui  neque 
magistratus  adhuc  aequus  inventus  est  neque  iudicium  15 
redditum  est  usitatum,  non  condicio,  non  sponsio,  non 
denique  ulla  umquam  intercessit  postulatio,  milto  aequa, 
verum  antc  hoc  tempus  ne  fando  quideni  audita.  De  re 
pecuniaria  cupio  contendere.  —  '  Non  Hcet,'  —  At  ea  con- 
troversia  est.  —  '  Nihil  ad  me  attinet ;  causam  capitis  dicas  20 
oportet'  —  Accusa  ubi   ita   necesse  est.  —  '  Non,'   inquit, 

'  nisi  tu  ante  novo  modo  priore  loco  dixeris.'  —  Dicendum 
necessario  est,  —  '  Praestituentur   horae   ad    arbitrium  no- 

72  strum,  iudex  ipse  coercebitur.' —  Quid  lum?^—  'Tu  aliquem 
patronum  invenies,  hominem  antiqui  offici,  qui  splcndorem  .'5 
nostrum  et  gratiam  neglegat;  pro  me  pugnabit  L.  Pliilippus, 
eloquentia,   gravitate,  honore  florentissimus  civitatis,  dicet 
Hortensius,    excellens    ingenio,    nobiHtate,    existimatione, 

4   inulta  2/j'x-  5  iiostnuii  2/^'  6  vcnustatc  Titrncbiis 

8  iib  T  :  liis  cctf.  12  tamcn  bx  ■  lum  2T  13  alicjui  2  :  ali-     . 

quis  cctl.         repcricbantur  2         quem]  quos  2  18  nctandum  2 

ig  at]  ad  2  20  est  ow.  2/>  21   ubi  Z}\t-  :  ibi  2  :  tibi  cclf. 

23  praestituentur  Maclvig  :  rcstituendum  (-us  6'  codcL  24  coercc- 
bitur  Klotz  :  ac  archiarbitcr  b  (^in  mg.  \  crcabitur  i  arcebitur) : 
arcebitur  {-\i\\r  in  la^.  luib.  2j  cclt.  a6  pugnabit  x''^ :  pugnavit 

26' :  pugnabat  B 


PRO  P.  QVL\C'riO  ORATIO  22  72 

aderunt  autem  homincs  nohilissimi  ac  potentissimi,  ut 
corum  frequentiam  et  consessum  non  modo  P.  (^uinclius 
qui  de  capitc  decernit,  sed  quivis  qui  cxtra  pericukmi  sit 
pcrhorrescat.'  Haec  est  iniqua  certatio,  non  illa  qua  tu  -,z 
5  contra  Alfenum  equitabas  ;  huic  ne  ubi  consisteret  quidem 
contra  te  locum  rehquisti.  (^ua  re  aut  doceas  oportet 
Alfenum  negasse  se  procuratorem  esse,  non  deiecisse  libel- 
los,  iudicium  accipere  noluisse,  aut,  cum  haec  ita  facta  sint, 
e\  edicto  te  bona  P.  Quincti  non  possedisse  concedas. 

10      Etenim  si  ex  edicto   pos.sedisli,  quacro    cur   bona   nnn  23 
venierint,  cur  ceteri  sponsores  et  creditores  non  convenerinl; 
nemone  fuit  cui  dcberet  (^uinctius?     Fuerunt,  et  complures 
fuerunt,  propterea  quod  (".  frater   aliciuantum   aeris   aHcni 
rcHquerat.     (^uid  crgo  est  ?     Homines  erant  ab  hoc  omncs 

15  ahenissimi,   et   eis   debebatur,  neque   tamen   quisquam   iii- 
ventus  est  tam  insignite  improbus  qui  violare  P.  Quincti 
existimationem  absentis  auderet  ;  unus  fuit,  adfinis,  socius,  74 
necessarius,  Sex.  Naevius,  qui,  cum  ipse  ultro  deberet,  quasi 
eximio  praemio  sceleris  exposito  cupidissime  contcnderet  ut 

20  per  seadfiictuni  atque  eversum  propinquum  suum  non  modo 
Iioneste  partis  bonis  verum  etiam  communi  luce  privaret. 
Vbi  erant  ceteri  creditores  ?  deni(|ue  hoc  tempore  ubi  sunt  ? 
Quisest  qui  fraudationis  causa  latuissc  dicat,  quisqui  absen- 
tem  defensum  neget  esse  (^uinctium  ?     Nemo  invenitur.     At  75 

25  contra  omnes,  quibuscum  ratio  huic  aut  est  aut  fuit,  adsunt,. 
defendunt,  fides  huius  multis  locis  cognita  ne  perfidia  Sex. 
Naevi  derogetur  laborant.  In  huius  modi  sponsionem  testis 
dare  oportebat  ex  eo  numcro  qui  haec  dicerent :  '  vadimo- 
nium  mihi  deseruit,  me  fraudavit,  a  me  nominis  eius  quod 

30  infitiatus  essct  diem  pctivit  :  ego  expcriri  non  potui,  latitavit, 

I    ut    ct  i')  eormn  2/-<'  :  quorum  rr//.  2  conscnsum  5'/;'  non'; 

ut  non  2  5  equitabas]  velitabaris  .'liigr/itis  10  bona  non] 

bona  nunc  S/i'  X2  et  complurcs  fuerunt  o»/.  Si^  15  iis  9": 

his  cfff.  16  insigniter  T  18  ultro]  ultro  dcfendere  Hotonian 

quasi  c^k  :  qui  quasi  ccff.         27  sponsione  b^k 


23  75  M.  TVLLI  CICERONIS 

procuratorem  nullum  reliquit.  Horum  nihil  dicitur.  Paran-. 
tur  testes  qui  hoc  dicant.  Verum,  opinor,  viderimus,  cum 
dixerint.  Vnum  tamen  hoc  cogitent,  ita  se  gravis  esse  ut, 
si  veritatem  volent  retinere,  gravitatem  possint  obtinere  ;  si 
eam  neglexerint,  ita  levis  esse  ut  omnes  intellegant  non  ad  5 
obtinendum  mendacium,  sed  ad  verum  probandum  auctori- 
tatem  adiuvare. 

^^      Ego  haec  duo    quaero,    primum    qua    ratione    Nacvius 
susceptum  negotium  non  transegerit,  hoc  est  cur  bona  quae 
ex  edicto  possidebat  non  vendiderit,  deinde  cur  ex  tot  credi-  »o 
toribus  ahus  ad  istam  rationem  nemo  accesserit,  ut  neces- 
sario  confiteare  neque  tam  tcmerarium  quemquam  fuisse, 
neque  te  ipsum  id  quod  turpissinic  suscepisses  perscverare 
et  transigere  potuisse.     Quid  si  tu  ipsc,  Sex.  Naevi,  statuisli 
bona    P.   Quincti  ex   ediclo  possessa  non  esse  ?     Opinor,  15 
tuum  testimonium,  quod  in  aliena  re  leve  esset,  id  in  tua, 
(]uoniam  contra  te    est,   gravissimum  debet  essc.     Emisti 
bona  Sex.  Alfeni  L.  Sulla  dictatore  vendente  ;  socium  tibi 
in  his  bonis   edidisti   Quinctium.     Plura  non  dico.     Cum 
eo  tu  voluntariam  societatem  coibas  qui  te  in  hereditaria  ao 
societate  fraudarat,  et  eum  iudicio  tuo  comprobabas  quem 
spohatum  fama  fortunisque  omnibus  arbitral^are  ? 

77  Diffidebam  me  hercule,  C.  AquiH,  satis  animo  certo  ct 
confirmato  me  posse  in  hac  causa  consistere.  Sic  cogitabam, 
cum  contra  dicturus  esset  Hortensius  et  cum  me  essct  25 
attente  auditurus  PhiHppus,  fore  uti  permultis  in  rebus 
timore  prolaberer.  Dicebam  huic  Q.  Roscio,  cuius  soror 
est  cum  P.  Quinctio,  cum  a  me  peteret  et  summe  conten- 
deret  ut   propinquum  smnii  defenderem,   mihi   perdifficile 

2  hocl  h^cc  Nn?to;niiis(i)  4  volcnt  Sr'/' :  nolcnt  x  :  nollent  Ar^ 
5  ncglexerint  (-unt  2)  SBx^' '■  ncgligendo  <!>'  :  ncgligcnt  c:  negligere 
e(f,  V  esse  sm'f>si :  sint  coM.  (ita  leves  sint  t/r/.  Madvig)  10 

non  om.  26'  11   alius  Bx  '■  aliis  ccll.  17  te  ont.  2  18  \cn- 

dentc]  vidente  2  iiig.  19  his]  huius  Bx         cdiKti  2x  25  me 

2i'  :  o»i.  cett.  28  a]  et  2/^^  :  cx  Gulielmitis  29  propinquum 

puum  'S.bk  :  suum  propinquum  cefl. 


PRO  P.  QVINCTIO  ORATIO  24  77 

esse  contra  talis  oratores  non  modo  tantam  causam  perorarc 
sed  omnino  verbum  facere  conari.  Cum  cupidius  instaret, 
homini  pro  amicitia  familiarius  dixi  mihi  videri  ore  duris- 
simo  esse  qui  praesente  eo  gestum  agere  conarentur ;  qui 
5  vero  cum  ipso  contenderent^  eos,  etiam  si  quid  antea  recti 
aut  venusti  habere  visi  essent,  id  amittere  ;  ne  quid  mihi 
eiusdem  modi  accideret,  cum  contra  talem  artificem  dictu- 
rus  essem,  me  vereri. 

Tum  mihi  Roscius  et  aha  multa  confirmandi  mei  causa    „ 

10  dixit,  ut  me  hercule,  si  nihil  diceret,  tacito  ipso  ofificio  et 
studio,  quod  habebat  erga  propinquum  suum,  qucmvis 
commoveret — etenim  cum  artifex  eius  modi  sit  ut  solus 
videatur  dignus  esse  qui  in  scaena  spectetur,  tum  vir  eius 
modi  est  ut  sohis  dignus  csse  videatur  qui  co  non  accedat — 

15  verum  tamen  :  '  Quid  ?  si,'  inquit,  '  habes  eius  modi  causam 
ut  hoc  tibi  planum  sit  faciendum,  neminem  esse  qui 
possit  biduo  aut  summum  triduo  Dcc  miHa  passuum  am- 
bulare,  tamenne  vereris  ut  possis  hoc  contra  Hortensium 
contendere  ?  '     '  Minime/  inquam,   '  sed  quid  id  ad  rem  ? '  79 

20  'Nimirum,'  inquit,  'in  eo  causa  consistit.'  '  Quo  modo  ?  ' 
Docet  me  eius  modi  rem  et  factum  simul  Sex.  Naevi  quod, 
si  simul  proferretur,  satis  esse  deberet.  Quod  abs  te, 
C.  Aquili,  et  a  vobis  qui  adestis  in  consiho,  quaeso  ut  dih- 
genter   attendatis ;    profecto    intellegetis    iUinc    ab    initio 

25  cupiditatem  pugnasse  et  audaciam,  hinc  veritatem  ct  pu- 
dorem  quoad  potuerit  restitisse.  Bona  postulas  ut  ex  edicto 
possidere  hceat.    Quo  die  ?    Te  ipsum,  Naevi,  volo  audire  ; 

4  conaretur  codd.  :  corr.  Hahu  6  cssent  Ernesti :  sunt  cocid. 

7  eiusdem  2  :  cius  b  :  huius  c  :  huiusce  k  g  et]  ut  2  lo  ut] 

et  k  13  videatur  dignus  Ouiiitil.  ix.  3.  86  :   dignus  videatur  codil. 

in  scaena  spectetur]  scaenam  introcat  Ouiutil.  tum]  tamen  5' 

14  esse  suppl.  Eriilein  e  vcstigiis  cod.  A  Quiutilinui         co  oni.  Ouiiitil. 
i-j   autj  ad  b^  18  tamenne  2%  :  tum  ne  bT         haec  i\\^  23 

adestis  'S.b^k  :  estis  cctl.  24  illinc  B:  illum  2x  :   illam   h^  :  ipsum 

T :  iUim  Miillcr  25  cupiditatem  56'  :  cupiditate  cett.  hinc  b  : 

huic  cetf. 


25  79  M.  TVLLI  CirERONIS 

volo  inaudiUim  facinus  ipsius  qui  id  commisit  voce  convinci. 
Dic,  Naevi,  diem.  '  Ante  diem  v  Kalend.  intercalaris.' 
Benc  ais.  Quani  longe  est  hinc  in  saltum  vestrum  Galli- 
canum  ?  Naevi,  te  rogo.  '  dcc  milia  passuum.'  Optime. 
De  saltu  deicitur  Quinctius  —  quo  die  ?  possumus  hoc  5 
quoque  ex  tc  audire  ?  Quid  taces  ?  dic,  inquam,  diem. 
Pudet  dicere ;  intellego  ;  verum  et  sero  et  nequiquam  pudet. 
Deicitur  de  saltu,  C  AquiH,  pridie  Kalend.  intercalaris  ; 
liiduo  post  aut,  ut  statim  deiure  aliquis  cucurrerii,  non  toto 
80  liicUio  DCC  milia  passuum  conficiuntur.  O  rem  incredi-  10 
hilein  1  o  cupiditatem  inconsideratam  [  o  nuntium  volu- 
rrem  !  Administri  et  satellitcs  Sex.  Naevi  Roma  trans  Alpis 
in  Sebagninos  biduo  veniunt.  O  hominem  fortunatum  qui 
cius  modi  nuntios  seu  potius  Pegasos  habeat ! 

26  Hic  ego,  si  Crassi  omnes  cum  yXntoniis  exsistant,  si  tu,  15 
\j.  PhiHppe,  qui  inter  illos  florebas,  hanc  causam  voles  cum 
Hortensio  dicere,   tamen    superior  sim   necesse  est ;    non 
enim,  quem  ad  modum  putatis,  omnia  sunt  in  eloquentia  ; 
est  quaedam  tamcn  ita  perspicua  veritas  ut  eam  infirmare 

8r  nuUa  res  possit.  An,  ante  (juam  postulasti  ut  bona  possi-  ao 
deres,  misisti  qui  curaret  ut  dominus  de  suo  fundo  a  sua 
famiUa  vi  deiceretur  ?  A^trumHbet  elige  ;  alterum  incredi- 
bile  est,  alterum  nefarium,  et  ante  hoc  tempus  utrumque 
inauditum.  DCC  miHa  passuum  vis  esse  decursa  biduo  ? 
dic.  Negas?  ante  igitur  misisti.  Malo ;  si  enim  iHud  25 
cHceres,  improbe  mentiri  viderere  ;  cum  hoc  confiteris,  id 
te  admisisse  concecHs  quod  ne  mendacio  quidem  tegere 
possis.     Hoc  consiHum  Ac^uiHo  et  taHbus  viris  tam  cupidum, 

2  antc  diem  Maiintiits :  nntc  codtl.  3  ais  Gaiatoni :  .ngis  codd. 

nostrum  SZ»*  12  at  '  ac  /j' ,  miiiistri  codd.  :  con:  Angcliits  13 

Scbagninos  2/;'  :  sabagnanos  Bx  :  sabaginnes  c :  sebagudios  k : 
Scgusiavos  Baiter :  Ccbcnnas  Ilirsclifcld :  fovt.  Sanagenses  i'r/.?ego- 
vellaunos,  cf.  Pliii.  A'.  H.  iii.  37  20  postulares  B^}  21  curarciU  h 
a  oiu.  B\  24  passuum  oin.  2i*  27  tcgcrc"'  agere  'S.U^  28 

ct  x''"  :  dc  2/^'  :  oiii.  B 


PRO  P.  QVINCTIO  ORATIO  26  bi 

tam  audax,  tam  temerarium  probabitur  ?  Quid  haec  amentla,  82 
quid  haec  festinatio,  quid  haec  immaturitas  tanta  significat  ? 
non  vim,  non  scelus,  non  latrocinium,  non  denique  omnia 
potius  quam  ius,  quam  officium,  quam  pudorem  ?  Mittis 
5  iniussu  praetoris.  Quoconsilio?  lussurum  sciebas.  Quid? 
cum  iussisset,  tum  mittere  nonne  poteras  ?  Postulaturus 
eras.  Quando  ?  Post  dies  xxx.  Nempe  si  te  nihil  impe- 
diret,  si  voluntas  eadem  maneret,  si  valeres,  denique  si 
viveres.     Praetor    scilicet    iussisset.     Opinor,    si    vellet,   si 

10  valeret,  si    ius    diceret,   si    nemo   recusaret,   qui   ex  ipsius 
decreto  et  satis  daret  et  iudicium  accipere  vellet.     Nam,  per  83 
deos  immortalis  !  si  Alfenus  procurator  P.  Quincti  tibi  tum 
satis  daret  et  iudicium  accipere  vellet,  denique  omnia  quae 
postulares    facere  voluisset,  quid   ageres  ?    revocares   eum 

15  quem  in  Galliam  miseras  ?  At  hic  quidem  iam  de  fundo 
expulsus,  iam  a  suis  dis  penatibus  praeceps  eiectus,  iam, 
quod  indignissimum  est,  suorum  servorum  manibus  nuntio 
atque  imperio  tuo  violatus  esset.  Corrigeres  haec  scilicet 
tu  postea.     De  cuiusquam  vita  dicere  audes  qui  hoc  con- 

20  cedas  necesse  est,  ita  te  caecum  cupiditate  et  avaritia  fuisse 
ut,  cum  postea  quid  futurum  esset  ignorares,  accidere 
autem  multa  possent,  spem  malefici  praesentis  in  incerto 
reliqui  temporis  eventu  conlocares  ?  Atque  haec  perinde 
loquor,  quasi  ipso  illo  tempore,  cum  te  praetor  iussisset  ex 

25  edicto  possidere,  si  in  possessionem  misisses,  debueris  aut 
potueris  P.  Quinctium  de  possessione  deturbare. 

Omnia  sunt,  C.  Aquili,  eius  modi  quivis   ut  perspicere  g 
possit  in  hac  causa  improbitatem  et  gratiam  cum  inopia  et 
veritate  contendere.     Praetor  te  quem  ad  modum  possidere 

30  iussit  ?    Opinor,  ex  edicto.     Sponsio  quae  in  verba  facta 

est?       SI    EX    EDICTO    PRAETORIS    BONA   P.  QVINCTI    POSSESSA 

2  festinatio  Augflhis  :  extimatio  coc/d,  3  vim    non]  nimirum 

26*  9  scilicet  Klolz  :  si  cocid.  10  qui]  quin  k,  Lambinus 

12  tibi  tum  T  :  tibi  cum  bx  :  tum  2  31   si]  ni  Hotoman 

CIC.  PRO  QVINCTIO  3 


?7  84  M.  TVLLI  CICERONIS 

NON  SVNT.  Redeamus  ad  edictum.  Id  quidem  quem  ad 
modum  iubet  possidere  ?  Numquid  est  causae,  C.  Aquili, 
quin,  si  longe  aliter  possedit  quam  praetor  edixit,  iste  ex 
edicto  non  possederit,  ego  sponsione  vicerim?  Nihil, 
opinor.  Cognoscamus  edictum.  QVi  Ex  edicto  meo  in  5 
POSSESSiONEM  VENERINT.  Dc  te  loquitur,  Naevi,  quem  ad  . 
modum  tu  putas ;  ais  enim  te  ex  edicto  venisse ;  tibi  quid 
facias   definit,    te    instituit,    tibi   praecepta   dat.     EOS    ita 

VIDETVR    IN    POSSESSIONE     ESSE    OPORTERE.      QuO    modo  ? 
QVOD    IBIDEM  RECTE    CVSTODIRE   POTERVNT,    ID    IBIDEM  CV-  lO 
STODIANT  ;    QVOD  NON  POTERVNT,  ID  AVFERRE   ET  ABDVCERE 

LicEBiT.  Quid  tum  ?  dominvm,  inquit,  invitvm  detrv- 
DERE  NON  PLACET.  Euiii  ipsum  qui  fraudandi  causa  latitet, 
eum  ipsum  quem  iudicio  nemo  defenderit,  eum  ipsum  qui 
cum  omnibus  creditoribus  suis  male  agat,  invitum  de  15 
S5  praedio  detrudi  vetat.  Proficiscenti  tibi  in  possessionem 
praetor  ipse,  Sex.  Naevi,  palam  dicit :  '  ita  possideto  ut 
tecum  simul  possideat  Quinctius,  ita  possideto  ut  Quinctio 
vis  ne  adferatur.'  Quid  ?  tu  id  quem  ad  modum  observas  ? 
Mitto  illud  dicere,  eum  qui  non  latitaret,  cui  Romae  domus,  20 
uxor,  liberi,  procurator  esset,  eum  qui  tibi  vadimonium  non 
deseruisset ;  haec  omnia  mitto ;  illud  dico,  dominum 
expulsum  esse  de  praedio,  domino  a  familia  sua  manus 
adlatas  esse  ante  suos  Lares  familiaris ;  hoc.dico  .  .  . 

Sic  Cicer-o  pro  Quinctio  adversarii  definitiofion  ex  opinione  35 
hominmn  reprehendit :  Si  qui  unum  aliquem  fundum  quavis 

I   sunt]  sint  Hotoiitan  quidom]  quid  est  2  :  quod  est  b^  2 

numquid  Naugerius  (i)  :     nunc    quid    codd.  4    de    sponsione    b^ 

6  venerint  2  :  venerit  cetf.  7  tu  oiii.  h  8  instituit]  infatuit 

2  tng.  14  defenderit  Klots  :  defcndit  26  :  defendat    x'''  16 

trudi  b^  17  edicit  k  ig  vis  ne  2x"  :  ^is  non  T  :  iiis  non  bx^ 

19  auferatur  ^x^  20-21   eum  qui  .  .  .  esset  oiit.  2         non  ont.  Bx_ 

latitaret  b^  :  latitarit  cett.  24  illatas   bx         Lares  Bx^t"  :  labores 

2' :    liberos  b^  24  sqq.  lioc  edam  unum  me  appellasset  2  :  hoc 

edicti  unum  (num  x)  ^^  appellasset  b^x  '■   '^o^  ^'^o  Naevium  appel- 
lasse  B  :  cum  hoc  edicti  nominc  ne  appellasset  T 


PRO  P.  QVINCTIO  ORATIO  27  S5 

ratione  possideat,  ipsutn  autem  dominum  patiatur  cetera 
praedia  tenere,  is,  ifiquit,  ut  opinor,  praedium  non  bona 
videatur  alterius  possidere.  Et  ponit  defi^iitioimn  sua?>i : 
Quid  est,  inquit,  possidere?  Nimirum  in  possessione  esse 
5  earum  rerum  quae  possunt  eo  tempore  possideri.  Probat 
Naeviuni  71071  bona  sed  praediuin  possedisse :  Cum  domus 
erat,  i/upiit^  Romae,  servi,  in  ipsa  Gallia  privata  P.  Quincti 
praedia,  quae  numquam  ausus  es  possidere ;  et  colligit ; 
Quod  si  bona  P.  Quincti  possideres,  possidere  omnia  eo 
10  iure  deberes.     {lul.  Severian.  §  16.) 

.  .  .  Naevium  ne   appellasse   quidem    Quinctium,   cum  28 
simul  esset  et  experiri  posset  cotidie;  deinde  quod  omnia 
iudicia   difficillima   cum    summa    sua    invidia    maximoque 
periculo  P.  Quincti  fieri  mallet  quam   illud   pecuniarium 

15  iudicium  quod  uno  die  transigi  posset ;  ex  quo  uno  haec 
omnia  nata  et  profecta  esse  concedit.  Quo  in  loco  con- 
dicionem  tuli,  si  vellet  pecuniam  petere,  P.  Quinctium 
iudicatum  solvi  satis  daturum,  dum  ipse,  si  quid  peteret, 
pari  condicione  uteretur. 

20      Ostendi  quam  multa  ante  fieri  convenerit  quam  hominis  86 
propinqui    bona    possideri   postularentur,    praesertim   cum 
Romae  domus  eius,  uxor,  liberi  essent  et  procurator  aeque 
utriusque  necessarius.     Docui,    cum   desertum   esse   dicat 
vadimonium,  omnino  vadimonium  nullum  fuisse ;  quo  die 

25  hunc  sibi  promisisse  dicat,  eo  die  ne  Romae  quidem  eum 
fuisse ;  id  testibus  me  polUcitus  sum  planum  facturum  qui 
et  scire  deb(^rent  et  causam  cur  mentirentur  non  haberent. 
Ex  edicto  autem  non  potuisse  bona  possideri  demonstravi, 
quod  neque  fraudandi  causa  latitasset   neque  exsiU  causa 

12  et  Baiter:    cum   T:    om.  cett.  13  invidia]   iudicia  SV^  : 

Iniuria  5  )ng.  15  posset  b^  :  potest  cett.  18  solvi  (solvere 

b^)  iudicaturum  autem  ipse  26^  20  convenerit  'S.b^x^  '•  conveniret 

cett.  24  tum  omnino  Lambinus  29  latitasse  Latnbinus 


a8  86  M.  TVLLI  CICERONIS 

87  solum  vertisse  diceretur.  Reliquum  est  ut  eum  nemo 
iudicio  defenderit.  Quod  contra  copiosissime  defensum 
esse  contendi  non  ab  homine  alieno  neque  ab  aliquo 
calumniatore  atque  improbo,  sed  ab  equite  Romano,  pro- 
pinquo  ac  necessario  suo,  quem  ipse  Sex.  Naevius  procura-  5 
torem  relinquere  antea  consuesset ;  neque  eum,  si  tribunos 
appellarit,  idcirco  minus  iudicio  pati  paratum  fuisse,  neque 
potentia  procuratoris  Naevio  ius  ereptum ;  contra  istum 
potentia  sua  tum  tantum    modo   superiorem  fuisse,  nunc 

J^.  nobis  vix  respirandi  potestatem  dare.     Quaesivi  quae  causa  10 
fuisset  cur  bona  non  venissent,  cum  ex  edicto  possiderentur. 
Deinde  illud  quoque  requisivi  qua  ratione  ex  tot  creditoribus 
nemo  neque  tum   idem   fecerit  neque  nunc  contra  dicat, , 
omnesque  pro  P.  Quinctio  pugnent,  praesertim  cum  in  tali 
iudicio  testimonia  creditorum  existimentur  ad  rem  maxime  15 
pertinere.     Postea  sum  usus  adversarii  testimonio,  qui  sibi 
eum  nuper  edidit  socium  quem,  quo  modo  nunc  intendit,  ne 
in  vivorum  quidem  numero  tum  demonstrat  fuisse.     Tum 
illam  incredibilem  celeritatem  seu  potius  audaciam  protuli ; 
confirmavi  necesse  esse  aut  biduo  dcc  milia  passuum  esse  20 
decursa  aut  Sex.  Naevium  diebus  compluribus  ante  in  posses- 
sionem  misisse  quam  postularet  uti  ei  liceret  bona  possidere. 

89  Postea  recitavi  edictum  quod  aperte  dominum  de  praedio 
detrudi  vetaret ;  in  quo  constitit  Naevium^  ex  edicto  non 
possedisse,  cum  confiteretur  ex  praedio  vi  detrusum  esse  25 
Quinctium.  Omnino  autem  bona  possessa  non  esse  con- 
stitui,  quod  bonorum  possessio  spectetur  non  in  aliqua 
parte,   sed   in  universis    quae   teneri   et  possideri   possint. 

I  vertisset  2  3  nequel  nec  b^  :  non  B  4   Romano  oni.  2T 

5  ac  2  :  atque  "T:  et  Z>x  6  ante  6'x         eum]  enim  2         7  iudicio 

2  :  iudicem  b  :  iudicium  cett.  14  omnisque  2  uig.  b^         pugnet  b^ 

15  iudicio]  negotio  x'^'''  17  edidit]  dedit  2i^  20  necesse  est 

aut  2  22  ei]  eius  2^  24  constitit]  constitui  b^ :  consistit  B 

26  omnino  Hotoman  :  omnia  cocid.  28  et  Ib  :  ac  x'''  pos- 

sint2:  possunt  cf«. 


PRO  P.  QVINCTIO  ORATIO  29  89 

Dixi  domum  Romae  fuisse  quo  iste  ne  aspirarit  quidem, 
servos  compluris,  ex  quibus  iste  possederit  neminem,  ne 
attigerit  quidem  ;  unum  fuisse  quem  attingere  conatus  sit ; 
prohibitum  quievisse.     In  ipsa  Gallia  cognostis  in  praedia  90 

5  privata  Quincti  Sex.  Naevium  non  venisse ;  denique  ex 
hoc  ipso  saltu  quem  per  vim  expulso  socio  possedit  servos 
privatos  Quincti  7ion  omnis  eiectos  esse.  Ex  quo  et  ex 
ceteris  dictis,  factis  cogitatisque  Sex.  Naevi  quivis  potest 
intellegere  istum  nihil  aliud  egisse  neque  nunc  agere  nisi  uti 

10  per  vim,  per  iniuriam,  per  iniquitatem  iudici  totum  agrum, 
qui  communis  est,  suum  facere  possit. 

Nunc   causa    perorata   res   ipsa   et   periculi    magnitudo,  ** 
C.  Aquili,  cogere  videtur,  ut  te  atque  eos  qui  tibi  in  con- 
silio  sunt  obsecret  obtesteturque  P.  Quinctius  per  senectutem 

15  ac  solitudinem  suam  nihil  aliud  nisi  ut  vestrae  naturae  boni- 
tatique  obsequamini,  ut,  cum  veritas  aan  hoc  faciat,  plus 
huius  inopia  possit  ad  misericordiam  quam  illius  opes  ad 
crudelitatem.     Quo  die  ad  te  iudicem  venimus,  eodem  die  92 
illorum  minas  quas  ante  horrebamus  neglegere  coepimus. 

20  Si  causa  cum  causa  contenderet,  nos  nostram  perfacile  cuivis 
probaturos  statuebamus ;  quod  vitae  ratio  cum  ratione  vitae 
decerneret,  idcirco  nobis  etiam  magis  te  iudice  opus  esse 
arbitrati  sumus.  Ea  res  nunc  enim  in  discrimine  versatur, 
utrum  possitne  se  contra  luxuriem  ac  licentiam  rusticana 

25  illa  atque  inculta  parsimonia  defendere  an  deformata  atque 
ornamentis  omnibus  spoliata  nuda  cupiditati  petulantiaeque 
addicatur.     Non  comparat  se   tecum  gratia  P.  Quinctius,  93 

I   Romae  domum  hx         adspirarit  2^T  2  quamplures  b^  4 

prohibitum]  fuisse  '  fuisse  et  k)  add.  codd.  :  del.  Madvig  >  cf.  Zielinski, 
p.  191 ;  7   non  snppl.   hoc  loco   Naugenns   d),  ante  esse  Klots 

esse  om.  T  14  sunt]  adsunt  Lambinus  per  b^  :  ad  2  : 

per  se  ac  cett.  senectutem  ac  1b :  senectutem  et  cett.  16 

cum  suppl.  Naugerius  (i)         hoc]  hec  Ib^  20-22  nos  .  .  .  decer- 

ncret  ont.  26^         20  cuivis]  quotvis  P :  quoivis  Miiller  21   statu- 

eremus  'T  22  te  iudice  magis  2  :  te  magis  sup.  /.)  iudice  b  23 
nunc  cnim  P:  enim  nunc  cett.  24  utrum  ont.  4"  25  an]  aut  26' 
27  addicaturP^:  adiciatur  cett.  {lactinant  post  hoc  voc.  hab.  nttilti codd.) 


30  93  M.  TVLLI  CICERONIS 

Sex.  Naevi,  non  opibus,  non  facultate  contendit ;  omnis 
tuas  artis  quibus  tu  magnus  es  tibi  concedit ;  fatetur  se 
non  belle  dicere,  non  ad  voluntatem  loqui  posse,  non  ab 
adflicta  amicitia  transfugere  atque  ad  florentem  aliam  de- 
volare,  non  profusis  sumptibus  vivere,  non  ornare  magnifice  5 
splendideque  convivium,  non  habere  domum  clausam  pudori 
et  sanctimoniae,  patentem  atque  adeo  expositam  cupiditati 
et  voluptatibus  ;  contra  sibi  ait  officium,  fidem,  diligentiam, 
vitam  omnino  semper  horridam  atque  aridam  cordi  fuisse. 
Ista  superiora  esse  ac  plurimum  posse  his  moribus  sentit.  10 
94  Quid  ergo  est  ?  Non  usque  eo  tamen  ut  in  capite  for- 
tunisque  hominum  honestissimorum  dominentur  ei  qui 
relicta  virorum  bonorum  disciplina  et  quaestum  et  sum- 
ptum  Galloni  sequi  maluerunt  atque  etiam,  quod  in  illo  non 
fuit,  cum  audacia  perfidiaque  vixerunt.  Si  licet  vivere  eum  15 
quem  Sex.  Naevius  non  volt,  si  est  homini  honesto  locus  in 
civitate  invito  Naevio,  si  fas  est  respirare  P.  Quinctium  contra 
nutum  dicionemque  Naevi,  si,  quae  pudore  ornamenta  sibi 
peperit,  ea  potest  contra  petulantiam  me  defendente  ob- 
tinere,  spes  est  etiam  hunc  miserum  atque  infelicem  aUquando  20 
tandem  posse  consistere.  Sin  et  poterit  Naevius  id  quod 
libet,  et  ei  Ubebit  id  quod  non  Hcet,  quid  agendum  est  ? 
qui  deus  appellandus  est?  cuius  hominis  fides  imploranda 
est?  qui  denique  questus,  gui  li/cii/s,  qui  'maeror  dignus 
_j  inveniri  in  calamitate  tanta  potest  ?  25 

()-  Miserum  est  exturbari  fortunis  omnibus,  niist-rius  est 
iniuria  ;  acerbum  est  ab  aUquo  circumveniri,  accrbius  a 
propinquo ;  calamitosum  est  bonis  everti,  calamitosius  cum 

I   Sex.  oiti.  P  3  belle]  velle  2'T         ad  voluptatcm  Lai)ibiin<s 

8  vohintatibiis  P         ait  7^  :  om.  cctt.  9  atque]  ac  2T  10  ista] 

illa   2  :    ita  6  12  ii   T:    hi  cett.  13  bonorum  virorum  T 

19  ea  Ib^k  :  ct  ^x;  :  oni.  c  me  Madvig  :  te  codd.  20  ctiam 

Klotz  :  et  (ut  r,  oni.  k\  codd.  22  id  2x  :  et  id  6'  :  oni.  B'^  24 

qui  luctus  snpplevi'.  ont.  codd.  iii  lac.  (15  litt.  2)  25  in  dcL  Laiii- 

binus  26  deturbari  Z^v-T         cst  iniuria]  iniuria  k  27  est  ab] 

ab  2' 


PRO  r.  QVINCTIO  ORAIIO  3»  95 

dedecore  ;  funestum  est  a  forti  atque  honesto  viro  iugulari, 
funestius  ab  eo  cuius  vox  in  praeconio  quaestu  prostitit ; 
indignum  est  a  pari  vinci  aut  superiore,  indignius  ab  in- 
feriore  atque  humiliore ;   luctuosum   est   tradi   alteri  cum 

5  bonis,   luctuosius    inimico  ;    horribile  est   causam   capitis 
dicere,  horribihus  priore  loco  dicere.     Omnia  circumspexit  ^6 
Quinctius,  omnia  periclitatus  est,  C.  AquiU  ;  non  praetorem 
modo  a  quo  ius  impetraret  invenire  non  potuit,  atque  adeo 
ne  unde  arbitratu  quidem   suo  postularet,  sed  ne  amicos 

10  quidem  Sex.  Naevi,  quorum  saepe  et  diu  ad  pedes  iacuit 
stratus  obsecrans  per  deos  immortah's,  ut  aut  secum  iure 
contenderent  aut  iniuriam  sine  ignoniinia  sibi  imponerent. 
Denique  ipsius  inimici  voUum  superbissimum  subiit,  ipsius  97 
Sex.  Naevi  lacrimans  manum  prehendit   in  propinquorum 

15  bonis  proscribendis  exercitatam,  obsecravit  per  fratris  sui 
mortui  cinerem,  per  nomen  propinquitatis,  per  ipsius  con- 
iugem  et  Uberos,  quibus  propior  P.  Quinctio  nemo  est,  ut 
ahquando  misericordiam  caperet,  ahquam,  si  non  propin- 
quitatis,    at   aetatis  suae,  si  non    hominis,  at  humanitatis 

20  rationem  haberet,  ut  secum  ahquid  integra  suafama  quahbet, 
dum  modo  tolerabih,  condicione  transigeret.     Ab  ipso  re-  9S 
pudiatus,  ab  amicis  eius  non  sublevatus,  ab  omni  magistratu 
agitatus  atque  perterritus,  quem  praeter  te  appellet  habet 
neminem  ;  tibi  se,  tibi  suas  omnis  opes  fortunasque  com- 

25  mendat,  tibi  committit  existimationem  ac  spem  rehquae 
vitae.  INIuhis  vexatus  contumehis,  plurimis  iactatus  iniuriis 
non  turpis  ad  te  sed  miser  confugit ;  e  fundo  ornatissimo 
eiectus,  ignominiis  omnibus  appetitus,  cum  illum  in  pa- 
ternis    bonis  dominari   videret,    ipse    fiUae    nubih    dotem 

30  conficere  non  posset,  nihil  ahenum  tamen  vita  superiore 
commisit. 

2  vox  cuius  2  quaestu  prostitit  2  :  quaestum  praestitit  cett. 

t       3  aut  xT  :  aut  a  2  :  atque    oiit.  b^)  B  7  practore  B  :  praetcr  Bx 

8  non  k  :  om.  cett.  19  at  aetatis]  et  aetatis  2         28  eiectus  bx^  : 

deiectus  cett.        in  'S.B  :  in  suis  cett.         29  nobili  2  30  posset  T  : 

possit  cett. 


31  99  PRO  P.  QVINCTIO  ORATIO 

99  Itaque  hoc  te  obsecrat,  C.  Aquili,  ut,  quam  existimationem, 
quam  honestatem  in  iudicium  tuum  prope  acta  iam  aetate 
decursaque  attulit,  eam  liceat  ei  secum  ex  hoc  loco  efferre, 
ne  is  de  cuius  officio  nemo  umquam  dubitavit  Lx  de- 
nique  anno  dedecore,  macula  turpissimaque  ignominia  5 
notetur,  ne  ornamentis  eius  omnibus  Sex.  Naevius  pro 
spoHis  abutatur,  ne  per  te  fiat  quo  minus,  quae  existimatio 
P.  Quinctium  usque  ad  senectutem  produxit,  eadem  usque 
ad  rogum  prosequatur. 

I  te  ont.  "T  4  de  oni.  2^1         Lx  'S.B :  hoc  b^  :  sexagesimo  ceft. 

7  fiat  Passeratius  :  ferat  codd.  8  produxit  2%^ :  perduxit  cett. 


M.  TVLLI  CICERONIS 

PRO    Q.   ROSCIO   COMOEDO 
ORATIO 


SIGLA 

fi  =  cod.  Laur.  XLVIII.  26  (Lag.  26) 
b  =  cod.  S.  Marci  255  (Lag.  6) 

m  =  cod.  Ambros.  C.  96  supr. 
t  =  cod.  Oxon.  Dorvill.  78  (Lag.  58) 
s  =  cod.  Senensis  H.  VI.  12 
/  =  cod.  Senensis  H.  XI.  61 

^//-  =  cod.  Laur.  (Gadd.)  XC.  sup.  69 


c  =  cod.  Oxon.  Canon.  226 
^  =  cod.  Paris.  7779 
T  =  codd.  ck 

Onmes  codices  saecitlo  XV  scriptl  snnt 


M.    TVLLI    CICERONIS 

PRO    O.    ROSCIO    COMOEDO 
ORATIO 

,  .  .  .  malitiam  naturae  crederetur.     Is  scilicet  vir  opti- 

.1 
mus  et  singulari  fide  praeditus  in  suo  iudicio  suis  tabuhs 

testibus   uti  conatur.     Solent  fere  dicere  qui  per   tabulas 

hominis    honesti    pecuniam    expensam    tulerunt :    '  egone 

5  talem  virum    corrumpere   potui,   ut   mea  causa   falsum   in 

codicem    referret  ? '      Exspecto    quam    mox    Chaerea   hac 

oratione  utatur  :   '  egone  hanc  manum  plenam  perfidiae  et 

hos  digitos  meos  impellere  potui  ut  falsum  perscriberent 

nomen  ? '     Quod  si  ille  suas  proferet  tabulas,  proferet  suas 

10  quoque   Roscius.     Erit  in  illius  tabulis  hoc  nomen,  at  i)i 
huius  non  erit.     Cur  potius  illius  quam  huius  credetur  ?  —  2 
Scripsisset    ille,    si    non    iussu    huius    expensum    tulisset? 
—  Non  scripsisset  hic  quod  sibi  expensum  ferre  iussisset? 
Nam    quem    ad    modum    turpe    est    scribere    quod    non 

15  debeatur,  sic  improbum  est  non  referre  quod  debeas. 
Aeque  enim  tabulae  condemnantur  eius  qui  verum  non 
rettulit  et  eius  qui  falsum  perscripsit.  Sed  ego  copia  et 
facultate  causae  confisus  vide  quo  progrediar.      Si  tabulas 

I   is]  iste  Garatoni  3  testibus  om.  xj/         quij  ipsi  Cl,  fort.  ii  qui 

4  homines  (hoes  H,  ////.  -oes  »ig.  iucurruiii)  :   corr.  Sylvius        honesti 
Manutius  :    citi   (^post  5  ////.   ra.^.   Cl,  post  lac.  plcrique)  codd.  6 

referet  fi  8  perscriberem  codd.  :  corr.  Maiiutius  9  pro- 

fcret]  proferret  Zibt:   profert  i//  proferet  1  proferrat  fl:  profert  \p 

10  in   suppl.  Sylvius  11   crederetur  scripsisse   ille   codd.  :  corr. 

Maiiutius  13  ferri  Naugerius  (a)  :  cf.  Rull.  ii.  a8 


I  2  M.  TVLLI  CICERONIS 

C.  Fannius  accepti  et  expensi  profert  suas  in  suam  rem  suo 
arbitratu    scriptas,    quo    minus   secundum   illum    iudicetis 

3  non  recuso.  Quis  hoc  frater  fratri,  quis  parens  filio  tribuit 
ut,  quodcumque  rettulisset,  id  ratum  haberet  ?  Ratum 
habebit  Roscius ;  profer ;  quod  tibi  fuerit  persuasum,  huic  5 
erit  persuasum,  quod  tibi  fuerit  probatum,  huic  erit  pro- 
batum.  Paulo  ante  M.  Perpennae,  P.  Saturi  tabulas 
poscebamus,  nunc  tuas,  C.  Fanni  Chaerea,  solius  flagitamus 
et  quo  minus  secundum  eas  Hs  detur  non  recusamus ;  quid 

4  ita  non  profers?  Non  conficit  tabulas?  Immo  diligentis-  10 
sime.  Non  refert  parva  nomina  in  codices?  Immo  omnis 
summas.  Leve  et  tenue  hoc  nomen  est?  HS  ccciood 
sunt.  Quo  modo  tibi  tanta  pecunia  extraordinaria  iacet  ? 
quo  modo  HS  ccciddd  in  codice  accepti  et  expensi  non 
sunt?  Pro  di  immortales  !  essene  quemquam  tanta  audacia  15 
praeditum  qui,  quod  nomen  referre  in  tabulas  timeat,  id 
petere  audeat,  quod  in  codicem  iniuratus  referre  noluerit,  id 
iurare  in  fitem  non  dubitet,  quod  sibi  probare  non  possit, 

id  persuadere  alteri  conetur  ! 

^  Nimium  cito  ait  me  indignari  de  tabulis ;  non  habere  se  20 
hoc  nomen  in  codicem  accepti  et  expensi  relatum  confitetur, 
sed  in  adversariis  patere  contendit.  Vsque  eone  te  diHgis 
et  magnifice  circumspicis  ut  pecuniam  non  ex  tuis  tabulis 
sed  ex  adversariis  petas  ?  Suum  codicem  testis  loco  recitare 
adrogantiae  est ;   suarum  perscriptionum  et   liturarum  ad-  25 

6  versaria  proferre  non  amentia  est  ?  Quod  si  eandem 
vim,  diligentiam  auctoritatemque  habent  adversaria  quam 
tabulae,  quid  attinet  codicem  instituere,  conscribere,  ordi- 

I  proferet  Lambinus  8  chere  (-ee  b)  codd.  :    corr.  Sylvius 

9  recusaturmus  fl  10  conficit  Ci^bm  :   confecit  ce/i.  12  est 

om.  b,  edd.  HS  om.  n'c  cccidod  Naugerius  (2)  :  cccliii  codd. 

{ita  semper)  17  iniuratus  c^^k,  jVatigerius  (i):   iuratus  (-ans  n') 

ceff.  nohierit  scripsi :  no\uit  codd.  :   nolit  »«^.  Lambini  21 

codice  codd.  :  corr.  Beroaldus  24  ex  suppl.  Sylvius  adver- 

sariis  ^,  ed.  Mediol.  :  adversarii  ccti. 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  2  6 

neni  conservare,  memoriae  tradere  litterarum  vetustatem  ? 
Sed  si,  quod  adversariis  nihil  credimus,  idcirco  codicem 
scribere  instituimus,  quod  etiam  apud  omnis  leve  et  infir- 
mum  est,  id  apud  iudicem  grave  et  sanctum  esse  ducetur? 
5  Quid  est  quod  neglegenter  scribamus  adversaria?  quid  est  7 
quod  diligenter  conficiamus  tabulas  ?  qua  de  causa  ?  Quia 
haec  sunt  menstrua,  illae  sunt  aeternae ;  haec  delentur. 
statim,  illae  servantur  sancte ;  haec  parvi  temporis  memo- 
riam,    illae   perpetuae    existimationis    fidem    et   rehgionem 

10  amplectuntur ;    haec  sunt  disiecta,  illae   sunt  in   ordinem 
confectae.     Itaque  adversaria  in  iudicium  protuHt  nemo; 
codicem  protuUt,  tabulas  recitavit.     Tu,  C.  Piso,  tali  fide,  3 
virtute,  gravitate,  auctoritate  ornatus  ex  adversariis  pecuniam 
petere  non  auderes.     Ego   quae  clara  sunt   consuetudine  8 

15  diutius  dicere  non  debeo;  illud  vero  quod  ad  rem  vehe- 
menter  pertinet,  quaero  :  quam  pridem  hoc  nomen,  Fanni, 
in  adversaria  rettuhsti  ?  Erubescit,  quid  respondeat  nescit, 
quid  fingat  extemplo  non  habet.  Sunt  duo  menses  iam, 
dices.     Tamen  in  codicem  accepti  et  expensi  referri  debuit. 

20  AmpHus  sunt  sex  menses.  Cur  tam  diu  iacet  hoc  nomen 
in  adversariis?  Quid  si  tandem  ampHus  triennium  est? 
quo  modo,  cum  omnes  qui  tabulas  conficiant  menstruas 
paene  rationes  in  tabulas  transferant,  tu  hoc  nomen  trien- 
nium  ampHus  in  adversariis  iacere  pateris  ?     Vtrum  cetera  9 

^5  nomina  in  codicem  accepti  et  expensi  digesta  habes  an 
non?  Si  non,  quo  modo  tabulas  conficis?  si  etiam,  quam 
ob   rem,    cum    cetera   nomina  in    ordinem   referebas,   hoc 

4  duceretur  codd.  :   corr.  cd.  R  7   haec  /"7  :  hae  ceff.  (ita  mo.v) 

menstrua  T,  cd.  R  :   menstruae  cctt.         aeternae  //-/T  :  alternae  cett. 
haec  .  .  .  haec]  hae  .  .  .  hae  Clh  10  amplectuntur  fcompl-  f)  b^^tc : 

amplectitur  cett.       haec  T,  ed.  R  :  hae  cett.       deiecta  T,  deiectae  cett. : 
corr.  Hotonian  sunt  in]  In  oT,  Naugenns  (i)  18  extemplo 

T,  Beroaldtts  :  exemplo  cett.  19  tamen]  tum  Clnic  acceptum 

et  expensum  codd.  :  corr.  Tttrnebus  referri  T,  Angelius :  om.  cett. 

22  conficiunt  Lambinns  25  codice  cod.  Lambini        digesta  n'T  : 

et  digesta  cett.  :  relata  et  digesta  Halm 


3  9  M.  TVLU  CICERONIS 

nomen  triennio  amplius,  quod  erat  in  primis  magnum, 
in  adversariis  relinquebas?  Nolebas  sciri  debere  tibi 
Roscium ;  cur  scribebas  ?  Rogatus  eras  ne  referres  ;  cur 
in  adversariis  scriptum  habebas  ? 

Sed  haec  quamquam  firma  esse  video,  tamen  ipse  mihi  5 
satis  facere  non  possum,  nisi  a  C.  Fannio  ipso  testimonium 
sumo  hanc   pecuniam   ei  non  deberi.     Magnum  est  quod 
co'nor,  difficile  est  quod  poUiceor  ;  nisi  eundem  et  adver- 

^  sarium  et  testem  habuerit  Roscius,  nolo  vincat.     Pecunia 

10  .   .  .... 

tibi  debebatur  certa,  quae  nunc  petitur  per  ludicem,  in  qua  10 

legitimae  partis  sponsio  facta  est.  Hic  tu  si  amplius  HS 
nummo  petisti,  quam  tibi  debitum  est^  causam  perdidisti, 
propterea  quod  aUud  est  iudicium,  aUud  est  arbitrium. 
ludicium  est  pecuniae  certae,  arbitrium  incertae ;  ad  iu- 
dicium  hoc  modo  venimus  ut  totam  Utem  aut  obtineamus  15 
aut  amittamus ;  ad  arbitrium  hoc  animo  adimus  ut  neque 
nihil  neque   tantum   quantum   postulavimus   consequamur. 

11  Ei  rei  ipsa  verba  formulae  testimonio  sunt.  Quid  est  in 
iudicio  ?  Derectum,  asperum,  simplex  :  si  paret  HS  iddd 
DARi  — .  Hic  nisi  planum  facit  HS  iddo  ad  UbeUam  sibi  20 
deberi,  causam  perdit.  Quid  est  in  arbitrio  ?  Mite, 
moderatum  :  qvantvm  aeqvivs  et  melivs  sit  dari.  lUe 
tamen  confitetur  plus  se  petere  quam  debeatur,  sed  satis 
superque  habere  dicit  quod  sibi  ab  arbitro  tdbuatur.    Itaque 

12  aUer   causae   confidit,    aUer   diffidit.     Quae  cum   ita  sint,  25 
quaero  abs  te  quid  ita  de  hac  pecunia,  de  his  ipsis  HS  iddo, 
de  tuarum  tabularum  fide  compromissum  feceris,  arbitrum 
sumpseris  qvantvm  aeqvivs  et  melivs  sit  dari  repromit- 

ro  debeatur  coM.  :  corr.  Naugerius  (i)  16  amittamus  k,  Bero- 

aldtts:  omittamus  «//.  18  ei  MiiUer :  eius  codd.  19  directum 

codd.  :    corr.  Miiller  si  peteret  codd.  :    corr.  Lambinus  {cf.  §  12) 

IDD3  Naugerius  (2):  liii  codd.  (i/a  iibiqtie,  cf.  Caec.  28)  20  libellum 

codd.  :  corr.  Beroaldus  22  quanto  codd.  :  corr.  Manutius  sit 

Manutius  :    id  codd.  dari  fi/,  Manutius  :    clarius  cett.  27 

de  del.  Baiter  28  quanto  codd.  :  corr.  Manutius  et  mclius] 

melius  Graevius 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  4  12 

TIQVE  si  PAREAT.  Quis  iii  haiic  reni  fuit  arbiter  ?  Vtinam 
is  quidem  Roniae  esset  !  Romae  est.  Vtinam  adesset  in 
iudicio  !  Adest.  Vtinam  sederet  in  consilio  C.  Pisonis  ! 
Ipse  C.  Piso  est.     Eundemne  tu  arbitrum  et  iudicem  sume- 

5  bas  ?  eidem  et  infinitam  largitionem  remittebas  et  eundem 
in  angustissimam  formulam  sponsionis  concludebas  ?  Quis 
umquam  ad  arbitrum,  quantum  petiit,  tantum  abstulit? 
Nemo  ;  quantum  enim  aequius  esset  sibi  dari,  petiit.  De 
quo  nomine  ad  arbitrum  adisti,  de  eo  ad  iudicem  venisti  I 

10  Ceteri  cum  ad  iudicem  causam  labefactari  animadvertunt,  13 
ad  arbitrum  confugiunt,  hic  ab  arbitro  ad  iudicem  venire  est 
ausus  !  qui  cum  de  hac  pecunia  tabularum  fide  arbitrum 
sumpsit,  iudicavit  sibi  pecuniam  non  deberi. 

lam   duae   partes   causae  sunt   confectae ;    adnumerasse 

15  sese  negat,  expensum   tulisse   non  dicit,  cum  tabulas  non 
recitat.     Reliquum   est  ut  stipulatum  se  esse  dicat ;  prae- 
terea  enim  quem  ad  modum  certam  pecuniam  petere  possit 
non  reperio.     Stipulatus  es  —  ubi,  quo  die,  quo  tempore,  5 
quo  praesente?  quis  spopondisse  me  dicit  ?     Nemo.     Hic  14 

20  ego  si  finem  faciam  dicendi,  satis  fidei  et  diligentiae  meae, 
satis  causae  et  controversiae,  satis  formulae  et  sponsioni, 
satis  etiam  iudici  fecisse  videar  cur  secundum  Roscium 
iudicari  debeat.  Pecunia  petita  est  certa ;  cum  tertia  parte 
sponsio  facta  est.     Haec  pecunia  necesse  est  aut  data  aut 

35  expensa  lata  aut  stipulata  sit.  Datam  non  esse  Fannius 
confitetur,  expensam  latam  non  esse  codices  Fanni  con- 
firmant,  stipulatam  non  esse  taciturnitas  testium  concedit. 
Quid  ergo  est  ?   Quod  et  reus  is  est  cui  et  pecunia  levissima  15 

I  si  pareat  scripst  :    si   peieres   codci.  :    si   pareret  Laiiibiiitts  :    sic 
petieris  Moiitntsen   {colon  litt.  niai.  soipsi)  2  est.  Vtinam  T  : 

est.      Nam    utinam    cctt.  :   fort.    est    nunc.       Vtinam  5  idem 

(id  est  k)  codd.  :  corr.  Angelius  7  petiit  T  :  petit  cett.  8 

dari  T  :  pari  cett.       petit  codd.  :  corr.  Maiiutitis  10  ad  iudicern  H 

13   indicavit  Lambinus  14  adulterasse  codd.  :  con:  Caiiieraritis 

23  cum]  cuius  Huschke  28  res  eius  est  codd. :   corr.  Manutiiis 

Cui  Manutius  :  cuius  codd. 


5x5  M.  TVLLI  CICERONIS 

et  existimatio  sanctissima  fuit  semper,  et  iudex  est  is  quem 
nos  non  minus  bene  de  nobis  existimare  quam  secundum 
nos  iudicare  velimus,  et  advocatio  ea  est  quam  propter 
eximium  splendorem  ut  iudicem  unum  vereri  debeamus, 
perinde  ac  si  in  hanc  formulam  omnia  iudicia  legitima,  5 
omnia  arbitria  honoraria,  omnia  ofificia  domestica  conclusa 
et  comprehensa  sint,  perinde  dicemus.  Illa  superior  fuit 
oratio  necessaria,  haec  erit  voluntaria,  illa  ad  iudicem,  haec 
ad  C.  Pisonem,  illa  pro  reo,  haec  pro  Roscio,  illa  victoriae, 
haec  bonae  existimationis  causa  comparata.  10 

°  Pecuniam  petis,  Fanni,  a  Roscio.  Quam  ?  dic  audacter 
et  aperte.  Vtrum  quae  tibi  ex  societate  debeatur,  an  quae 
ex  hberaUtate  huius  promissa  sit  et  ostentata  ?  Quorum 
alterum  est  gravius  et  odiosius,  alterum  levius  et  faciHus. 
Quae  ex  societate  debeatur?  Quid  ais  ?  Hoc  iam  neque  15 
leviter  ferendum  est  neque  neglegenter  defendendum.  Si 
qua  enim  sunt  privata  iudicia  summae  existimationis  et 
paene  dicam  capitis,  tria  haec  sunt,  fiduciae,  tutelae,  socie- 
tatis.  Aeque  enim  perfidiosum  et  nefarium  est  fidem 
frangere  quae  continet  vitam,  et  pupillum  fraudare  qui  in  20 
tutelam  pervenit,  et  socium  fallere  qui  se  in  negotio  coniunxit. 

17  Quae  cum  ita  sint,  quis  sit  qui  socium  fraudarit  et  fefellerit 
consideremus ;  dabit  enim  nobis  iam  tacite  vita  acta  in 
alterutram  partem  firmum  et  grave  testimomum.  Q.  Roscius  ? 
Quid  ais  ?  nonne,  ut  ignis  in  aquam  coniectus  continuo  25 
restinguitur  et  refrigeratur,  sic  refervens  falsum  crimen  in 
purissimam  et  castissimam  vitam  conlatum  statim  concidit 
et  exstinguitur  ?  Roscius  socium  fraudavit !  Potest  hoc 
homini  huic  haerere  peccatum  ?  qui  me  dius  fidius — au- 
dacter  dico— plus  fidei  quam  artis,  plus  veritatis  quam  30 
disciplinae  possidet  in  se,  quem  populus  Romanus  mehorem 

4  unum]  mutum  Miiller  5  proinde  Lambtints  7  proinde 

b'-,  Lanibinus  :  del.  Naugerius  (2)  12  quae  k,  Angelius  :  om.  cett. 

14  et  odiosius  et  H  lenius  h^  22  quis  sit  T  :  quid  sit  cett. 


PRO  Q,  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  6  17 

virum  quam  histrionem  esse  arbitratur,  qui  ita  dignissimus 
est  scaena  propter  artificium  ut  dignissimus  sit  curia  propter 
abstinentiam,  Sed  quid  ego  ineptus  de  Roscio  apud  Pisonem  18 
dico  ?  Ignotum  hominem  scilicet  pluribus  verbis  com- 
5  mendo.  Estne  quisquam  omnium  mortalium  de  quo  mehus 
existimes  tu  ?  estne  quisquam  qui  tibi  purior,  pudentior, 
humanior,  officiosior  liberaHorque  videatur  ?  Quid  ?  tu, 
Saturi,  qui  contra  hunc  venis,  existimas  aliter  ?  nonne,  quo- 
tienscumque  in  causa  in  nomen  huius  incidisti,  totiens  hunc 

10  et  virum  bonum  esse  dixisti  et  honoris  causa  appellasti? 
quod    nemo   nisi   aut    honestissimo  aut  amicissimo  facere 
consuevit.     Qua  in  re  mihi  ridicule  es  visus  esse  inconstans  19 
qui    eundem    et    laederes   et   laudares,  et  virum  optimum 
et  hominem  improbissimum  esse  diceres.     Eundem  tu  et 

15  honoris  causa  appellabas  et  virum  primarium  esse  dicebas 

et   socium    fraudasse   arguebas?     Sed,   ut   opinor,   laudem 

veritati  tribuebas,   crimen  gratiae  concedebas ;  de  hoc,  ut 

existimabas,  praedicabas,  Chaereae  arbitratu  causam  agebas. 

Fraudavit  Roscius  !     Est  hoc  quidem  auribus  animisque  7 

20  omnium    absurdum.     Quid   si    tandem    aliquem   timidum, 
dementem,  divitem,  inertem  nactus  esset  qui  experiri  non 
posset  ?     Tamen    incredibile    esset.     Verum   tamen   quem  20 
fraudarit  videamus.     C.   Fannium  Chaeream  Roscius  frau- 
davit !     Oro  atque  obsecro  vos  qui  nostis,  vitam  inter  se 

25  utriusque  conferte,  qui  non  nostis,  faciem  utriusque  con- 
siderate.  Nonne  ipsum  caput  et  supercilia  illa  penitus 
abrasa  olere  maHtiam  et  clamitare  calliditatem  videntur? 
non  ab  imis  unguibus  usque  ad  verticem  summum,  si  quani 

6  tu  sitp.  lin.  liab.  Cl  7  liberalior  {sine  -que")  Beioaldns  19 

hoc  quidem]  hoc  primum  quidem  fi^  :  hoc  quidem  primum  oT  20 

omnium  Motiiuisen  :    hominum  codd.  21   divitem  timidum  de- 

mentem   divitem  inertem  o :   divitem  timidum  dementem    incrtem  T 
experiri  6  »rj"7  :  experire  f^/A  24  nostis]/o;-('.  eos  nostis  27 

adrasa  n'o  28  non]  nonne  otT,  Najtgerius  (2) 

CIC.    PRO    ROSCIO  4 


7  20  M.  TVLLI  CICERONLS 

coniecturam   adfert   hominibus    tacita   corporis   figura,    ex 
fraude,  fallaciis,  mendaciis  constare  totus  videtur?  qui  id- 
circo  capite  et  superciliis  semper  est  rasis  ne  uUum  pilum 
viri  boni  habere  dicatur  ;  cuius  personam  praeclare  Roscius 
in  scaena  tractare  consuevit,  neque  tamen  pro  beneficio  ei  5 
par  gratia  refertur.     Nam  Ballionem  illum  improbissimum 
et  periurissimum  lenonem  cum  agit,  agit  Chaeream  ;  per- 
sona  illa  lutulenta,  impura,  invisa  in  huius  moribus,  natura 
vitaque  est  expressa.     Qui  quam  ob  rem  Roscium  similem 
sui  in  fraude  et  malitia  existimarit,  mihi  vix  videtur,  nisi  10 
forte  quod  praeclare  hunc  imitari  se  in   persona   lenonis 
21  animadvertit.     Quam  ob  rem  etiam  atque  etiam  considera, 
C.  Piso,  quis  quem  fraudasse  dicatur.     Roscius  Fannium  ! 
Quid   est   hoc?    probus    improbum,    pudens   impudentem, 
periurum  castus,  calUdum  imperitus,  UberaHs  avidum  ?     In- 15 
credibile   est.      Quem   ad    modum,    si    Fannius    Roscium 
fraudasse   diceretur,   utrumque    ex   utriusque   persona  veri 
simile  videretur,  et  Fannium  per   maUtiam   fecisse  et  Ro- 
scium  per  imprudentiam  deceptum  esse,  sic,  cum  Roscius 
Fannium  fraudasse  arguatur,   utrumque  incredibile  est,  et  20 
Roscium   quicquam    per   avaritiam    appetisse  et  Fannium 
quicquam  per  bonitatem  amisisse. 
°      Principia  sunt  huius  modi ;  spectemus  reUqua.     HS  iodd 
"^  Q.  Roscius  fraudavit  Fannium.     Qua  de  causa  ?     Subridet 
Saturius,  veterator,   ut  sibi  videtur ;    ait  propter  ipsa  HS  25 
IDDD.    Video ;  sed  tamen  cur  ipsa  HS  id3D  tam  vehementer 
concupierit  quaero ;  nam  tibi,  M.  Perpenna,  tiln  C.  Piso, 
certe  tanti  non  fuissent  ut  socium  fraudaretis.     Roscio  cur 
tanti   fuerint    causam    requiro.     Egebat?     Immo  locuples 
erat.    Debebat?    Immo  in  suis  nummis  versabatur.    Avarus  30 

3  rasus  oT,  Ernesti  10  mihi  (non  mihi  T,  mihi  causa  non  /) 

codd.  :  nihil  Naiigerms{\)  ;  mirum  mihi  Madvig       vix  sitpplcvi         22 
per  se  bonitate  codd.  :  corr.  Mamttius  27  tibi  supplcvi  28 

fuisset  ut  .  .  .  fuerit  codd. :  corr.  Tiirmbiis  30  nummis  T,  Nau- 

gerius  (2)  :  summis  cett. 


PRO  Q.   ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  8  22 

erat  ?  Immo  etiam  ante  quam  locuples  essef,  semper 
liberalissimus  munificentissimusque  fuit.  Pro  deum  homi-  23 
numque  fidem !  qui  HS  id.od  ccciddo  quaestus  facere  noluit 
— nam  certe  HS  1333  ccci333  nierere  et  potuit  et  debuit, 
5  si  potest  Dionysia  HS  ccci333  ccci333  merere — is  per 
summam  fraudem  et  malitiam  et  perfidiam  HS  1333 
appetiit?  Et  illa  fuit  pecunia  immanis,  haec  parvola,  illa 
honesta,  haec  sordida,  illa  iucunda,  haec  acerba,  illa  propria, 
haec  in  causa  et  in  iudicio  conlocata.     Decem  his  annis 

10  proximis  HS  sexagiens  honestissime  consequi  potuit;  noluit. 
Laborem  quaestus  recepit,  quaestum  laboris  reiecit ;  populo 
Romano  adhuc  servire  non  destitit,  sibi  servire  iam  pridem 
destitit.    Hoc  tuumquam,  Fanni,  faceres?  et  si  hos  quaestus  24 
recipere  posses,  non  eodem  tempore  et  gestum  et  animam 

15  ageres?  Dic  nunc  te  ab  Roscio  HS  i333  circumscriptum 
esse,  qui  tantas  et  tam  infinitas  pecunias  non  propter 
inertiam  laboris  sed  propter  magnificentiam  hberah"tatis 
repudiarit !  Quid  ego  nunc  illa  dicam  quae  vobis  in 
mentem    venire    certo    scio?      Fraudabat   te    in   societate 

20  Roscius !  Sunt  iura,  sunt  formulae  de  omnibus  rebus 
constitutae,  ne  quis  aut  in  genere  iniuriae  aut  in  ratione 
actionis  errare  possit.  Expressae  sunt  enim  ex  unius 
cuiusque  damno,  dolore,  incommodo,  calamitate,  iniuria 
pubhcae  a  praetore  formulae,  ad  quas  privata  lis  accommo- 

25  datur.     Quae   cum  ita   sint,   cur   non  arbitrum  pro  socio    _ 
adegeris    Q.    Roscium    quaero.      Formulam    non    noras? 
Notissima   erat.      ludicio   gravi   experiri   nolebas  ?      Quid 
ita?    propter   familiaritatem    veterem?      Cur   ergo    laedis? 

I  esset  siippl.  Hahn  3  ^'  4   1^33  ccciddd  Schutz  :    cccliii 

cccLiii   cccLiii  coM.  :    ccciddd   CCCI3D3   ccciDDD   Naugeriiis,    qitod  si 
venou  sif,  'o.  9  viginti  (xx)  pro  decem  (x^  hgeuduin  vid.  5  cccliii 

cccLiii  codd.  :  corr.  Nangeriiis  11   quaestus   laboris  codd.  :  con: 

Beroaldus  13  et   Turnebtts  :  scd  codd.  21  in  ratione  b'-, 

Lainbinus:    ratione  ce/t,  24  publicae  Nattgerius   1  i)  :  publica 

hae  codd. 


9  25  M.  TVLLI  CICERONIS 

Propter  integritatem  hominis?  Cur  igitur  insimulas? 
Propter  magnitudinem  criminis?  Itane  vero?  quem  per 
arbitrum  circumvenire  non  posses,  cuius  de  ea  re  proprium 
non  erat  iudicium,  hunc  per  iudicem  condemnabis,  cuius 
de  ea  re  nullum  est  arbitrium  ?  Quin  tu  hoc  crimen  aut  5 
obice  ubi  licet  agere,  aut  iacere  noU  ubi  non  oportet. 
Tametsi  iam  hoc  tuo  testimonio  crimen  sublatum  est. 
Nam  quo  tu  tempore  illa  formula  uti  noluisti,  nihil  hunc 
in  societatem  fraudis  fecisse  indicasti.  Dic  enim,  tabulas 
habes  an  non?     Si  non  habes,  quem  ad  modum  pactio  10 

26  est  ?  si  habes,  cur  non  nominas  ?  Dic  nunc  Roscium  abs  te 
petisse  ut  familiarem  suum  sumeres  arbitrum  !  Non  petiit. 
Dic  pactionem  fecisse  ut  absolveretur !  Non  pepigit. 
Quaere  qua  re  sit  absolutus !  Quod  erat  summa  inno- 
centia  et  integritate.  Quid  enim  factum  est?  Venisti  15 
domum  ultro  Rosci,  satis  fecisti ;  quod  temeie  commisisti, 

in  iudicium  ut  denuntiares,  rogasti  ut  ignosceret ;  te  adfutu- 
rum  negasti,  debere  tibi  ex  societate  nihil  clamitasti. 
ludici  hic  denuntiavit ;  absokitus  est.  Tamen  fraudis  ac 
furti  mentionem  facere  audes?  Perstat  in  impudentia.  20 
'  Pactionem  enim/  inquit,  '  mecum  fecerat.'  Idcirco  vide- 
hcet  ne  condemnaretur.  Quid  erat  causae  cur  metueret 
ne  condemnaretur  ?  —  Res  erat  manifesta,  furtum  erat 
apertum. 

27  Cuius     rei     furtum     factum     erat?      Exorditur    magna  25 
cum  exspectatione  veteris  histrionis  exponere  societatem. 

10  '  Panurgus,'    inquit,    '  fuit    Fanni ;    is   fit    ei    cum    Roscio 
communis.'     Hic  primum  questus  est  non  leviter  Saturius 

2  magnitudinem    Mmnttms  :    egrltudinem    codd.  4  non    dfl. 

Mantdius         hunc  Manutiiis  :  nunc  codd.  5  ea  sttppl.  Mnuiititts 

6  tacere  codd.  :  cory.  Mamitiiis  7   iam  om.  Clb  9  societate 

codd.  :  corr.  Beroaldtis  indicasti.      Dic  enim  so;'/>5»':  iudiditionem 

(iuditionem  n,  in  deditionem  k:    iudicasti  b-t)  codd.  10  habet 

codd,  {ter)  :  corr.    Meitardtis  17    in    del.    Laiiibititts  :  fort.   ei 

denunii&vci  codd.  :  corr.  Laiitbiniis  18  deberi  Z.«»»6j««s         27  fit 

Passow  :  fuit  codd. 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  lo  27 

comniunem  factum  esse  gratis  cum  Roscio,  qui  pretio 
proprius  fuisset  Fanni.  Largitus  est  scilicet  homo  liberalis 
et  dissolutus  et  bonitate  adfluens  Fannius  Roscio.  Sic 
puto.     Quoniam   ille  hic   constitit  paulisper,   mihi   quoque  2S 

5  necesse  est  paulum  commorari.  Panurgum  tu,  Saturi, 
proprium  Fanni  dicis  fuisse.  At  ego  totum  Rosci  fuisse 
contendo.  Quid  erat  enim  Fanni  ?  Corpus.  Quid  Rosci  ? 
Disciphna.  Facies  non  erat,  ars  erat  pretiosa.  Ex  qua 
parte    erat    Fanni,    non    erat    HS   00,   ex    qua    parte  erat 

10  Rosci,  amplius  erat  HS  ccciddd  idod;  nemo  enim  illum 
ex  trunco  corporis  spectabat  sed  ex  artificio  comico  aestima- 
bat ;  nam  illa  membra  merere  per  se  non  ampHus  poterant 
duodecim  aeris,  disciplina  quae  erat  ab  hoc  tradita  locabat 
se  non  minus  HS  ccciddd  iddd.     O  societatem  captiosam  29 

15  et  indignam,  ubi  alter  HS  00,  alter  cccidod  i033  quod 
sit  in  societatem  adfert !  nisi  idcirco  moleste  pateris  quod 
HS  00  tu  ex  arca  proferebas,  HS  ccciodd  idod  ex 
disciplina  et  artificio  promebat  J^osdus.  Quam  enim  spem 
et  exspectationem,   quod  studium  et  quem  favorem  secum 

20  in  scaenam  attulit  Panurgus,  quod  Rosci  fuit  discipulus  ! 
Qui  dihgebant  hunc,  illi  favebant,  qui  admirabantur  hunc, 
illum  probabant,  qui  denique  huius  nomen  audierant,  illum 
eruditum  et  perfectum  existimabant.  Sic  est  volgus ;  ex 
veritate  pauca,   ex  opinione   multa  aestimat.     Quid  sciret  3° 

25  ille  perpauci  animadvertebant,  ubi  didicisset  omnes  quae- 
rebant ;  nihil  ab  hoc  pravum  et  perversum  produci  posse 

4  mihi  quoque  k.  N^attgcrius  :  quoqiie  mihi  «//.  900   scn'pst'ii/a 

Mo.v)  :  Liuca  codd.  (i/a  v.  17,  scd  liico  v.  15  :  iddoo  Mommsen 
{Hermes  xx.  317  ),  iddd  Naiigerius  (2)  10  cccidod  iddo  Mommscn  : 

cccLiiicccL  (cccLiii  T)  codd.  :  ccciddd  Naugerius  (2)  11  aestim.  T: 
extim.  cett.  14  cccliii  codd..  cf.  v.  10  15  HS  liioo  alter 

Lin    cccLiii  T)  codd.,  cf.  v.  \o  17  cccliii  lh  (cccliii  T)  codd., 

cf  V.  10  ex]   ille  ex /&  18  Roscms  supplcvi   lioc  loco,  ante 

promebat  cd.  R  pciore  numero)  spem  Bocmoracus  :  rem  codd.  ig 
secum  om.  O.  24  aestim.  9" :  existim.  Cib  :  extim.  cett,  26 

pravum  T  :  parvom   (-um  bt)  celt,       pervorsum  Clo 


10  30  M.  TVLLI  CICERONIS 

arbitrabantur.  Si  veniret  ab  Statilio,  tametsi  artiticio 
Roscium  superaret,  aspicere  nerao  posset ;  nemo  enim, 
sicut  ex  improbo  patre  probum  filium  nasci,  sic  a  pessimo 
histrione  bonum  comoedum  fieri  posse  existimaret.  Quia 
veniebat  a  Roscio,  plus  etiani  scire  quam  sciebat  videbatur.  5 

11  Quod  item  nuper  in  Erote  comoedo  usu  venit ;  qui  postea 
quam  e  scaena  non  modo  sibilis  sed  etiam  convicio  explode- 
batur,  sicut  in  aram  confugit  in  huius  domum,  disciplinam, 
patrocinium,  nomen :  itaque  perbrevi  tempore  qui  ne  in 
novissimis   quidem   erat   histrionibus   ad   primos   pervenit  10 

31  comoedos.  Quae  res  extulit  eum?  Vna  commendatio 
huius ;  qui  tamen  Panurgum  illum,  non  solum  ut  Rosci 
discipulus  fuisse  diceretur  domum  recepit,  sed  etiam  summo 
cum  labore,  stomacho  miseriaque  erudivit.  Nam  quo  quis- 
que  est  soUertior  et  ingeniosior,  hoc  docet  iracundius  et  15 
laboriosius ;  quod  enim  ipse  celeriter  arripuit,  id  cum  tarde 
percipi  videt,  discruciatur.  Paulo  longius  oratio  mea  pro- 
vecta  est  hac  de  causa  ut  condicionem  societatis  diH- 
genter  cognosceretis. 

32  Quae  deinde  sunt  consecuta?  'Panurgum,'  inquit,  'hunc  20 
servum  communem,  Q.  Flavius  Tarquiniensis  quidam  inter- 
fecit.  In  hanc  rem,'  inquit,  '  me  cognitorem  dedisti.  Lite 
contestata,  iudicio  damni  iniuria  constituto  tu  sine  me  cum 
Flavio  .decfdisti.'  V.truni  pro  dimidia  parte^an  pro  re  tota? 
planius  dicam  :  utrum  pro  me  an  et  pro  me  «t  pro  te  ?  Pro  25 
me ;  potui  exemplo  multorum  ;  licitum  est;  iure  fecerunt 
multi ;  nihil  in  ea  re  tibi  iniuriae  feci.     Pete  tu  tuum,  exige 

et  aufer  quod  debetur ;  suam  quisque  partem  iuris  possi- 
deat  et  persequatur.  —  '  At  enim  tu  tuum  negotium  gessisti 

3  a  mg.  Lambini :  ex  codd.  6  evenit  n  10  novissimis] 

fort.  vilissimis.      Cf.   Gell.  x.  21  14  erudivit  Zielinski,  p.  192: 

erudiit  cof/(/.  (c/;  A'^/*^  iii.  428)  wdsa  Sylvins  :  iam  codd.  15  et 

ingeniosior  oin.  fi  18  hac  de  causa  om.  Clm  23  sine  me 

sine  me  n  24  re  snpplevi  {cf.  §  34)  :  societate  (post  tota)  snppi. 

Naugenus  (2)  :  6  est  iure  ;  fecerunt  Boetnofacus 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  ii  31 

bene.'  —  Gere  et  tu  tuum  bene.  —  '  Alagno  tu  tuam  dimi- 

diam  partem  decidisti.'  —  Magno  ct  tu  tuam  partem  decide. 

—  'HS  O.  tu  abstulisti.'  —  Sit  ita  hoc,  vero   HS  O.  tu 

.  .  .  .  .  :        12 

aufer.     Sed  hanc  decisionem   Rosci   oratione  et  opmione 

33 
5  augere  licet,  re  et  veritate  mediocrem  et  tenuem  esse  inve- 

nietis.     Accepit  enim  agrum  temporibus  eis  cum  iacerent 

pretia  praediorum  ;    qui   ager  neque   villam   habuit   neque 

ex  ulla  parte  fuit  cultus  ;   qui  nunc  multo  pluris  est  quam 

tunc  fuit.     Neque  id  est   mirum.     Tum  enim  propter  rei 

10  pubHcae  calamitates  omnium  possessiones  erant  incertae, 
nunc  deum  immortaHum  benignitate  omnium  fortunae  sunt 
certae ;  tum  erat  ager  incultus  sine  tecto,  nunc  est  cultissi- 
mus  cum  optima  villa.     Verum  tamen,  quoniam  natura  tam  34 
maUvolus   es,  numquam  ista  te  molestia  et  cura  liberabo. 

15  Praeclare  suum  negotium  gessit  Roscius,  fundum  fructuo- 
sissimum  abstulit;  quid  ad  te?  Tuam  partem  dimidiam, 
(luem  ad  modum  vis,  decide.  Vertit  hic  rationem  et  id 
quod  probare  non  potest  fingere  conatur.  '  De  tota  re,' 
inquit,  '  decidisti.' 

20      Ergo  huc  universa  causa  deducitur,  utrum  Roscius  cum 
Flavio  de  sua  parte  an  de  tota  societate  fecerit  pactionem. 
Nam  ego  Roscium,  si  quid  communi  nomine  tetigit,  con-  35 
fiteor   praestare  debere   societati.   —   Societatis,   non  suas 
litis  redemit,  cum  fundum  a  Flavio  accepit.  —  Quid  ita 

25  satis  non  dedit  ampHus  assem  neminem  petiturum  ?  Qui 
de  sua  parte  decidit,  reHquis  integram  reHnquit  actionem, 
qui  pro  sociis  transigit,  satis  dat  neminem  eorum  postea 

I   tu  siippl.  Naitgcriits  (2)  3  Q.  scripst  :  que  (o;w.  que  c)  cccLiii 

codd.  :  Q.  ccciddd  Moniinscn  :  ccciodd  Naitgeriits  (Q.  =  500,000,  cf. 
Neiic  ii.  345.  De  sententta  rf.  §  33  luinc  inulto  pluris  est  quam  tunc 
fuit)  sit  ita  hoc,  vero  scripsi :  si  fit  hoc  vero  codd.  :  si  sit  hoc 

verum  Hototnan  Q.]  que  ^quoque  c)  codd.  :  Q.  ccciddo  Monini- 

sen  (ccciDDD  tu   quoque  Natigcritts.  14  malivolus  mci :    male- 

volus  ed.   Hervag.  hberabo  k,  Angcliits  :   hberabis  cett.  18 

approbare  floT  25  assem  scripsi  [cj.  §  49;  :  a  se  [ont.  k)  codd. 

csse  Boemoraeus  :  det.  Garatoni  26  reiinquit  t :  rehquit  cett. 


12  35  M.  TVLLI  CICERONIS 

petiturum.  Quid  ita  Flavio  sibi  cavere  non  venit  in 
mentem  ?  nesciebat  videlicet  Panurgum  fuisse  in  societate. 
Sciebat.  Nesciebat  Fannium  Roscio  esse  socium.  — 
Praeclare ;   nam   iste  cum   eo  litem   contestatam  habebat. 

36  Cur  igitur  decidit   et  non   restipulatur  neminem    amplius  5 
petiturum?  cur  de  fundo  decedit  et  iudicio  non  absolvitur? 
cur  tam  imperite  facit  ut  nec  Roscium  stipulatione  adliget 

37  neque  a  Fannio  iudicio  se  absolvat  ?     Est  hoc  primum  et 
ex  condicione  iuris  et  ex  consuetudine  cautionis  firmissimum 

et   gravissimum    argumentum,    quod    ego    pluribus    verbis  10 
amplecterer,   si  non  alia  certiora  et  clariora  testimonia  in 
causa  haberem. 

13  Et  ne  forte  me  hoc  frustra  poUicitum  esse  praedices,  te, 
te  inquam,  Fanni,  ab  tuis  subselliis  contra  te  testem  susci- 
tabo.  Criminatio  tua  quae  est?  Roscium  cum  Flavio  pro  15 
societate  decidisse.  Quo  tempore?  Abhinc  annis  xv. 
Defensio  mea  quae  est  ?  Roscium  pro  sua  parte  cum 
Flavio  transegisse.  Repromittis  tu  abhinc  triennium  Ro- 
scio.  Quid  ?  recita  istam  restipulationem  clarius.  Attende, 
quaeso,  Piso ;  Fannium  invitum  et  huc  atque  illuc  tergiver-  20 
santem  testimonium  contra  se  cogo  dicere.  Quid  enim 
restipulatio  clamat?    qvod  a  flavio  abstvlero,  partem 

DIMIDIAM     INDE     ROSCIO     ME    SOLVTVRVM     SPONDEO.       Tua 

38  vox  est,  Fanni.  Quid  tu  auferre  potes  a  Flavio,  si  Flavius 
nihil  debet  ?  quid  hic  porro  nunc  restipulatur  quod  iam  ^s 
pridem  ipse  exegit  ?  quod  vero  Flavius  tibi  daturus  est,  qui 
Roscio  omne  quod  debuit  dissolvit  ?  Cur  in  re  tam 
vetere,  in  negotio  iam  confecto,  in  societate  dissoluta  nova 
haec   restipulatio   interponitur  ?   quis    est   huius   restipula- 

2  in  societate  ont.  Cl  4  praeclare  sciebat  Kayser  {fort.  sciebat 

e,  V.  3  ante  praeclare  transponendum^  6  decedil  b^sc  :   decidit 

cett.  7  nec  frf.  R  :  11  c  codcl.  16  xv]  iv  Hotornan  21 

cogo  dicere  Boernoraeus  :  dicere  cogo  codd.  {fort.  dicere  ego  cogo) 
28  veteri  codd.  :  corr.  ed.  R         iam  Guliehnins  :  tam  codd. 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  13  38 

tionis  scriptor,  testis  arbiterque  ?  Tu,  Piso  ;  tu  enim 
Q.  Roscium  pro  opera  ac  labore,  quod  cognitor  fuisset, 
quod  vadimonia  obisset,  rogasti  ut  Fannio  daret  HS  ccciddd 
hac  condicione  ut,  si  quid  ille  exegisset  a  Flavio,  partem 
5  eius  dimidiam  Roscio  dissolveret.  Satisne  ipsa  restipulatio 
dicere  tibi  videtur  aperte  Roscium  pro  se  decidisse  ?  At  39 
enim  forsitan  hoc  tibi  veniat  in  mentem,  repromisisse  Fan- 
nium  Roscio,  si  quid  a  Flavio  exegisset,  eius  partem  dimi- 
diam,  sed  omnino  exegisse  nihil.    Quid  tum  ?    Non  exitum 

10  exactionis,  sed  initium  repromissionis  spectare  debes.  Ne- 
que,  si  ille  id  exsequendum  non  iudicavit,  non,  quod  in  se 
fuit,  iudicavit  Roscium  suas,  non  societatis  litis  redemisse. 
Quid  si  tandem  planum  facio  post  decisionem  veterem  Rosci, 
post   repromissionem   recentem   hanc    Fanni   HS  cccidod 

15  Fannium  a.  Q.  Flavio  Panurgi  nomine  abstulisse  ?  tamen 

diutius  inludere  viri  optimi  existimationi,  Q.  Rosci,  audebit  ? 

Paulo  ante  quaerebam,  id  quod  vehementer  ad  rem  per- 

tinebat,  qua   de  causa  Flavius,  cum   de   tota   lite   faceret 

pactionem,  neque  satis  acciperet  a   Roscio    neque  iudicio 

20  absolveretur  a  Fannio  ;  nunc  vero,  id  quod  mirum  et  incredi- 
bile  est,  requiro  :  Quam  ob  rem,  cum  de  tota  re  decidisset 
cum  Roscio,  HS  ccciooo  separatim  Fannio  dissolvit  ?  Hoc 
loco,  Saturi,  quid  pares  respondere  scire  cupio  ;  utrum  om- 
nino  Fannium  a  Flavio  HS  cccidod  non  abstulisse  an  alio 

I   arbiter,  que  tu  codd.  :    cory.  Baiter  :    arbiter  ?    Quis  ?    Tu  Nati- 
gerius  (i)  2  ac  suppl.  Miiller  (pro  suppl.  Mantdius')  3  obisset 

A'-'T :  obiret  /:  obesset  (-ent  6's')   cett.  ccciddo  Naugerius  (2)  : 

cccLiii  codd.  [ita  v.  14)  :  ccioo  idd  Lambiuus  5  stipulatio  codd.  : 

corr.  Manutius  6  at  Manutius  :   et  codd.  7  Fannium  Roscio 

T  :    Fannium  (-io  b-t)    Roscium  cett.  9  se  domino  codd.:    corr. 

Manutius  tum  Lainhintis  :  tu  codd.  ir   id  exsequendum 

scripsi :    in  eo  sequendum  floT :     inexsequendum  t:    inersequendum 
Mts  :   persequendum  b  :  persequi  noluit  Manutitts  non  iudicavit 

sttpplevi  15  Q.  Naugcrius  (i  ,  :  C.  codd.  22  cccliii  codd.  : 

ita  semper,  cf,  §  38  dissolverit  Lambinus  24  Fannium  hm  : 

Fannius  cett.         z.k:  de  c  :  otn.  cett.         Flavio  n  w/o-.,  T  :  Fabio  cctt. 
abstulisse  b  :  abstulisset  cett. 


14  40  M.  TVLLI  CICERONIS 

41  nomine  et  alia  de  causa  abstulisse.  Si  alia  de  causa,  quae 
ratio  tibi  cum  eo  intercesserat  ?  Nulla.  Addictus  erat 
tibi  ?  Non.  Frustra  tempus  contero.  '  Omnino,'  inquit, 
'  HS  CCCIDD3  a  Flavio  non  abstulit  neque  Panurgi  nomine 
neque  cuiusquam.'  Si  planum  facio  post  hanc  recentem  5 
stipulationem  Rosci  HS  ccciddd  a  Flavio  te  abstulisse, 
numquid  causae  est  quin  ab  iudicio  abeas  turpissime  victus  ? 

42  Quo  teste  igitur  hoc  planum  faciam  ?  Venerat,  ut  opinor, 
haec  res  in  iudicium.  Certe.  Quis  erat  petitor?  Fannius. 
Quisreus?  Flavius.  Quis  iudex?  Cluvius.  Ex  his  unus  10 
mihi  testis  est  producendus  qui  pecuniam  datam  dicat. 
Quis  est  ex  his  gravissimus  ?  Sine  controversia  qui  om- 
nium  iudicio  comprobatus  est  iudex.  Quem  igitur  ex  his 
tribus  a  me  testem  exspectabis  ?  petitorem  ?  Fannius  est ; 
contra  se  numquam  testimonium  dicet.  Reum?  Flavius  15 
est.  Is  iam  pridem  est  mortuus ;  si  viveret,  verba  eius 
audiretis.  ludicem  ?  Cluvius  est.  Quid  is  dicit  ?  HS 
CCCID33  Panurgi  nomine  Flavium  Fannio  dissolvisse. 
Quem  tu  si  ex  censu  spectas,  eques  Romanus  est,  si  ex 
vita,  homo  clarissimus  est,   si  ex  fide,  iudicem  sumpsisti,  20 

43  si  ex  veritate,  id  quod  scire  potuit  et  debuit  dixit.  Nega, 
nega  nunc  equiti  Romano,  homini  honesto,  iudici  tuo 
credi  oportere  !  Circumspicit,  aestuat,  negat  nos  Cluvi 
testimonium  recitaturos, :.  Recitabimus.  Erras  j  inani  et 
tenui  spe  te  consolaris.  Recita  testimonium  T.  Manili  et  25 
C.  Lusci  Ocfeae,  duorum  senatorum,  hominum  ornatissi- 
morum  quiex  Cluvio  audierunt.  testimonivm  t.  mamli 
ET  c.  Lvsci  OCREAE.  Vtrum  dicis  Luscio  et  Maniho,  an 
etiam  Cluvio  non  esse  credendum?     Planius  atque  aper- 

7  causae  est  T  :  causac  erit  h"-t  :  causare   ,-ar  fl)  ce/f.  13  iiidcx 

dcl.  Orelli  14  exspectabis  b'-.  Hotoman  :    spectabis  cctt.  16 

est.     Is  ed.  R:  testis  codd.  t]  quid   is  dicit  oiii.  Cl  18 

Flavium  Fannio]   Fannium   Flavio  l>'c  :    Fannio  Flavium  b'^  20 

castissimus  Z,ni/;6/;/»i         fidc  Kayscr :  tc  codd.  27  testimonivm 

....  OCREAE  ^itppl.  Ilotoinan  28  an  etiam  scripsi:  an  et  (an  h: 

ct  T)  codd.  :  anne  Miillcr 


PRO  Q,  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  14  43 

tius    dicam.     ^'truni    Luscius    et    Manilius    nihil   de   HS  15 
CCCI033  ex  Cluvio  audierunt,  an  Cluvius  falsum  Luscio  et 
Manilio  dixit  ?    Hoc  ego  loco  soluto  et  quieto  sum  animo  et 
(luorsom  recidat  responsum  tuum  non  magno  opere  laboro  ; 

5  lirmissimis  enim   et  sanctissimis    testimoniis  virorum  opti- 
morum  causa  Rosci  communita  est.     Si  iam  tibi  delibera-  44 
tum   est   quibus    abroges   fidem    iuris    iurandi,    responde. 
Manilio  et  Luscio  negas  esse  credendum  ?     Dic,  aude ;  est 
tuae    contumaciae,    adrogantiae    vitaeque    universae    vox. 

10  (^uid  exspectas  quam  mox  ego  Luscium  et  Manilium  dicam 
ordine  esse  senatores,  aetate  grandis  natu,  natura  sanctos 
et  religiosos,  copiis  rei  familiaris  locupletis  et  pecuniosos  ? 
Non  faciam ;  nihil  niihi  detraham,  cum  iUis  exactae  aetatis 
severissime   fructum   quem    meruerunt   retribuam.     Magis 

15  mea  adulescentia  indiget  illorum  bona  existimatione  quam 
illorum  severissima  senectus  desiderat  meam  laudem.     Tibi  45 
vero,  Piso,  diu  deUberandum  et  concoquendum  est  utrum 
potius  Chaereae  iniurato  in  sua  Ute,  an  INIaniUo  et  Luscio 
iuratis  in  alieno  iudicio  credas.     ReUquum  est  ut  Cluvium 

20  falsum  dixisse  Luscio  et  ManiUo  contendat.  Quod  si  facit, 
qua  impudentia  est,  eumne  testem  improbabit  quem  iudicem 
probarit  ?  ei  negabit  credi  oportere  cui  ipse  crediderit  ? 
eius  testis  ad  iudicem  fidem  infirmabit  cuius  propter  fiderri 
et  reUgionem  iudicis  testis  compararit  ?  quem  ego  si  ferrem 

25  iudicem,  refugere  non  deberet,  cum  testem  producam, 
reprehendere  audebit  ?  >. 

'  Dicit  enim,'  inquit,  '  iniuratus  Luscio  et  ManiUo.'     Si    ^^ 
diceret  iuratus,  crederes  ?     At  quid  interest  inter  periurum 
et  mendacem  ?    Qui  mentiri  solet,  peierare  consuevit.    Quem 

30  ego  ut  mentiatur  inducere  possum,  ut  peieret  exorare  facile 

I    Manlius  C).iiis  {i/a  mox)  4  recidat]  tendat  b^in  13 

iiihill  ne  Montinseii  14  severissime  f/f/.  Momnisen  15  ex- 

timationc  bona  fl  19  reliquum  b-lT  :    relictum  cctt.  24 

compararit  Haliii  :  comparabit  c :  comparabat  cctt.  25  cum]  eum 

cum  Laiiibintis  28  iuratus  k,  ed,  R  :  iniuratus  ceit. 


i6  46  M.  TVLLI  CTCERONIS 

potero.  Nam  qui  semel  a  veritate  deflexit,  hic  non  maiore 
religione  ad  periurium  quam  ad  mendacium  perduci  con- 
suevit.  Quis  enim  deprecatione  deorum,  non  conscientiae 
fide  commovetur?  Propterea,  quae  poena  ab  dis  immor- 
talibus  periuro,  haec  eadem  mendaci  constituta  est ;  non  5 
enim  ex  pactione  verborum  quibus  ius  iurandum  compre- 
henditur,  sed  ex  perfidia  et  malitia  per  quam  insidiae  ten- 
duntur  alicui,  di  immortales  hominibus  irasci  et  suscensere 

47  consuerunt.  At  ego  hoc  ex  contrario  contendo :  levior 
esset  auctoritas  Cluvi,  si  diceret  iuratus,  quam  nunc  est,  10 
cum  dicit  iniuratus.  Tum  enim  forsitan  improbis  nimis 
cupidus  videretur,  qui  qua  de  re  iudex  fuisset  testis  esset ; 
nunc  omnibus  non  iniquis  necesse  est  castissimus  et  con- 
stantissimus  esse  videatur,  qui  id  quod  scit  familiaribus 
suis  dicit.  15 

48  Dic  nunc,  si  potes,  si  res,  si  causa  patitur,  Cluvium  esse 
mentitum  !  Mentitus  est  Cluvius  ?  Ipsa  mihi  veritas 
manum  iniecit  et  pauHsper  consistere  et  commorari  coegit. 
Vnde  hoc  totum  ductum  et  conflatum  mendacium  est? 
Roscius  est  videlicet  homo  callidus  et  versutus.  Hoc  20 
initio  cogitare  coepit  :  '  quoniam  Fannius  a  me  petit 
HS  1333,  petam  a.  C  Cluvio,  equite  Roma/io,  ornatissimo 
homine,  ut  mea  causa  mentiatur,  dicat  decisionem  factam 
esse  quae  facta  non  est,  HS  ccci333  a  Flavio  data  esse 
Fannio   quae    data   non    sunt.'      Est   hoc   principium  im-  25 

49  probi  animi,  miseri  ingeni,  nullius  consili.  Quid  deinde  ? 
Postea  quam  se  praeclare  confirmavit,  venit  ad  Cluvium. 
Quem  hominem  ?  levem  ?  Immo  gravissimum.  Mobilem  ? 
Immo    constantissimum.      Familiarem  ?      Immo   aHenissi- 

I   non   maiore  "7,   Aiigelius :    non  minore  cett.  :    minore  Moittinseii 
4  praeterea  T,   Tufiicbus  6  conprditur  n  7  et  ex  malitia 

n  9  consueverunt  Cic  13  non  iniquis  snv/isf' (r/".  Rab.  Posi. 

45):  inimicis  co(/r/.  :  civibus  j'^f;V//<';  :  dcl.  Madvig         18  inicit  5>'/r/«s 
coegit  Nisolius  :  cogit  codd.  22  Romano  6T :  oiit.  cctt.  25 

principio  Milller  26  nullius  d^k  :  nulli  cett. 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  i6  49 

mum.  Hunc  postea  quam  salutavit,  rogare  coepit  blande  et 
concinne  scilicet :  '  mentire  mea  causa,  viris  optimis,  tuis 
familiaribus,  praesentibus  dic  Flavium  cum  Fannio  de 
Panurgo  decidisse  qui  nihil  transegit ;  dic  HS  ccciddd 
5  dedisse  qui  assem  nuUum  dedit.'  Quid  ille  respondit  ? 
'  Ego  vero  cupide  et  libenter  mentiar  tua  causa,  et,  si 
quando  me  peierare  vis,  ut  paululum  tu  compendi  facias, 
paratum  fore  scito ;  non  fuit  causa  cur  tantum  laborem 
caperes  et  ad  me  venires ;  per  nuntium  hoc  quod  erat  tam 

10  leve  transigere  potuisti.'  Pro  deum  hominumque  fidem  ! 
hoc  aut  Roscius  umquam  a  Cluvio  petisset,  si  HS  miliens 
in  iudicium  haberet,  aut  Cluvius  Roscio  petenti  conces- 
sisset,  si  universae  praedae  particeps  esset  ?  vix  me  dius 
fidius  tu,  Fanni,  a  Ballione  aut  aliquo  eius  simili  hoc  et 

15  postulare  auderes  et  impetrare  posses.     Quod  cum  est  veri- 
tate  falsum,  tum  ratione  quoque  est  incredibile ;  obliviscor 
enim  Roscium  et  Cluvium  viros  esse  primarios ;  improbos 
temporis  causa  esse  fingo.     Falsum  subornavit  testem  Ro-  51 
scius  Cluvium !     Cur   tam    sero  ?    cur   cum  altera   pensio 

20  solvenda  esset,  non  tuni  cum  prima  ?  nam  iam  antea  HS 
I3D3  dissolverat.  Deinde,  si  iam  persuasum  erat  Cluvio  ut 
mentiretur,  cur  potius  HS  ccciddd  quam  ccciddd  ccciddd 
CCCID3D  data  dixit  Fannio  a  Flavio,  cum  ex  restipulatione 
pars  eius  dimidia   Rosci    esset  ?     lam  intellegis,    C.   Piso, 

25  sibi  soh,  societati  nihil  Roscium  petisse.  Hoc  quoniam 
sentit  Saturius  esse  apertum,  resistere  et  repugnare  contra 
veritatem  non  audet,  aliud  fraudis  et  insidiarum  in  eodera 
vestigio  deverticulum  reperit. 

'  Petisse,'  inquit,   '  suam  partem  Roscium  a  Flavio  con-  5* 

2  mentire  /T  :  mentiri  cett.  5  respondit  0111.  T,  del.  Aiigeliits 

7  peierare  vis  ut  scripsi :   peierare  oportiiit  (-iierit  k)  ut  T  :  peierare 
ut  ceit.  :  vis  peierare  ut  ed.  R  12  iudicio  mg.  Lanibim  14 

ct  postulare  Garaioni  :  expostulare  cocici.  23   Fannio  a  Flavio  tk  : 

Flavio  a  Fannioc:  Fannio  Fiavio  celt.  25  quoniam  coni.  Miiller: 

cum  codd.  28  diverticuium  ntei:  corr.  Lantbinus  29  inquam 

codd. :  corr.  Aitgelitts 


17  52  M.  TVLLI  CICERONIS 

fiteor,  vacuam  et  integram  reliquisse  Fannl  concedo ;  sed, 
quod  sibi  exegit,  id  commune  societatis  factum  esse  con- 
tendo.'  Quo  nihil  captiosius  neque  indignius  potest  dici. 
Quaero  enim  potueritne  Roscius  ex  societate  suam  partem 
petere  necne.  Si  non  potuit,  quem  ad  modum  abstulit  ?  si  5 
potuit,  quem  ad  modum  non  sibi  exegit  ?  nam  quod  sibi 

53  petitur,  certe  alteri  non  exigitur.  An  ita  est :  si  quod  uni- 
versae  societatis  fuisset  petisset,,  quod  tum  redactum  es^et 
aequaliter  omnes  partirentur  ;  nunc  cum  petierit  quod  suae 

18  partis  esset,  non  quod  tum  abstulit  soli  sibi  exegit?  Quid  10 
interest  inter  eum  qui  per  se  litigat  et  eum  qui  cognitor  est 
datus  ?  Qui  per  se  litem  contestatur,  sibi  soli  petit,  alteri 
nemo  potest,  nisi  qui  cognitor  est  factus.  Itane  vero  ? 
cognitor  si  fuisset  tuus,  quod  vicisset  iudicio,  ferres  tuum ; 
cum  suo  nomine  petiit,  quod  abstulit,  tibi  non  sibi  exegit?  15 

54  Quod  si  quisquam  petere  potest  alteri  qui  cognitor  non  est 
factus,  quaero,  quid  ita,  cum  Panurgus  esset  interfectus  et 
lis  contestata  cum  Flavio  damni  iniuria  esset,  tu  in  eam 
litem  cognitor  Rosci  sis  factus,  cum  praesertim  ex  tua  ora- 
tione  quodcumque  tibi  peteres  huic  peteres,  quodcumque  20 
tibi  exigeres,  id  in  societatem  recideret.  Quod  si  ad 
Roscium  nihil  perveniret  quod  tu  a  Flavio  abstuHsses,  nisi 

te  in  suani  litem  dedisset  cognitorem,  ad  te  pervenire  nihil 
debet   quod  Roscius  pro  sua  parte  exegit,  quoniam   tuus 

55  cognitor  non  est  factus.     Quid  enim  huic  rei  respondere  25 
poteris,  Fanni  ?     Cum  de  sua  parte  Roscius  transegit  cum 
Flavio,  actionem  tibi  tuam  reliquit  an  non  ?     Si  non  reH- 
quit,  quem  ad  modum  HS  CCCI33D  ab  eo  postea  exegisti  ? 

si  reliquit,  quid  ab  hoc  })etis  quod  per  te  persequi  et  petere 

7  si  quid  codd.  :   corr.  Angclms  8  quod  cum  codd.  :  corr.  Maini- 

tiiis  9  nunc  cum  Manuiins  :  numquid  codd.  10  non  quod 

tum  Marc/ialus :  numquid  cum  codd.  ir  per]  pro  Lambiniis  [ifa 

tno.v)         et  eum  fl',  Lainbintts  :    et  cett.  {cf.  Rab.  perd.  19)  cogni- 

torem  dat  codd.  :  corr.  Mauiititts         15  cum  siippl.  Lantbinus       petit 
codd.  :  corr.  ed.  R         sibi  non  tibi  codd.  :  corr.  Hotoniau  22  per- 

venirct]  pertinerct  b 


PRO  Q.  ROSCIO  COMOEDO  ORATIO  i8  55 

debes?  Simillima  enim  et  maxime  gemina  societas  here- 
ditatis  est ;  quem  ad  modum  socius  in  socictate  habet  par- 
tem,  sic  heres  in  hereditate  habet  partem.  Yt  hercs  sibi 
soli  non  coheredibus  petit,  sic  socius  sibi  soU  non  sociis 
5  petit ;  et  quem  ad  modum  uterque  pro  sua  parte  petit, 
sic  pro  sua  parte  dissolvit,  heres  ex  ea  parte  qua  here- 
ditatem  adiit,  socius  ex  ea  qua  societatem  coiit.  Quem  ^f) 
ad  modum  suam  partem  Roscius  suo  nomine  condonare 
potuit  Flavio,  ut  eam  tu  non  peteres,  sic,  cum  exegit  suam 

10  partem  et  tibi  integram  petitionem  rehquit,  tecum  partiri 
non  debet,  nisi  forte  tu  perverso  more  quod  huius  est  ab 
aho  extorquere  non  potes,  huic  eripere  potes.  Perstat  in 
sententia  Saturius,  quodcumque  sibi  petat  socius,  id  socie- 
tatis    fieri.      Quod   si   ita   est,   qua,    malum,    stultitia   fuit 

15  Roscius,  qui  ex  iuris  peritorum  consiUo  et  auctoritate  resti- 
pularetur  a  Fannio  diUgenter  ut  eius  quod  exegisset  a  Flavio 
dimidiam  partem  sibi  dissolveret,  si  quidem  sine  cautione  et 
repromissione  nihilo  minus  id  Fannius  societati,  hoc  est 
Roscio,  debebat  ?********* 

6  ea  Madvig  :   sua  codd.  8  condonari  potuit  suo  nomine  Ci 

II   est]  est  si  Kayser  12  alio]  illo  W-  14  quae  maluin  codd.  : 

corr.  Mantitius         i6  eius  quod  scripsi  (cf.  §  38)  :  quod  eius  fis  Cl-ok) 
codd.  17   dimidiam]   eius  dimidiam  Lambinits  dissolverc 

codd.  :  corr.  ed.  R  19  debeat  Cl 


M.  TVLLI  CICERONIS 

PRO  A.  CAECINA  ORATIO 


CIC.  PRO  CAECINA 


SIGLA 

P  =  Palimpsestus  Taurinensis  {continebat  §§  6-9  -mestico 
.  .  .  atrocitatem  nostram :    §§  13-16  hereditaria  .  .  .  promittit 
Aebuti-  :  §§  38-41  non   est  ad  incertum  .  .  .  tamen   hoc  inter- 
dicto  :    §§  47-50  -hac  possessionis  .  .  .  qui  se  prae-  :    §§  62-65 
-ses  quod  homines  .  .  .  optempera-) 
T=^  cod.  Tegernseensis,  saecl.  xi 
E  =  cod.  Erfurtensis,  saecl.  xii/xiii 
e  =  cod.  Palatinus  1525 
M  =  cod.  S.  Mariae,  nunc  Laur.  Conv.  Soppr.  13  (Lag.  39) 
«  =  cod.  Laur.  XLVIIL  26  (Lag.  26) 
0  =  cod.  Oxon.  Dorvill.  78  (Lag.  38) 
s  =  cod.  Senensis  H.  VI.  12 
c  =  cod.  Oxon.  Canonici  226 
l'  =  cod.  Paris.  7779,  A.  D.  1459  scriptus 

fJL  =  codd.  a)OS 

^  =  codd. cA 
Omnes  codices  praefer  PTE  saecnlo  XV"  scripti  sunt 


M.    TVLLI    CICERONJfS 
PRO    A.    CAECINA    ORATIO 

Si,  quantum  m  agio  locisque  desertis  audacia  potest, 
tantum  in  foro  atque  in  iudiciis  impudentia  valeret,  non 
minus  nunc  in  causa  cederet  A.  Caecina  Sex.  Aebuti  impu- 
dentiae,  quam  tum  in  vi  facienda  cessit  audaciae.  Verum 
5  et  illud  considerati  hominis  esse  putavit,  qua  de  re  iure 
disceptari  oporteret,  armis  non  contendere,  et  hoc  con- 
stantis,  quicum  vi  et  armis  certare  noluisset,  eum  iure 
iudicioque  superare.  Ac  mihi  quidem  cum  audax  prae- 
cipue  fuisse  videtur  Aebutius   in  convocandis    hominibus 

10  ct  armandis,  tum  impudens  in  iudicio,  non  solum  quod  in 
iudicium  venire  ausus  est — nam  id  quidem  tametsi  improbe 
fit  in  aperta  re,  tamen  nialitia  est  iam  usitatum— sed  quod 
non  dubitavit  id  ipsum  quod  arguitur  confiteri ;  nisi  forte 
hoc  rationis  habuit,   quoniam,  si  facta  vis  esset   moribus, 

15  superior  in  possessione  retinenda  non  fuisset,  quia  contra 
ius  moremque  facta  sit,  A.  Caecinam  cum  amicis  metu 
perterritum  profugisse ;  nunc  quoque  in  iudicio  si  causa 
more  institutoque  omnium  defendatur,  nos  inferiores  in 
agendo  non  futuros  ;  sin  a  consuetudine  recedatur,  se,  quo 

20  impudentius  egerit,  hoc  superiorem  discessurum.  Quasi 
vero  aut  idem  pos.sit  in  iudicio  improbitas  quod  in  vi  confi- 

I  agris  Mart.  Cap.  %  527  2  atque  inl  atque  cy\  Qnhiiil.  ix. 

3.  80  :  et  in  Aqttila  Rom.  §  18  (iudiciisque  Mart.  Cap.)  3  nunc 

om.  MfiT  4   faciunda  Ee,  Mart.  Cap.,  Aqitila  Rotii.  (rion  Quiiitil.) 

6  deceptari  TEe  :  decertari  ce/t.  :  corr.  Graevius  8  cum  c  :  quum 

T:  quom  ''quomodo  k)  cett.  iita  saepe)  14  quoniam  (qm  7")  :  quo 

tquomodo  k)  cett.  19  sin  a  T:  sin  T i  sin  e  cett.  21    idem 

possit  in  iudicio  TE :  in  iudicio  possit  idem  cett. 


1  2  M.  TVLLI  CICERONIS 

dentia,  aut  nos  non  eo  libentius  tum  audaciae  cesserimus 

3  quo  nunc  impudentiae  facilius  obsisteremus.  Itaque  longe 
alia  ratione,  recuperatores,  ad  agendam  causam  hac  actione 
venio  atque  initio  veneram.  Tum  enim  nostrae  causae 
spes  erat  posita  in  defensione  mea,  nunc  in  confessione  5 
adversarii,  tum  in  nostris,  nunc  vero  in  illorum  testibus ; 
de  quibus  ego  antea  laborabam  ne,  si  improbi  essent,  falsi 
aliquid  dicerent,  si  probi  existimarentur,  quod  dixissent 
probarent ;  nunc  sum  animo  aequissimo.  Si  enim  sunt 
viri  boni,  me  adiuvant,  cum  id  iurati  dicunt  quod  ego  lo 
iniuratus  insimulo;  sin  autem  minus  idonei,  me  non  lae- 
dunt,  cum  eis  sive  creditur,  creditur  hoc  ipsum  quod  nos 
arguimus,  sive  fides  non  habetur^  de  adversarii  testium  fide 
deros;atur. 

2  *" 

Verum  tamen   cum  illorum  actionem  causae  considero,  15 

4  .  .     .  .... 

non  video  quid  impudentms  dici  possit,  cum  autem  vestram 

in  iudicando  dubitationem,  vereor  ne  id  quod  videntur  impu- 
denter  fecisse  astute  et  calHde  fecerint.  Nam,  si  negassent 
vim  hominibus  armatis  esse  factam,  facile  honestissimis 
testibus  in  re  perspicua  tenerentur ;  sin  confessi  essent  et  20 
id  quod  nullo  tempore  iure  fieri  potest  tum  ab  se  iure 
factum  esse  defenderent,  sperarunt,  id  quod  adsecuti  sunt, 
se  iniecturos  vobis  causam  deliberandi  et  iudicandi  iustam 
moram  ac  reh'gionem.  Simul  illud  quod^  indignissimum 
est  futurum  arbitrati  sunt,  ut  in  hac  cau.sa  non  de  improbi-  25 
tate  Sex.  Aebuti,  sed  de  iure  civili  iudicium  fieri  videretur. 

5  Qua  in  re,  si  mihi  esset  unius  A.  Caecinae  causa  agenda, 
profiterer  satis  idoneum  esse  me  defensorem,  propterea 
quod  fidem  meam  diHgentiamque  praestarem ;  quae  cum 
sunt  in  actore  causae,  nihil  est  in  re  praesertim  aperta  ac  30 

I  nos  TEe  :  om.  cett.  4  atque]  neque  eM^^ai         tunc  oik  8 

sin  probi  Pantagathus  12  creditur  suppl.  Faber  15  actionem 

causae  TE:  causae  actionem  cctt.  21  tum]  tamen  Eewk  27 

qua  re  Bake  30  sint  ai^         auctore  codd,  :  corr,  ed.  V 


PRO  A.  CAECIXA  ORATIO  2  5 

simplici  quod  excellens  ingenium  requiratur.  Sed  cum 
de  eo  mihi  iure  dicendum  sit,  quod  pertineat  ad  omnis, 
quodque  constitutum  sit  a  maioribus,  conservatum  usque 
ad  hoc  tempus,  quo  sublato  non  solum  pars  aliqua  iuris 
5  deminuta,  sed  etiam  vis  ea  quae  iuri  maxime  est  adversaria 
iudicio  confirmata  esse  videatur,  video  summi  ingeni  causam 
esse,  non  ut  id  demonstretur  quod  ante  oculos  est  sed  ne, 
si  quis  vobis  error  in  tanta  re  sit  obiectus,  omnes  potius 
me  arbitrentur  causae  quam  vos  reHgioni  vestrae  defuisse. 

10  Quamquam  ego  mihi  sic  persuadeo,  recuperatores,  non  vos  6 
tam  propter  iuris  obscuram   dubiamque  rationem  bis  iam 
de  eadem  causa  dubitasse  quam,  quod  videtur  ad  summam 
illius   existimationem   hoc  iudicium    pertinere,   moram   ad 
condemnandum  quaesisse   simul   et   illi   spatium   ad   sese 

15  conligendum  dedisse.  Quod  quoniam  iam  in  consuetu- 
dinem  venit  et  id  viri  boni  vestri  similes  in  iudicando 
faciunt,  reprehendendum  fortasse  minus,  querendum  vero 
magis  etiam  videtur,  ideo  quod  omnia  iudicia  aut  distra- 
hendarum  controversiarum  aut  puniendorum  maleficiorum 

20  causa  reperta  sunt,  quorum  alterum  levius  est,  propterea 
quod  et  minus  laedit  et  persaepe  disceptatore  domestico 
diiudicatur,  alterum  est  vehementissimum,  quod  et  ad  gra- 
viores  res  pertinet  et  non  honorariam  operam  amici,  sed 
severitatem  iudicis  ac  vim  requirit.     Quod  est  gravius,  et  7 

25  cuius  rei  causa  maxime  iudicia  constituta  sunt,  id  iam  mala 
consuetudine  dissolutum  est.  Nam  ut  quaeque  res  est 
turpissima,  sic  maxime  et  maturissime  vindicanda  est,  at 
eadem,  quia  existimationis  periculum  est,  tardissime  iudi- 

2  mihi  iure    TE:    iure   mihi  ccit.  3  quodque   T :    quod  ccli. 

7  ut  id  7" :  uti  ceii.         demonstretur  TE  :  demonstraretur  ceii.  g 

arbitrenturc->&  :  arbitrarentur  (-tranturc')  ccii.  lo  reciperatoresf';!/^ 
(iia  §§  8,  42  EM)  12  vidtiretur  P/uygers  14  quaesisse  T:  acquisisse 
(aq-  E)ceii.  18  quod]  quod  cum  Lanibiiitis  20  sint  Latttbiiius 

27  vindicanda  P7"j?  :  indicanda  (iu- ouT )  ceit.  at  TEe  :  ad  P  :  ac 

cetl.  28  eadem  quia  (qui  T)  PT :  eadem  quae  (ea  de  qua  T,  ceii. 


2  7  M.  TVLLI  CICERONIS 

3  catur,  Qui  igitur  convenit,  quae  causa  fuerit  ad  consti- 
tuendum  iudicium,  eandem  moram  esse  ad  iudicandum  ? 
Si  quis  quod  spopondit^  qua  in  re  verbo  se  uno  obligavit, 
id  non  facit,  maturo  iudicio  sine  ulla>  religione  iudicis 
condemnatur ;  qui  per  tutelam  aut  societatem  aut  rem  5 
mandatam  aut   fiduciae  rationem   fraudavit  quempiam,   in 

8  60  quo  delictum  maius  est,   eo  poena  est  tardior?     '  Est 
enim   turpe   iudicium.'      Ex  facto    quidem   turpi.     A^idete 
igitur   quam    inique   accidat,    quia    res    indigna    sit,    ideo 
turpem  existimationem  sequi ;  quia  turpis  existimatio  sequa-  10 
tur,  ideo  rem  indignam  non  vindicari.     Ac  si  qui  mihi  hoc 
iudex  recuperatorve  dicat :    '  potuisti  enim  leviore  actione 
confligere,  potuisti   ad  tuum   ius  faciliore   et  commodiore 
iudicio  pervenire ;  qua  re  aut  muta  actionem  aut  noli  mihi 
instare  ut  iudicem  tamen,'  is  aut  timidior  videatur  quam  15 
fortem,  aut  cupidior  quam  sapientem  iudicem  esse  aequum 
est,   si  aut  mihi  praescribat  quem  ad  modum  meum  ius 
persequar,  aut  ipse  id  quod  ad  se  delatum  sit  non  audeat 
iudicare.     Etenim  si  praetor  is  qui  iudicia  dat  numquam 
petitori  praestituit  qua  actione  illum  uti  velit,  videte  quam  20 
iniquum  sit  constituta  iam  re  iudicem  quid  agi  potuerit  aut 

9  quid  possit,  non  quid  actum  sit  quaerere.  Verum  tamen 
niraiae  vestrae  benignitati  pareremus,  si  alia  ratione  ius 
nostrum  recuperare  possemus.  Nunc  vero  'quis  est  qui  aut 
vim  hominibus  armatis  factam  relinqui  putet  oportere  aut  25 
eius  rei  leviorem  actionem  nobis  aliquam  demonstrare 
possit  ?     Ex  quo  genere  peccati,  ut  illi  clamitant,  vel  iniu- 

2  moram]  horam  TEe  3  quod]  quid  Francken  uno  hic 

liab.    T,  post  oblig.    P,  ante  se  cctt.  4  id]  si  id  P,   Francken 

iudicis  PT  :  iudiciis  ccit.  8  ex  .  .  .  turpi  P :  et  .  .  .  turpe  cett, 

II   iudicari  A/w',^  &c  PET :  at  cett.  qui  P  :  qnis  cett.  12 

leniore  Jordan  13  adj  enim  ad  (id  o;)  7wT  15  iudicem 

tamen, '  is  MuJter  :    iudicem,  tamen  is />;7o;rs  17  pcrscribat  T 

18  non  ont.  T  24  qui  aut  P :   aut  qui  cett.  25  hominibus 

armatis  PTEk  :  armatis  hominibus  cctt.  26  leviorem  ecoT  :  lenio- 

rem  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  3  9 

riarum  vel  capitis  iudicia  constituta  sunt,  in  eo  potestis 
atrocitatem  nostram  reprehendere,  cum  videatis  nihil  ahud 
actum  nisi  possessionem  per  interdictum  esse  repetitam  ? 
Verum,  sive  vos  existimationis  illius  periculum  sive  iuris  4 
5  dubitatio  tardiores  fecit  adhuc  ad  iudicandum,  alterius  rei 
causam  vosmet  ipsi  iam  vobis  saepius  prolato  iudicio  sustu- 
listis,  alterius  ego  vobis  hodierno  die  causam  profecto 
auferam,  ne  diutius  de  controversia  nostra  ac  de  communi 
iure    dubitetis.      Et    si    forte    videbor    altius    initium    rei  ro 

10  demonstrandae  petisse  quam  me  ratio  iuris  eius  de  quo 
iudicium  est  et  natura  causae  coegerit,  quaeso  ut  ignoscatis. 
Non  enim  minus  laborat  A.  Caecina  ne  summo  iure  egisse 
quam  ne  certum  ius  non  obtinuisse  videatur. 

M.  Fulcinius  fuit,  recuperatores,  e  municipio  Tarquini- 

15  ensl ;  qui  et  domi  suae  cum  primis  honestus  existimatus  est 
et  Romae  argentariam  non  ignobilem  fecit.  Is  habuit  in 
matrimonio  Caesenniam,  eodem  e  municipio  summo  loco 
natam  et  probatissimam  feminam,  sicut  et  vivus  ipse  multis 
rebus  ostendit  et  in  morte  sua  testamento  declaravit.    Huic  11 

20  Caesenniae  fundum  in  agro  Tarquiniensi  vendidit  tempori- 
bus  illis  difficillimis  solutionis  ;  cum  uteretur  uxoris  dote 
numerata,  quo  mulieri  res  esset  cautior,  curavit  ut  in  eo  fundo 
dos  conlocaretur.  Aliquanto  post  iam  argentaria  dissoluta 
Fulcinius  huic  fundo  uxoris  continentia  quaedam  praedia  at- 

25  que  adiuncta  mercatur.  Moritur  Fulcinius — multa  enim,  quae 
sunt  in  re,  quia  remota  sunt  a  causa,  praetermittam — testa- 
mento  facit  heredem  quem  habebat  e  Caesennia  filium  ; 
usum    et   fructum    omnium   bonorum   suorum  Caesenniae 

6  vobis]  vos  T  8  auferam  TE:  afferam  cett.  9  et  si] 

quod  si  T  alterius  T  lo  cius  Faber :  et  ius  codd.  13 

certe  T  15  cum  in  primis  T  16  et]  tum  et  T  17  eom.^ 

18  ipse  multis  TE :  multis  ipse  cclt.  19  sua  del.  Eriiesti  21 

difficillimae    Lambinus  uxoris   dote    TE  :    dote    uxoris   cett. 

22  res  esset  Tk :  esset  res  cett.  23  dos  ovrt.  T         aliquando  T 

28  et  7"£'  :  otn.  cett. 


4  ir  M.  TVLLI  CICERONIS 

12  legat  ut  frueretur  una  cum  filio.  Magnus  honos  viri  iucun- 
dus  mulieri  fuisset,  si  diuturnum  esse  licuisset ;  frueretur 
enim  bonis  cum  eo  quem  suis  bonis  heredem  esse  cupiebat 
et  ex  quo  maximum  fructum  ipsa  capiebat.  Sed  hunc 
fructum  mature  fortuna  ademit.  Nam  brevi  tempore  5 
M.  Fulcinius  adulescens  mortuus  est ;  heredem  P.  Caesen- 
nium  fecit ;  uxori  grande  pondus  argenti  matrique  partem 
maiorem  bonorum  legavit.  Itaque  in  partem  muHeres 
vocatae  sunt. 

Cum  esset  haec  auctio  hereditaria  constituta,  Aebutius  10 
iste,  qui  iam  diu  Caesenniae  viduitate  ac  solitudine  aleretur 
ac  se  in  eius  familiaritatem  insinuasset,  hac  ratione  ut  cum 
aliquo  suo  compendio  negotia  muheris,  si  qua  acciderent, 
controversiasque  susciperet,  versabatur  eo  quoque  tempore 
in  his  rationibus  auctionis  et  partitionis  atque  etiam  se  ipse  15 
inferebat  et  intro  dabat  et  in  eam  opinionem  Caesenniam 
adducebat  ut  muHer  imperita  nihil  putaret  agi  calHde  posse, 

14  ubi  non  adesset  Aebutius.  Quam  personam  iam  ex  coti- 
diana  vita  cognostis,  recuperatores,  mulierum  adsentatoris, 
cognitoris  viduarum,  defensoris  nimium  Htigiosi,  contriti  ad  20 
Regiam,  inepti  ac  stulti  inter  viros,  inter  muHeres  periti 
iuris  et  calHdi,  hanc  personam  imponite  Aebutio.  Is  enim 
Caesenniae  fuit  Aebutius — ne  forte  quaeratis,  num  propin- 
quus  ? — nihil  aHenius — amicus  a  patre  aut  a  viro  traditus  ? 
— nihil  minus — quis  igitur?  iUe,  ihe  quem  supra  deformavi,  25 
voluntarius  amicus  muHeris  non  necessitudine  aHqua,  sed 
ficto  ofticio  simulataque  seduHtate  coniunctus  magis  oppor- 

15  tuna  opera  non  numquam   quani  aHquando  fideH.     Cum 

I   ut  frueretur  oitt.  T  2  fuit  E^  8  maiorem  bonorum 

TE  :  bonorum  maiorem  cett.  14  eo  quoque  PTE,JVeiske :  quoque 

eo  cett.  16  intrudebat  oT  19  vita  /loc  loco  hab.  PTE,  post 

cogn.  cell.  cognostis  IVeiske  :  cognoscis  T :  cognoscitis  cett.  20 

cognitoris /^ojT  :  cognotoris  f^//.  contriti  P7'£' :  conc\\.\  cetf.         21 

regiam]  rixam  Beroaldus  24  a  patre  PT :  aut  a  patre  cctt,  25 

illc  illc  P:  illc  cctt.  27  oportuna  TE 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  5  15 

esset,  ut  dicere  institueram,  constituta  auctio  Romae,  suade- 
bant  amici  cognatique  Caesenniae,  id  quod  ipsi  quoque 
mulieri  veniebat  in  mentem,  quoniam  potestas  esset  emendi 
fundum  illum  Fulcinianum,  qui  fundo  eius  antiquo  con- 
5  tinens  esset,  nullam  esse  rationem  amittere  eius  modi  occa- 
sionem,  cum  ei  praesertim  pecunia  ex  partitione  deberetur ; 
nusquam  posse  eam  melius  conlocari.  Itaque  hoc  mulier 
facere  constituit ;  mandat  ut  fundum  sibi  emat, — cui  tandem  ? 
— cui  putatis  ?  an  non  in  mentem  vobis  venit  omnibus  illius 

10  hoc  munus  esse  ad  omnia  mulieris  negotia  parati,  sine  quo 
nihil  satis  caute,  nihil  satis  callide  posset  agi  ?  Recte  atten- 
ditis.  Aebutio  negotium  datur.  Adest  ad  tabulam,  Hcetur 
Aebutius  ;  deterrentur  emptores  multi  partim  gratia  Caesen- 
niae,    partim    etiam    pretio.      Fundus    addicitur  Aebutio ; 

15  pecuniam  argentario  promittit  Aebutius  ;  quo  testimonio 
nunc  vir  optimus  utitur  sibi  emptum  esse.  Quasi  vero  aut 
nos  ei  negemus  addictum  aut  tum  quisquam  fuerit  qui 
dubitaret  quin  emeretur  Caesenniae,  cum  id  plerique  scirent, 
omnes  fere  audissent,  qui  non  audissef,  is  coniectura  ad- 

20  sequi  posset,  cum  pecunia  Caesenniae  ex  illa  hereditate 
deberetur,  eam  porro  in  praediis  conlocari  maxime  expe- 
diret,  essent  autem  praedia  quae  mulieri  maxime  conve- 
nirent,  ea  venirent,  Uceretur  is  quem  Caesenniae  dare 
operam  nemo  miraretur,  sibi  emere  nemo  posset  suspicari. 

25  Hac  emptione  facta  pecunia  solvitura  Caesennia  ;  cuius  rei  17 
putat  iste  rationem  reddi  non  posse  quod  ipse  tabulas  aver- 
terit ;    se  autem   habere  argentarii  tabulas  in   quibus  sibi 
expensa  pecunia  lata  sit  acceptaque  relata.     Quasi  id  ah'ter 
fieri  oportuerit.     Cum   omnia   ita  facta   essent^  quem   ad 

3  veniebat  in  mentem  PTE:  in  mentem  veniebat  cdt.  6  ei 

(mei  T)   TEe  :  ont.  cett.  7  posse  eam  PTE:  posse  cuT  :  eam 

posse  cett.         hoc  P:  otii.  cctt.  g    vobisP:  ottt.  cctt.  omni- 

bus]  hominis  Aiigclius  13  gratia  oin.  T  18  dubitaret  TE: 

dubitarit  cett.  19  qui  non  audisset  sif/>p/.  Baitcr  is  T  :  his 

(hi  c")  cett.  20  possct  Baitcr  :  posscnt  cucid.  24  possc  TEe 


6  17  M.  TVLLI  CICERONLS 

modum  nos  defendimus,  Caesennia  fundum  possedit  loca- 
vitque ;   neque  ita  multo  post  A.  Caecinae  nupsit.     Vt  in 
pauca   conferam,   testamento   facto   mulier    moritur ;    facit 
heredem  ex  deunce  et  semuncia  Caecinam,  ex  duabus  sex- 
tulis  M.  Fulcinium,  libertum  superioris  viri,  Aebutio  sextu-  5 
lam    aspergit.       Hanc    sextulam   illa   mercedem   isti   esse 
voluit    adsiduitatis   et   molestiae   si   quam    ceperat.     Iste 
autem  hac  sextula   se  ansam  retinere  omnium  controver- 
siarum  putat. 
'       lam  principio  ausus  est  dicere  non  posse  heredem  esse  10 
Caesenniae  Caecinam,  quod  is  deteriore  iure  esset  quam 
ceteri  cives  propter  incommodum  Volaterranorum  calamita- 
temque  civilem.     Itaque  homo  timidus  imperitusque,  qui 
neque  animi  neque  consili  satis  haberet,  non  putavit  esse 
tanti  hereditatem  ut  de  civitate  in  dubium  veniret ;  concessit,  15 
credo,  Aebutio,  quantum  vellet   de   Caesenniae   bonis   ut 
haberet.     Immo,  ut  viro  forti  ac  sapienti  dignum  fuit,  ita 
19  calumniam  stultitiamque  eius  obtrivit  ac  contudit.     In  pos- 
sessione  bonorum  cum  esset,  et  cum  iste  sextulam  suam 
nimium  exaggeraret,  nomine  heredis  arbitrum  familiae  her-  20 
ciscundae  postulavit.   Atque  ilHs  paucis  diebus,  postea  quam 
videt  nihil  se  ab  A.  Caecina  posse  Htium  terrore  abradere, 
homini  Romae  in  foro  denuntiat  fundum  illum  de  quo  ante 
dixi,   cuius   istum    emptorem  demonstravi   f^iisse  mandatu 
Caesenniae,   suum   esse   seseque   sibi   emisse.     Quid  ais  ?  25 
istius  ille  fundus  est  quem  sine  ulla  controversia  quadrien- 
nium,  hoc  est  ex  quo  tempore  fundus  veniit,  quoad  vixit, 

2  ita  o«/.  T         4  semiuncia  M^c  6  esse  o>u.  T  7  ceperat 

TE :  susceperat  ceft.  8  ansam]  ansas  T:  causam  T  15 

tanti  esse  T  16  /ori.  ut  haberet  de  Caesenniae   bonis.     C/. 

Zielitiski,  p.  166  18  eius   TE :    ont.  cett.  ac]   et  e   pos- 

sessione   k,   ed.    V\    possessiones   cett.  19  iste    Schiiie :    ipse 

codd.  21  illis]  ille  eis  Klots  23  homini]  ybr/.  honio  ei  24 

mandato  c^k  25  seseque  TE :  seque  ceit.  ais  TE  :  agis  cett. 

26  istius]  tuus  Hotontau  27  hoc  est  otit.  T{/oyt.  hoc  est  .  .  . 

veniit  delendum)         venit  Te 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  7  19 

possedit  Caesenniae?     '  Vsus  enim,  inquit,  '  eius  fundi  et 
fructus  testamento  viri  fuerat  Caesenniae.'    Cum  hoc  novae  20 
litis  genus  tam  malitiose  intenderet,  placuit  Caecinae  de 
amicorum  sententia  constituere,  quo  die  in  rem  praesentem 

5  veniretur  et  de  fundo  Caecina  moribus  deduceretur.  Con- 
loquuntur ;  dies  ex  utriusque  commodo  sumitur.  Caecina 
cum  amicis  ad  diem  venit  in  castellum  Axiam,  a  quo  loco 
fundus  is  de  quo  agitur  non  longe  abest.  Ibi  certior  fit 
a  jjluribus  homines  permultos  hberos  atque  servos  coegisse 

10  et  armasse  Aebutium.  Cum  id  partim  mirarentur,  partim 
non  crederent,  ecce  ipse  Aebutius  in  castellum  venit ;  de- 
nuntiat  Caecinae  se  armatos  habere ;  abiturum  eum  non 
esse,  si  accessisset.  Caecinae  placuit  et  amicis,  quoad  vide- 
retur  sah-o  capite  fieri  posse,  experiri  tamen.     De  castello  21 

15  descendunt,    in    fundum    proficiscuntur.      Videtur   temere 
commissum,  verum,  ut  opinor,  hoc  fuit  causae  :  tam  temere 
istum    re   commissurum    quam   verbis    minitabatur    nemo 
putavit.     Atque  iste  ad  omnis  introitus  qua  adiri  poterat  8 
non  modo  in  eum  fundum  de  quo  erat  controversia,  sed 

20  etiam  in  illum  proximum  de  quo  nihil  ambigebatur  armatos 
homines  opponit.     Itaque  primo  cum  in  antiquum  fundum 
ingredi  vellet,  quod  ea  proxime  accedi  poterat,  frequentes 
armati  obstiterunt.     Quo  loco  depulsus  Caecina  tamen  qua  22 
potuit  ad  eum  fundum  profectus  es^  in  quo  ex  conventu 

25  vim  fieri  oportebat ;  eius  autem  fundi  extremam  partem 
oleae  derecto  ordine  definiunt.  Ad  eas  cum  accederetur, 
iste  cum  omnibus  copiis  praesto  fuit  servumque  suum  no- 
mine  Antiochum  ad  se  vocavit  et  voce  clara  imperavit  ut 

3  malitiosc  TEco  :  maleficiose  cett.         intenderet  TEilPk  :  intenderit 
ceit.         5  conlocuntur  T  7  a  Lambiiins  :  ex  codd.        '8  is  oiit.  T 

ir  venit  et  nuntiat  T         14  experiri  Ek  :  expediri  cctl.      tamen]  tum 
c"k  17  re  om.  Mai:  rem  "7  minitabatur  TEc.  Faher :  nuncia- 

batur  (Tf//.  19  erat  controv.  TE:  controv.  fuerat  «//.  24 

cst  siippl.  Hotoiitan  in  quo  TEe  :  ex  quo  cett.  26  derecto 

MiiUer:  dccreto  T:  directo  cett.  28  et  voce  clara  TE:  ct  clara 

(clam  ar)  voce  cett. 


8  22  M.  TVLLI  CICERONIS 

eum  qui  illum  olearum  ordinem  intrasset  occideret.  Homo 
mea  sententia  prudentissimus  Caecina  tamen  in  hac  re  plus 
mihi  animi  quam  consiU  videtur  habuisse.  Nam  cum  et 
armatorum  multitudinem  videret  et  eam  vocem  Aebuti 
quam  commemoravi  audisset,  tamen  accessit  propius  et  iam  5 
ingrediens  intra  finem  eius  loci  quem  oleae  terminabant 
impetum  armati  Antiochi  ceterorumque  tela  atque  incursum 
refugit.  Eodem  tempore  se  in  fugam  conferunt  amici 
advocatique  eius  metu  perterriti,  quem  ad  modum  illorum 

23  testem  dicere  audistis.     His  rebus  ita  gestis  P.  Dolabella  10 
praetor  interdixit,  ut  cst  consuetudo,  de  vi  hominibvs  ar- 
MATis   sine   ulla   exceptione,    tantum    ut    unde   deiecisset 
restitueret.     Restituisse  se  dixit.    Spofisio  fada  est.    Hac  de 
sponsione  vobis  iudicandum  est. 

9  Maxime  fuit  optandum  Caecinae,  recuperatores,  ut  con-  15 
troversiae  nihil  haberet,  secundo  loco  ut  ne  cum  tam  im- 
probo  homine,  tertio  ut  cum  tam  stullo  haberet.  Etenim 
non  minus  nos  stultitia  iUius  sublevat  quam  laedit  impro- 
bitas.  Improbus  fuit,  quod  homines  coegit,  armavit,  coactis 
armatisque  vim  fecit.  Laesit  in  eo  Caecinam,  sublevat  20 
ibidem  ;  nam  in  eas  ipsas  res  quas  improbissime  fecit  testi- 

24  monia  sumpsit  et  eis  in  causa  testimoniis  utitur.  Itaque 
mihi  certum  est,  recuperatores,  ante  quam  ad  meam  defen- 
sionem  meosque  testis  venio,  illius  uti  confessione  et  testi- 
moniis  ;  qui  confitetur  atque  ita  libenter  confitetur  ut  non  25 
solum  fateri  sed  etiam  profiteri  videatur,  recuperatores : 
'convocavi  homines,  coegi,  armavi,  terrore  mortis  ac  peri- 
culo  capitis  ne  accederes  obstiti ;  ferro,'  inquit,  '  ferro  '■ — et 
hoc  dicit   in  iudicio — 'te  reieci  atque   proterrui.'     Quid? 

5  audisset   TE :    audivisset   celt.  7  incursum    TE:    incursus 

cett.  8  conferunt  Ernesti:    confer  una  T :    conferunt  una  cett. 

amici  M  ntg.,  oT  :  meieci  cett.  13  restitueret  :  deinde  Quintil.  iv. 

2.132  sponsio  .  .  .  de  stippl.  Naugenns  1 )  eOuiittil.  18  istius  )fe 
20  sublcvat  TEoT  :  sublevavit  cctt.  25  qui  c-,  Leltntaiin  :  quid  cett. 
29  protcrrui  T,  Aquila  Roin.  de  fig.  §  29,  Lainbinns  :  perlerrui  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  9  24 

testes  quid  aiunt  ?  P.  Vetilius,  propinquus  Aebuti,  se  Ae- 
butio  cum  armatis  servis  venisse  advocatuni.  Quid  prae- 
terea?  Fuisse  compluris  armatos.  Quid  aliud  ?  Minatum 
esse  Aebutium  Caecinae.  Quid  ego  de  hoc  teste  dicam 
5  nisi  hoc,  recuperatores,  ut  ne  idcirco  minus  ei  credatis  quod 
homo  minus  idoneus  habetur,  sed  ideo  credatis  quod  ex 
illa  parte  id  dicit  quod  illi  causae  maxime  sit  aHenum  ? 
A.  Terentius,  alter  testis,  non  modo  Aebutium  sed  etiam  se  25 
pessimi  facinoris  arguit.     In  Aebutium  hoc  dicit,  armatos 

10  homines  fuisse,  de  se  autem  hoc  praedicat,  Antiocho,  Aebuti 
servo,  se  imperasse  ut  in  Caecinam  advenientem  cum  ferro 
invaderet.  Quid  loquar  amplius  de  hoc  homine  ?  In 
quem  ego  hoc  dicere,  cum  rogarer  a  Caecina,  numquam 
volui,  ne  arguere  illum  rei  capitalis  viderer,  de  eo  dubito 

15  nunc  quo  modo  aut  loquar  aut  taceam,  cum  ipse  hoc  de  se 
iuratus  praedicet.     Deinde  L.  Caelius  non  solum  Aebutium  26 
cum  armatis  dixit  fuisse   compluribus   veruni    etiam  cum 
advocatis   perpaucis  eo  venisse  Caecinam.     De   hoc   ego  10 
teste  detraham  ?  cui  aeque  ac  meo  testi  ut  credatis  postulo. 

20  P.  Memmius  secutus  est  qui  suum  non  parvum  beneficium 
commemoravit  in  amicos  Caecinae,  quibus  sese  viam  per 
fratris  sui  fundum  dedisse  dixit  qua  effugere  possent,  cum 
essent  omnes  metu  perterriti.  Huic  ego  testi  gratias  agam, 
quod  et  in  re  misericordem  se  praebuerit  et  in  testimonio 

25  rehgiosum.     A.  AtiUus  et  eius  filius  L.  Atilius  et  armatos  27 
ibi  fuisse  et  se  suos  servos  adduxisse  dixerunt ;  etiam  hoc 
ampHus:  cum  Aebutius  Caecinaemalum  minaretur,  ibi  tum 
Caecinam  postulasse  ut  moribus  deductio  fieret.    Hoc  idem 

5  ne  fnon  k)  idcirco  minus  TEk  :  idcirco  non  minus  ceit.  6  habere- 

tur  T:  habeatur  A/^  sed  ideo  .  .  .  alienum  oiii.  T  7  sit  scripsi :  est 
codd.  (ahenum  est  Zielinski)  8  se  pessimi  Garaioiii  :  sepissimi  (-eT) 
codd.         9  facinoris  TEe  :  oni.  cett.  11  servo  se  Kayser :  servos  T': 

scrvo  cett.  ladehocT^ZT:   hoc  decett.  13  egohoc  TE:  egocett. 

22  sui  oni.  T  23  esscnt  oiit.  T         omnes  metu  TE  :  metu  omnes 

cett,  24  praebuerit  TEe  :  praebuit  cett,  26  servos  T:  ar- 

matos  cett,  27  minaretur  cod,  Paris,  7774,  ed.  R  :  hoc  est  mortem 

minaretur  add.  cett. 


lo  27  M.  TVLLI  CICERONIS 

P.  Rutilius  dixit,  et  eo  libentius  dixit  ut  aliquando  in  iudicio 
eius  testimonio  creditum  putaretur.  Duo  praeterea  testes 
nihil  de  vi,  sed  de  re  ipsa  atque  emptione  fundi  dixerunt ; 
P.  Caesennius,  auctor  fundi,  non  tam  auctoritate  gravi  quam 
corpore,  et  argentarius  Sex.  Clodius  cui  cognomen  est  5 
Phormio,  nec  minus  niger  nec  minus  confidens  quam  ille 
Terentianus  est  Phormio,  nihil  de  vi  dixerunt,  nihil  prae- 

28  terea  quod  ad  vestrum  iudicium  pertineret.  Decimo  vero 
loco  testis  exspectatus  et  ad  extremum  reservatus  dixit, 
senator  populi  Romani,  splendor  ordinis,  decus  atque  ocna-  10 
mentum  iudiciorum,  exemplar  antiquae  reh'gionis,  Fidicu- 
lanius  Falcula ;  qui  cum  ita  vehemens  acerque  venisset  ut 
non  modo  Caecinam  periurio  suo  laederet  sed  etiam  mihi 
videretur  irasci,  ita  eum  placidum  moUemque  reddidi,  ut 
non  auderet,  sicut  meministis,  iterum  dicere  quot  miha  15 
fundus  suus  abesset  ab  urbe.  Nam  cum  dixisset  minus 
1333,  populus  cum  risu  adclamavit  ipsa  esse.     Meminerant 

29  enim  omnes  quantum  in  Albiano  iudicio  accepisset.  In 
eum  quid  dicam  nisi  id  quod  negare  non  possit,  venisse  in 
consihum  pubUcae  quaestionis,  cum  eius  consih  iudex  non  20 
esset,  et  in  eo  consiho,  cum  causam  non  audisset  et  potestas 
esset  amphandi,  dixisse  sibi  hquere ;  cum  de  incognita  re 
iudicare  voluisset,  maluisse  condemnare  quam  absolvere; 
cum,  si  uno  minus  damnarent,  condemnari  reus  non  posset, 
non  ad  cognoscendam  causam  sed  ad  explendam  damna-  25 
tionem  praesto  fuisse  ?  Vtrum  gravius  ahquid  in  quempiam 
dici  potest  quam  ad  hominem  condemnandum  quem  num- 

I   et  eo  .  .  .  dixit  oiti.   T  aliquando  T :  aliquo  ccf/.  3  re 

TEk  :  oiit.  cett.  4  gravis  k  5  cognomen   T:   nomen  cett. 

6  quam  est  illeTer.  Phormio  Quintil.vi.  3.  56  10  atque  T:  aeque 

(equestris  F)  ^''t' :   equc  cett.  11   Fidic.  o  :  Fidec.  cett.  16 /ort. 

abesset  ab  urbe  fundus  suus  (c/.  Zielmski,  p.  166)  minusl  liabere 

(abesse  T)  add.  codd.  :  dcl.  Enicsti  17  i.iii  codd.  :  cori:  Kcllcr  {c/. 

Rosc.  Coin.  11)  18  Albiano  T :  Abbiano  cett.  22  cum  de 

incognita  (dein  cogn.  E)  TE  :  dum  incognita  cctt.  23  voluisset 

Tek :  noluisset  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  lo  29 

quam  vidisset  neque  audisset  adductum  esse  pretio?  an 
certius  quicquam  obici  potest  quam  quod  is  cui  obicitur  ne 
nutu  quidem  infirmare  conatur  ?  Verum  tamen  is  testis,  30 
— ut  facile  intellegeretis  eum  non  adfuisse  animo,  cum  causa 
5  ab  illis  ageretur  testesque  dicerent,  sed  tantisper  de  aliquo 
reo  cogitasse — cum  omnes  ante  euni  dixissent  testes  arma- 
tos  cum  Aebutio  fuisse  compluris,  solus  dixit  non  fuisse. 
Visus  est  mihi  primo  veterator  intellegere  praeclare  quid 
causae    obstaret,    et   tantum    modo    errare,   quod    omnis 

10  testis  infirmaret  qui  ante  eum  dixissent  :  cum  subito,  ecce 
idem  qui  solet,  duos  solos  servos  armatos  fuisse  dixit.    Quid  11 
huic  tu  homini  facias  ?  nonne  concedas  interdum  ut  excusa- 
tione  summae  stultitiae  summae  improbitatis  odium  depre- 
cetur?     Vtrum,  recuperatores,  his  testibus  non  credidistis,  31 

15  cum  quid  liqueret  non  habuistis?  at  controversia  non  erat 
quin  verum  dicerent.  An  in  coacta  multitudine,  in  armis,  in 
telis,  in  praesenti  metu  mortis  perspicuoque  periculo  caedis 
dubium  vobis  fuit  inesse  vis  aliqua  videretur  necne  ?  Qui- 
bus  igitur  in  rebus  vis  intellegi  potest,  si  in  his  non  intelle- 

20  getur  ?  An  vero  illa  defensio  vobis  praeclara  visa  est : 
'  Non  deieci,  sed  obstiti ;  non  enim  sum  passus  in  fundum 
ingredi,  sed  armatos  homines  opposui,  ut  intellegeres,  si  in 
fundo  pedem  posuisses,  statim  tibi  esse  pereundum  ? ' 
Quid  ais  ?  is  qui  armis  proterritus,  fugatus,  pulsus  est,  non 

25  videtur   esse   deiectus  ?      Posterius    de   verbo   videbimus;32 
nunc  rem  ipsam  ponamus  quam  illi  non  negant  et  eius  rei 
ius  actionemque  quaeramus. 

Est   haec  res  posita  quae  ab    adversario    non  negatur, 

I  esse  pretio  TE  :  pretio  esse  cett.  4  causa  ab  illis  TE :  ab  illis 

(aliis  k)  causa  ceit.  5  sed  Naugeriits  (i~)  :  se  codd.  g  causae 

(-sa  T"»  optaret  codd.  :  corr.  Hahn  :  causa  postularet  Kayser  1 1 

duos  Baiter:  suos  codd.  12  tu  otn.  Gellins  vii.  16.  12  15 

quod  Scliiitz  17  -que  TE  :  orn.  cett.  19  intelligitur  T  21 

enitn  oin.  T         sum  T :  sum  te  JiP  :  te  sum  cett.  {^P)  23  fundum 

T  24  perterritus  codd.  :  corr.  Orelli  26  ponamus]  poteri- 

mus  T        et]  ut  T 


11  32  M.  TVLLI  CICERONIS 

Caecinam,  cum  ad  constitutam  diem  tempusque  venisset  ut 
vis  ac  deductio  moribus  fieret,  pulsum  prohibitumque  esse 
vi  coactis  hominibus  et  armatis.  Cum  hoc  constet,  ego, 
homo  imperitus  iuris,  ignarus  negotiorum  ac  litium,  hanc 
puto  me  habere  actionem,  ut  per  interdictum  meum  ius  5 
teneam  atque  iniuriam  tuam  persequar.  Fac  in  hoc  errare 
me  nec  ullo  modo  posse  per  hoc  interdictum  id  adsequi 

33  quod  velim  ;  te  uti  in  hac  re  magistro  volo.  Quaero  sitne 
aliqua  huius  rei  actio  an  nuUa.  Convocari  homines  pro- 
pter  possessionis  controversiam  non  oportet,  armari  multitu-  10 
dinem  iuris  retinendi  causa  non  convenit ;  nec  iuri  quic- 
quam  tam  inimicum  quam  vis  nec  aequitati  quicquam 
tam    infestum    est    quam    convocati    homines   et    armati. 

12  Quod  cum  ita  sit  resque  eius  modi  sit  ut  in  primis  a  magi- 
stratibus  animadvertenda  videatur,  iterum  quaero  sitne  eius  15 
rei  aliqua  actio  an  nuUa.  Nullam  esse  dices  ?  Audire 
cupio,  qui  in  pace  et  otio,  cum  manum  fecerit,  copias  para- 
rit,  multitudinem  hominum  coegerit,  armarit,  instruxerit, 
homines  inermos  qui  ad  constitutum  experiendi  iuris  gratia 
venissent  armis,  viris,  terrore  periculoque  mortis  reppulerit,  20 

34  fugarit,  averterit,  hoc  dicat :  '  Feci  equidem  quae  dicis 
omnia,  et  ea  sunt  et  turbulenta  et  temeraria  et  periculosa. 
Quid  ergo  est  ?  impune  feci ;  nam  quid  agas  mecum  ex 
iure  civili  ac  praetorio  non  habes.'  Itane  vero  ?  recupera- 
tores,  hoc  vos  audietis  et  apud  vos  dici  patiemini  saepius?  25 
Cum  maiores  nostri  tanta  diligentia  prudentiaque  fuerint  ut 
omnia  omnium  non  modo  tantarum  rerum  sed  etiam  tenuis- 
simarum  iura  statuerint  persecutique  sint,  hoc  genus  unum 
vel  maximum   praetermitterent,  ut,  si  qui  me  exire  domo 

I  constitutum  Laiiibtnus  3  vi  actis  T  13  convocari .  .  . 

armari  rk  15  videatur  TE  :  es3e  videatur  cett.  16  audire 

att/e  nullam  /lab.  T  19  inermos  qui  fng.  Lanibini :  inermosq;    T : 

inermes  qui  T :  inermesque  cett.         experiundi  codd.  {ita  §  39)         23 
nam  quod  Ernesti  28  hoc  Lambinus  :  ut  hoc  codd. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  12  34 

mea  coegisset  arniis,  haberem  actionem,  si  qui  introire  prohi- 
buisset,  non  haberem  ?  Nondum  de  Caecinae  causa  dis- 
puto,  nondum  de  iure  possessionis  nostrae  loquor ;  tantum 
de  tua  defensione,  C.  Piso,  quaero.     Quoniam  ita  dicis  et  35 

5  ita  constituis,  si  Caecina,  cum  in  fundo  esset,  inde  deiectus 
esset,  tum  per  hoc  interdictum  eum  restitui  oportuisse ; 
nunc  vero  deiectum  nullo  modo  esse  inde  ubi  non  fuerit ; 
hoc  interdicto  nihil  nos  adsecutos  esse  :  quaero,  si  te  hodie 
domum   tuam   redeuntem    coacti   homines   et  armati   non 

10  modo  Hmine  tectoque  aedium  tuarum  sed  primo  aditu  vesti- 
buloque  prohibuerint,  quid  acturus  sis.  IMonet  amicus 
meus  te,  L.  Calpurnius,  ut  idem  dicas  quod  ipse  antea  dixit^ 
iniuriarum.  Quid  ad  causam  possessionis,  quid  ad  resti- 
tuendum  eum  quem  oportet  restitui,  quid  denique  ad  ius 

15  civile,  aut  ad  praetoris  notionem  atque  animadversionem  ? 
Ages  iniuriarum.  Plus  tibi  ego  largiar  ;  non  solum  egeris 
verum  etiam  condemnaris  Hcet;  num  quid  magis  possidebis? 
actio  enim  iniuriarum  non  ius  possessionis  adsequitur  sed 
dolorem    imminutae    Hbertatis    iudicio   poenaque   mitigat. 

20  Praetor  interea,  Piso,  tanta  de  re  tacebit  ?  quem  ad  modum    ^ 
te  restituat  in  aedis  tuas  non  habebit  ?     Qui  dies  totos  aut 
vim  fieri  vetat  aut  restitui  factani  iubet,  qui  de  fossis,  de 
cloacis,  de  minimis  aquarum  itinerumque  controversiis  inter- 
dicit,  is  repente  obmutescet,  in  atrocissima  re  quid  faciat 

25  non  habebit?  et  C.  Pisoni  domo  tectisque  suis  prohibito, 
proJiibito  inquam,  per  homines  coactos  et  armatos,  praetor 
quem    ad    modum   more   et  exemplo  opitulari  possit  non 

I  mea  oni.  Qiiintil.  v.  it.  33  coegissent  eM^oh'^  2  non 

haberem  oni.  T  4  quaero  TEe  :  queror  cett.         quoniam  (qin)  T: 

quando /&  :  quo  rquomodo  ;»)  ff//.  7  nullum  deiectum  T  11 

prohibuerunt  T:    prohibuerat  m  13  quid  id  ad  causam  Ernesti 

aetoris 
15  autad]  aut  7"      praetoris  FriA^r :  actoris  V.v  pr.         )  codd.         atque 
eMT  :  et  ad  ;i  16  ages  Tk  :  aies  cett.  23  interdicit  is  {om. 

TE:  etis  e^)  M  vtg.,  e^  :  interdictisr^"//.  24  ommutescet  k  quod 
Ernesti  25  Pisone  codd.  :    corr.  Lamlmms  prohibito,  pro- 

hibito  T,  Angelius  :  prohibito  cett. 

CIC.   PRO  CAECINA  6 


13  36  M.  TVLLI  CICERONIS 

habebit  ?  Quid  enim  dicet,  aut  quid  tu  tam  insigni  accepta 
iniuria  postulabis  ?  '  Vnde  vi  prohibitus  ?  '  Sic  nemo  um- 
quam  interdixit ;  novum  est,  non  dico  inusitatum,  verum 
omnino  inauditum.  '  Vnde  deiectus  ?  '  Quid  proficies, 
cum  illi  hoc  respondebunt  tibi  quod  tu  nunc  mihi,  armatis  5 
se  tibi  obstitisse  ne  in  aedis  accederes ;  deici  porro  nuUo 

37  modo  potuisse  qui  non  accesserit  ?  *  Deicior  ego,'  inquis, 
*  si  quis  meorum  deicitur  omnino.'  lam  bene  agis  ;  a  verbis 
enim  recedis  et  aequitate  uteris.     Nam  verba  quidem  ipsa 

si  sequi  volumus,  quo  modo  tu  deiceris,  cum  servus  tuus  10 
deicitur  ?  Verum  ita  est  uti  dicis ;  te  deiectum  debeo 
intellegere,  etiam  si  tactus  non  fueris,  Nonne  ?  Age  nunc, 
si  ne  tuorum  quidem  quisquam  loco  motus  erit  atque 
omnes  in  aedibus  adservati  ac  retenti,  tu  solus  prohibitus 
et  a  tuis  aedibus  vi  atque  armis  proterritus,  utrum  hanc  15 
actionem  habebis  qua  nos  usi  sumus,  an  aliam  quampiam, 
an  omnino  nullam  ?  NuUam  esse  actionem  dicere  in  re 
tam  insigni  tamque  atroci  neque  prudentiae  neque  auctori- 
tatis  tuae  est ;  aha  si  quae  forte  est  quae  nos  fugerit,  dic 

38  quae  sit ;  cupio  discere.     Haec  si  est  qua  nos  usi  sumus  20 
te  iudice  vincamus  necesse  est.     Non  enim  vereor  ne  hoc 
dicas,  in  eadem  causa  eodem  interdicto  te  oportere  restitui, 
Caecinam  non  oportere.     Etenim  cui  non  perspicuum  est 
ad  incertum  revocari  bona,  fortunas,  possessiones  omnium, 

si  uUa  ex  parte  sententia  hulus  interdicti  deminuta  aut  infir-  25 
mata  sit,  si  auctoritate  virorum  taUum  vis  armatorum  homi- 

2  sic  Gamtont :  sis  codd.  nemo  umquam]  numquam  T  3 

invisitatum   Hahn  5  armatis  Faber  {cf.  §  39")  :    armatos  codd. 

6  se  ont.  T  9  aequitatem  c^^k         uteris  TE  :  vertis  cett.         qui- 

dem  TE :  otit.  cetf.  12  non  fueris  0;«.  T:  non  eris  Klots  13 

tuorum  quidem  TE :   quidem  tuorum  cctt.  14  adservati  ed.  R  :  ac 

{pnt.  ac  'T)  servati  (reserv-  T')  codd,  15  proterritus  TE  :  per- 

territus  cett.  19  aliqua  T  23  non  perspicuum  PTE :  per- 

spicuum  non  cett.  est  P :  sit  cctt.  24  possessiones  P^i  : 

possessionis  cett.  25  demin.  T:  dimin.  cett.  26  si  P :  si 

(se  T)  in  cctt,         vis  PeAPe :  ius  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  13  38 

num  iudicio  approbata  videatur,  m  quo  iudicio  non  de 
armis  dubitatum  sed  de  verbis  quaesitum  esse  dicatur? 
Isne  apud  vos  obtinebit  causam  suam  qui  se  ita  defenderit : 
'  reieci  ego   te  armatis  hominibus,  non  deieci/  ut  tantum 

5  facinus  non  in  aequitate  defensionis,  sed  in  una  littera  la- 
tuisse   videatur  ?     Huiusce   rei  vos   statuetis   nullam    esse  39 
actionem,  nullum  experiendi  ius  constitutum,  qui  obstiterit 
armatis    hominibus,   qui    multitudine   coacta    non   introitu, 
sed    omnino    aditu    quempiam    prohibuerit?     Quid   ergo?i4 

10  hoc  quam  habet  vim,  ut  distare  aliquid  aut  ex  aHqua  parte 
differre  videatur,  utrum,  pedem  cum  intulero  atque  in  pos- 
sessione  vestigium  fecero,  tum  expellar  ac  deiciar,  an  eadem 
vi  et  isdem  armis  mihi  ante  occurratur,  ne  non  modo  in- 
trare  verum  aspicere  aut  aspirare  possim  ?     Quid  hoc  ab 

15  illo  differt,  ut  ille  cogatur  restituere  qui  ingressum  expulerit, 
ille  qui  ingredientem  reppulerit  non  cogatur  ?     Videte,  per  40 
deos  immortahs  !  quod  ius  nobis,  quam  condicionem  vobis- 
met  ipsis,  quam  denique  civitati  legem  constituere  velitis. 
Huiusce  generis  una  est  actio  per  hoc  interdictum  quo  nos 

20  usi  sumus  constituta ;  ea  si  nihil  valet  aut  si  ad  hanc  rem 
non  pertinet,  quid  neglegentius  aut  quid  stultius  maioribus 
nostris  dici  potest,  qui  aut  tantae  rei  praetermiserint  actio- 
nem  aut  eam  constituerint  quae  nequaquam  satis  verbis 
causam  et  rationem  iuris  amplecteretur  ?     Hoc  est  pericu- 

25  losum^  dissolvi  hoc  interdictum,  est  captiosum  omnibus 
rem  ullam  constitui  eius  modi  quae,  cum  armis  gesta  sit, 
rescindi  iure  non  possit ;  verum  tamen  illud  est  turpissi- 
mum,  tantae  stultitiae  prudentissimos  homines  condemnari, 

I   approbata    P,   Ho/otiian  :    opprobatum    (appr.   eT^   re//.  4 

deieci  Kellcr :    eieci  codcL,  Riifiniaii.  §  6         te  ego  T  5  defen- 

sionis]  iuris  Ritfiiiian.  7  nuUum  TEe  :  nulli  ceit.  \PX)  experiundi 
codd.  10  hozoin.P  ut  distare  Peyron  :  v-  dis- are  P:  ut  ista 

recett.  ex  aliqua  7-* :  aliqua  ex  cc //.  11  possessioneP  :  possessionem 
(-es  T)  ceit.  12  ac  PTE  :  atque  cett.  an  PTE :  an  in  ceti. 

14  quid  P:  qui  cett.  24  lioc  est  periculosum  P:  periculosum  est 

cett.  27  illud  est  turp.  PTE  :  est  turp,  illud  celt. 


14  4°  M.  TVLLI  CICRRONIS 

ut  vos  iudicetis  huius  rei  ius  atque  actionem  in  mentem 
maioribus  nostris  non  venisse. 

41       '  Queramur,'  inquit,  *■  licet ;  tamen  hoc  interdicto  Aebutius 
non  tenetur.'     Quid  ita?     '  Quod  vis  Caecinae  facta  non 
est.'     Dici  in  hac  causa  potest,  ubi  arma  fuerint,  ubi  coacta  5 
hominum  multitudo,  ubi  instructi  et  certis  locis  cum  ferro 
homines  conlocati^  ubi  minae^  pericula  terroresque  mortis, 
ibi  vim  non  fuisse  ?     '  Nemo,'  inquit,  '  occisus  est  neque 
saucius/rtrZ/^i'.'    Quid  ais?  cum  de  possessionis  controversia 
et  de  privatorum  hominum  contentione  iuris  loquamur,  tu  10 
vim  negabis  factam^  si  caedes  et  occisio  facta  non  erit? 
At  exercitus  maximos  saepe  pulsos  et   fugatos  esse  dico 
terrore  ipso  impetuque  hostium  sine  cuiusquam  non  modo 
morte  verum  etiam  volnere.     Etenim,  recuperatores,  non  ea 
sola  vis  est  quae  ad  corpus  nostrum  vitamque  pervenit,  sed  15 
etiam  multo  maior  ea  quae  periculo  mortis  iniecto  formidine 
animum  perterritum  loco  saepe  et  certo  de  statu  demovet. 
Itaque  saucii  saepe  homines  cum  corpore  debiHtantur,  animo 
tamen   non    cedunt   neque    eum    relinquunt   locum   quem 
statuerunt   defendere ;    at   alii   pelluntur   integri ;    ut   non  20 
dubium  sit  quin  maior  adhibita  vis  ei  sit  cuius  animus  sit 

43  perterritus  quam  iUi  cuius  corpus  vohieratum  sit.  Quod  si 
vi  pulsos  dicimus  exercitus  esse  eos  qui  metu  ac  tenui  saepe 
suspicione  pericuh  fugerunt,  et  si  non  soluniMmpulsu  scuto- 
rum  neque  conflictu  corporum  neque  ictu  comminus  neque  25 
coniectione  telorum,  sed  saepe  clamore  ipso  mihtum  aut 
instructione  aspectuque  signorum  magnas  copias  pulsas  esse 

I   iiis  TE  :  vim  k  :  om.  ceit.  {de  P  sil.  Peyron)  :  interdictum  «/.  R 
2  venisse]  constituere  sitppl.  Miillcr  9  factus  suppl.  Zielinski, 

p.  198,   cf.    Tiill.  56  (sauciatus  Ernesti)  10  loquemur  Kayser 

II  facta  non  erit  hoc  loco  Iiab.  M^T,  ante  saepe  TEe  12  at  scripsi: 
et  {om.  T)  codd.  :  ego  ed.  R  maximos  T^T  :  maximus  cett.  et  effu- 
gatos£"t  14  sola  ea  T  16  etiam  et  Francken  17  de  om.  Quintil. 
vii.  3.  17         demovet  TEe,  Quintil.  :  dimovet  cett.  19  relinquunt 

T:  relinquent  f^'//.  20  statuerunt  £V :  statuerint  <•<■//.  23  esse 

om.  T  24  si  om.  T  26  coniectatione  7' 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  15  43 

et  vidimus  et  audivimus,  quae  vis  in  bello  appellatur,  ea  in 
otio  non  appellabitur  ?  et,  quod  vehemens  in  re  militari 
putatur,  id  leve  in  iure  civili  iudicabitur  ?  et,  quod  exercitus 
armatos  movet,  id  advocationem  togatorum  non  videbitur 
5  movisse  ?  et  volnus  corporis  magis  istam  vim  quam  terror 
animi  declarabit  ?  et  sauciatio  quaeretur,  cum  fugam  factam 
esse  constabit  ?  Tuus  enim  testis  hoc  dixit,  metu  perterritis  44 
nostris  advocatis  locum  se  qua  efTugerent  demonstrasse. 
Qui  non  modo  ut  fugerent  sed  etiam  ipsius  fugae  tutam  viam 

10  fjuaesiverunt,  his  vis  adhibita  non  videbitur?  Quid  igitur 
fugicbant?  Propter  metum.  Quid  metuebant  ?  Vim  vide- 
licet.  Potestis  igitur  principia  negare,  cum  extrema  conce- 
ditis  ?  Fugisse  perterritos  confitemini ;  causam  fugae  dicitis 
eandem    quam    omnes    intellegimus,    arma,    multitudinem 

15  hominum,  incursionem  atque  impetum  armatorum ;  haec 
ubi  conceduntur  esse  facta,  ibi  vis  facta  negabitur  ? 

At  vero  hoc  quidem  iam  vetus  est  et  maiorum  exemplo 
multis  in  rebus  usitatum,  cum  ad  vim  faciendam  veniretur, 
si  quos  armatos  quamvis   procul   conspexissent,  ut  statim 

20  testificati  discederent,  cum  optime  sponsionem  facere  possent, 

NI  ADVERSVS  EDICTVM   PRAETORIS  VIS    FACTA  ESSET.       Itane 

vero  ?  scire  esse  armatos  satis  est  ut  vim  factam  probes ;  in 
manus  eorum  incidere  non  est  satis?  aspectus  armatorum 
ad  vim  probandam  valebit ;  incursus  et  impetus  non  vale- 
25  bit  ?  qui  abierit,  facilius  sibi  vim  factam  probabit  quam  qui 
effugerit  ?  At  ego  hoc  dico,  si,  ut  primum  in  castello  Cae-  46 
cinae  dixit  Aebutius  se  homines  coegisse  et  armasse  necjue 

4   togatorum  oni.  Qi<i>itil.  v.  lo.  92  6  declaravit  TEe  7 

perterritus  T  8  se  TEe:  om.  cett.  10  quaesiverunt  TE: 

quaesierunt    cett.  12    potestis   (Juinlil.   vii.   3.    29  :    potestatis 

codd.  negare  TE^,  Qnintil.:    negarc  potestis  Cf//.  concedatis^, 

Qidntil.  15  armatorum  TEe  :  armorum  cett.  16  negabatur  T 

17  vetus  e||  est  et  T  18  faciendam  T:  faciundam  cett.  20 

cum  suppl.  Kayser  21   x\\  E :  ne  cett.  22  vero  om.  Quitttil. 

V.  10.  93  23  sat  est  Quintil.  26  hoc  dico  TE  :  dico  hoc 

cttt,         primo  codd.  :  corr.  Lambinus 


i6  46  M.  TVLLI  CICERONIS 

eum,  si  illo  accessisset,  abiturum,  statim  Caecina  discessisset, 
dubitare  vos  non  debuisse  quin  Caecinae  facta  vis  esset ; 
si  vero  simul  ac  procul  conspexit  armatos  recessisset  eo 
minus  dubitaretis.  Omnis  enim  vis  est  quae  periculo  aut 
decedere  nos  alicunde  cogit  aut  prohibet  accedere.  Quod  5 
si  aliter  statuetis,  videte  ne  hoc  vos  statuatis,  qui  vivus  dis- 
cesserit,  ei  vim  non  esse  factam,  ne  hoc  omnibus  in  posses- 
sionum  controversiis  praescribatis^  ut  confligendum  sibi  et 
armis  decertandum  putent,  ne,  quem  ad  modum  in  bello 
poena  ignavis  ab  imperatoribus  constituitur,  sic  in  iudiciis  10 
deterior  causa  sit  eorum  qui  fugerint  quam  qui  ad  extremum 

47  usque  contenderint.  Cum  de  iure  et  legitimis  hominum 
controversiis  loquimur  et  in  his  rebus  vim  nominamus,  per- 
tenuis  vis  intellegi  debet.  Vidi  armatos  quamvis  paucos  ; 
magna  vis  est.  Decessi  unius  hominis  telo  proterritus  ;  de-  15 
iectus  detrususque  sum.  Hoc  si  ita  statuetis,  non  modo 
non  erit  cur  depugnare  quisquam  posthac  possessionis  causa 
velit,  sed  ne  illud  quidem  cur  repugnare.  Sin  autem  vim 
sine  caede,  sine  volneratione,  sine  sanguine  nullam  intelle- 
getis,- statuetis  homines  possessionis  cupidiores  quam  vitae  ao 
^sse  oportere. 

^^  Age  vero,  de  vi  te  ipsum  habebo  iudieem,  Aebuti.  Re- 
sponde,  si  tibi  videtur.  In  fundum  Caecina  utrum  tandem 
nohiit,  an  non  potiiit  accedere  ?  Cum-  t^  obsfitisse  et 
reppulisse  dicis,  certe  hunc  voluisse  concedis.  Potes  igitur  25 
dicere  non  ei  vim  fuisse  impedimento  cui,  cum  cuperet 
eoque  consiUo  venisset,  per  homines  coactos  licitum  non  sit 

2  debuissetis  (decuisset  c")  c^k  4  quae  periculo  k  :  quericulo 

T :  quae  ridiculo  (red- f)  CtV/.  5  aWcnndQ  T,  Nattgerius  (i)  :  aliunde 

cett.  aui]  &\ii  aWquo  cod.  Lapubini  13  pertenuis  F  :  pertenui 

cett.  14  vis  om.  T  15  perterritus  codd. :   corr.  Baiter  16 

non  modo  om.  E  i8  depugnare  T  ig  caede,  sine]  caede  T 

intellegitis,   statuitis  P  22  habeo    T  23  tandem  noluit 

PTEc  :    noluit  tandem  cctt.  25  reppulisse  PTEc :    repudiasse 

(repugnasse  k)  cett.  potes  Ek:  post  T '.  potest  cett.  26  cui] 

qui  P  27  licitum  non  sit  PTEe  :  non  sit  licitum  cctt. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  i^  4» 

accedere?  Si  enim  id  quod  maxime  voluit  nuUo  modo 
potuit,  vis  profecto  quaedam  obstiterit  necesse  est;  aut  tu 
dic  quam  olj  rem,  cum  vellet  accedere,  non  accesserit.  lam  49 
vim  factam  negare  non  potes ;  deiectus  quem  ad  modum 
5  sit,  qui  non  accesserit,  id  quaeritur.  Demoveri  enim  et 
depelli  de  loco  necesse  est  eum  qui  deiciatur.  Id  autem 
accidere  ei  qui  potest  qui  omnino  in  eo  loco  unde  se  de- 
iectum  esse  dicit  numquam  fuit  ?  Quid  ?  si  fuisset  et  ex  eo 
loco  metu  permotus  fugisset,  cum  armatos  vidisset,  diceresne 

10  esse  deiectum?  Opinor.  Ain  tu?  qui  tam  diligenter  et 
tam  callide  verbis  controversias  non  aequitate  diiudicas,  et 
iura  non  utilitate  communi  sed  litteris  exprimis,  poterisne 
dicere  deiectum  esse  eum  qui  tactus  non  erit  ?  Quid  ?  detru- 
sum  dicesne  ?   nam  eo  verbo  antea  praetores  in  hoc  inter- 

15  dicto  uti  solebant.  Quid  ais?  potestne  detrudi  quisquam 
qui  non  attingitur?  nonne,  si  verbum  sequi  volumus,  hoc 
intellegamus  necesse  est,  eum  detrudi  cui  manus  adferantur? 
Necesse  est,  inquam,  si  ad  verbum  rem  volumus  adiungere, 
neminem  statui  detrusum  qui  non  adhibita  vi  manu  demo- 

20  tus  et  actus  praeceps  intellegatur.     Deiectus  vero  qui  potest  50 
esse  quisquam  nisi  in  inferiorem  locum  de  superiore  motus? 
Potest  pulsus,  fugatus,  eiectus  denique;    illud  vero  nuUo 
modo  potest,  non  modo  qui  tactus  non  sit  sed  ne  in  aequo 
quidem  et  plana  loco.     Quid  ergo  ?  hoc  interdictura  puta- 

25  mus  eorurn  esse  causa  compositum  qui  se  praecipitatos  €x 
locis  superloribus  dicerent — eos  enim  vere  possumus  dicere 
esse  deiectos — an,  cum  voluntas  et  consilium  et  sententia  18 

6  DELOco  P        est  oiii.  T  8  quid  PTE :  quod  cctt.  lo 

ain  Rau  :  an  coc/ci.  ir   controversiam  P  13  delectum  P 

14  dicesne  P :  dices  cctt.         in  PTE  :  oitt.  cett.  17  cui]  iam  sup. 

lin.  add.  P  18  necesse  est  ^,  edd.  VR  :   necessest  P :  nec  est  cett. 

adiungere  P,  Larubinus:  attingere  (attinere  >&)  cc//.  19  statui 

P.  Lanibiiius  :  statu  cctt.  22  vero]  verbo  P  23   potest] 

deiectus  esse  quisquam  add,  codd.  :   del.  Bake  in  P:   ont.  cett, 

9"]  an]  an  non  Angelius 


i8  50  M.  TVLLI  CICERONIS 

interdicti  intellegatur,  impudentiam  summam  aut  stultitiam 
singularem  putabimus  in  verborum  errore  versari^  rem  et 
causam  et  utilitatem  communem  non  relinquere  solum  sed 
etiam  prodere? 

5t  An  hoc  dubium  est  quin  neque  verborum  tanta  copia  sit  5 
non  modo  in  nostra  lingua,  quae  dicitur  esse  inops,  sed  ne 
in  alia  quidem  uUa,  res  ut  omnes  suis  certis  ac  propriis  voca- 
bulis  nominentur,  neque  vero  quicquam  opus  sit  verbis^  cum 
ea  res  cuius  causa  verba  quaesita  sint  intellegatur  ?  Quae 
lex,  quod  senatus  consultum,  quod  magistratus  edictum,  10 
quod  foedus  aut  pactio,  quod,  ut  ad  privatas  res  redeam, 
testamentum,  quae  iudicia  aut  stipulationes  aut  pacti  et  con- 
venti  formula  non  infirmari  ac  convelli  potest,  si  ad  verba 
•  rem  deflectere  velimus,  consilium  autem  eorum  qui  scripse- 

£2  runt  et  rationem  et  auctoritatem  relinquamus  ?  Sermo  her-  15 
cule  familiaris  et  cotidianus  non  cohaerebit,  si  verba  inter 
nos  aucupabimur;  denique  imperium  domesticum  nuUum 
erit,  si  servolis  hoc  nostris  concesserimus  ut  ad  verba  nobis 
oboediant,  non  ad  id  quod  ex  verbis  intellegi  possit  obtem- 
perent.  Exemplis  nunc  uti  videlicet  mihi  necesse  est  harum  20 
rerum  omnium ;  non  occurrit  uni  cuique  vestrum  aliud  alii 
in  omni  genere  exemplum  quod  testimonio  sit  non  ex  verbis 
aptum  pendere  ius ;  sed  verba  servire  hominum  consiliis  et 

53  auctoritatibus.  Ornate  et  copiose  L.  Crassus,  homp  longe 
eloquentissimus,  paulo  ante  quam  nos  in  forum  venimus,  35 
iudicio  cvirali  hanc  sententiam  defendit  et  facile,  cum 
contra  eum  prudentissimus  homo,  Q.  Mucius,  diceret,  pro- 
bavit  omnibus,  M'.  Curium,  qui  heres  institutus  esset  ita : 
'mortvo  postvmo  filio,' cum  filius  non  modo  non  mor- 
tuus  sed   ne  natus   quidem  esset,  heredem  esse  oportere.  30 

9  cuius  o!tt.  T  12  iudicii  aut  stipulationis  Klots  13  ac] 

et  e  :  aut  t'(f.  Mediol.  14   eorum  om.  T  15   hercule  T :  hercule 

et  cett,  i8  nostris  oiii.  T         23  aptum  TEeo  :  totum  k  :  actum  cett. 

26  c]  centum  codd.  {ita  §  67)  :  f/.  §  69  28  M.  codd.  :  corr.  Manutius 
29  modo  non]  modo  Entesii  30  esse  om,  T 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  i8  53 

Quid  ?  verbis  hoc  satis  erat  cautum  ?  Minime.  Quae  res 
igitur  valuit  ?  Voluntas,  quae  si  tacitis  nobis  intellegi  pos- 
set,  verbis  omnino  non  uteremur ;  quia  non  potest,  verba 
reperta  sunt,  non  quae  impedirent  sed  quae  indicarent  vo- 
5  luntatem.  Lex  usum  et  auctoritatem  fundi  iubet  esse  bien- 
nium  ;  at  utimur  eodem  iure  in  aedibus,  quae  in  lege  non 
appellantur.  Si  via  sit  immunita,  iubet  qua  velit  agere  iu- 
mentum ;  potest  hoc  ex  ipsis  verbis  intellegi,  licere,  si  via  sit 
in  Bruttiis  immu^ita,  agere  si  velit  iumentum  per  M.  Scauri 

10  Tusculanum.  Actio  est  in  auctorem  praesentem  his  verbis  : 
'qvandoqve  te  in  ivre  conspicio.'  Hac  actione  Appius 
ille  Caecus  uti  non  posset,  si  ita  in  iure  homines  verba  con- 
sectarentur  ut  rem  cuius  causa  verba  sunt  non  considerarent. 
Testamento  si  recitatus  heres  esset  pupillus  CorneHus  isque 

15  iam  annos  xx  haberet,  vobis  interpretibus  amitteret  heredi- 
tatem.     Veniunt   in  mentem  mihi   permulta,   vobis  plura,  55 
certo  scio.     Verum  ne  nimium  multa  complectamur  atque 
ab  eo  quod  propositum  est  longius  aberret  oratio,  hoc  ipsum 
interdictum  quo  de  agitur  consideremus ;  intellegetis  enim 

20  in  eo  ipso,  si  in  verbis  ius  constituamus,  omnem  utihtatem 
nos  huius  interdicti,  dum  versuti  et  callidi  velimus  esse, 
amissuros.  'Vnde  tv  avt  familia  avt  procvrator 
Tvvs.'  Si  me  vilicus  tuus  solus  deiecisset,  non  familia 
deiecisset,  ut  opinor,  sed  aliquis  de  familia.     Recte  igitur 

25  diceres  te  restituisse  ?    Quippe  ;  quid  enim  facilius  est  quam 

I  hoc  satis  erat  cautum  TE :  satis  hoc  cautum  erat  eM^i :  hoc  cau- 
tum  erat  (om.  erat  k)  satis  T  2  possit  T  5  et  del.  Hotoman 

8  ipsis   T:    om.  cett.  9  Bruttiis]  Brittiis  (bry-  E')  TE.   Klotz  : 

brutiis  M  :    bricliis  M  nig.,  n  {c/.  Mommsoi,  Uiiterital.  DiaL,  p.  252) 
II   quando  Naiigciins  (2\  cf.  Mtti:  26  12  ita  in  iure  Madvig  :  tain 

vere  codd.  :  fort.  tam  versute  13  ut  TE  :    quam  cett.  sunt] 

sint  E^  :  oiii.  T  17  certo  TEe  :  certe  cett.  18  erret  7" 

19  quo  de  E:    quod  ea   T:    de  quo  cett.  intelligitis  codd.:    corr. 

Naiigerius  (i)  20  ius]   ipsius    T  :    istius  k  :  ipsis  ius  Lehmaitit 

utiiit.  omnem  T  21  velimus  TE :  \o\um\is  cett.  23  vilicus 

T:  villicus  cett.  25  restituissc  T,  Nattgerius  (i)  :  restitisse  cett. 


19  55  M.  TVLLI  CICERONIS 

probare  eis  qui  niodo  Latine  sciant,  in  uno  servolo  familiae 
nomen  non  valere?  Si  vero  ne  habeas  quidem  servum 
praeter  eum  qui  me  deiecerit,  clames  videlicet :  '  Si  habeo 
familiam,  a  familia  mea  fateor  te  esse  deiectum.'  Neque 
enim  dubium  est  quin,  si  ad  rem  iudicandam  verbo  ducimur,  5 
non  re,  familiam  intellegamus  quae  constet  ex  servis  pluri- 
bus ;  quin  unus  homo  familia  non  sit ;  verbum  certe  hoc 

56  non  modo  postulat,  sed  etiam  cogit,  at  vero  ratio  iuris  inter- 
dictique  vis  et  praetorum  voluntas  et  hominum  prudentium 
consilium  et  auctoritas   respuit   hanc   defensionem  et  pro  10 

20  nihilo  putat.  Quid  ergo  ?  isti  homines  Latine  non  loquun- 
tur  ?  Immo  vero  tantum  loquuntur  quantum  est  satis  ad 
intellegendam  voluntatem,  cum  sibi  hoc  proposuerint  ut, 
sive  me  tu  deieceris  sive  tuorum  quispiam  sive  servorum 
sive  amicorum,  servos  non  numero  distinguant  sed  appel-  15 

57  lent  uno  familiae  nomine ;  de  hberis  autem  quisquis  est, 
procuratoris  nomine  appelletur ;  non  quo  omnes  sint  aut 
appellentur  procuratores  qui  negoti  nostri  aliquid  gerant, 
sed  in  hac  re  cognita  sententia  interdicti  verba  subtiliter  ex- 
quiri  omnia  noluerunt.  Non  enim  alia  causa  est  aequitatis  20 
in  uno  servo  et  in  pluribus,  non  alia  ratio  iuris  in  hoc  genere 
dumtaxat,  utru^m  me  tuus  procurator  deiecerit,  is  qui 
legitirne  procurator  dicitur,  omnium  rerum  eius  qui  in  Italia 
hon  sit  absitve  rei  puWicae  causa  quasi  quidam  paene 
domihus,  hoc  est  alieni  iuris  vicarius,  an  tuus  colonus  aut  25 
vicinus  aut  cHens  aut  Hbertus  aut  quivis  qui  iUam  vim  deie- 

58  ctionemque  tuo  rogatu  aut  tuo  nomine  fecerit.  Qua  re,  si 
ad  eum  restituendum  qui  vi  deiectus  est  eandem  vim  habet 

I  probaris  qiii  TEc  :  probari  iis  qui  cett.  :  cori:  Baiter         nioclo  T: 
oiit.  cett.  5   enim  TE  :  oiii.  cett.  7  quin]  cum  Miiller:  del. 

Madvig  verbum  Angelius  :  verbo  num  codd.  hoc  modo  non  T 

8   postulabat  T  10  respuat  .  .  .  putet  codd.  :  corr,  Kayser  13 

ut]  ut  me  restituas  cod.  Lambiiii  14  me  tu]  tumet  M  nig.  15 

servos  Fabtr  :  ut  servos  codd.  16  quispiam  est  T  17  aut 

Naugerius  {i)  :  ut codd.         19  sed]  sed  quia  Z,n»«6;'«K5         subtiliter 
TEe :  om.  cett.       »5  an  k,  Angelius  :  aut  cett.        a6  deiectionemve  T 


21 

,59 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  20  58 

aequitatis  ratio,  ea  intellecta  certe  nihil  ad  rem  pertinet 
quae  vefborum  vis  sit  ac  nominum.  Tam  restitues  si  tuus 
me  libertus  deiecerit  nulli  tuo  praepositus  negotio,  quam 
si  procurator  deiecerit ;   non  quo  omnes  sint  procuratores 

5  qui  aliquid  nostri  negoti  gerunt,  sed  quod  hoc  in  hac  re 
quaeri  nihil  attinet.  Tam  restitues  si  unus  servolus,  quam 
si  familia  fecerit  universa ;  non  quo  idem  sit  servolus  unus 
quod  familia,  verum  quia  non  quibus  verbis  quidque  dicatur 
quaeritur,  sed  quae  res  agatur.     Etiam,  ut  longius  a  verbo 

10  recedamus,  ab  aequitate  ne  tantulum  quidem,  si  tuus  servus 
nuUus  fuerit  et  omnes  alieni  ac  mercennarii,  tamen  ei  ipsi 
tuae  familiae  genere  et  nomine  continebuntur.    Perge  porro 
hoc     ideni     interdictum     sequi.       '  hominibvs     coactis 
Neminem  coegeris,  ipsi  convenerint  sua  sponte ;  certe  cogit 

15  is  qui  congregat  homines  et  convocat ;  coacti  sunt  ei  qui 
ab  aliquo  sunt  unum  in  locum  congregati.  Si  non  modo 
convocati  non  sunt,  sed  ne  convenerunt  quidem,  sed  ei 
modo  fuerunt  qui  etiam  antea  non  vis  ut  fieret,  verum 
colendi  aut  pascendi  causa  esse  in  agro  consuerant,  defendes 

20  homines  coactos  non  fuisse,  et  verbo  quidem  superabis  me 
ipso  iudice,  re  autem  ne  consistes  quidem  ullo  iudice.  Vim 
enim  multitudinis  restitui  voluerunt,  non  solum  convocatae 
multitudinis  ;  sed^  quia  plerumque  ubi  multitudine  opus 
est  homines  cogi:  solent, ideo  de.  coactis  compositum-  inter.- 

25  dictum  est ;  quod  etiam  si  verbo  differre  videbitur,  re  tamen 
erit  unum  et  omnibus  in  causis  idem  valebit^  in  quibus  per- 
spicitur  una  atque  eadem  causa  aequitatis.     '  armatisve.' 
Quid  dicemus  ?    armatos,   si   Latine   loqui  volumus,   quos  60 
appellare  vere  possumus  ?     Opinor  eos  qui  scutis  telisque 

5  gerant  Entesti  hoc  supplcvi.  cf.  §§  67,  loi  (id  suppl.  Jordan') 

7  fecerit]  deiecerit  Naugcrius  {1)        iinus  TE  :  ont.  celt.  9  etiam 

Natigerius  ,  i)  :  etiam  si  codd.  10  ne  TE :  non  cett.  11   et] 

sed  Lambintts  ei  Halin  :  et  codd.  ipsi]  servi  add.  codd.  :  del. 

Natigerius  (1)  12  genere  TE :  et  genere  cett.  13  sequitur  c'^ 

14  cogit  (cocgit  c)  TE^  :  coegerit  (-is  M)  cett.  19  consueverant  T 
37  -ve]  -que  Hoioman  a8  loqui  volumus]  loquimur  T 


21  6o  M.  TVLLI  CICERONIS 

parati  ornatique  sunt.  Quid  igitur  ?  si  glebis  aut  saxis  aut 
fustibus  aliquem  de  fundo  praecipitem  egeris  iussusque  sis, 
quem  hominibus  armatis  deieceris,  restituere,  restituisse  te 
dices  ?  Verba  si  valent,  si  causae  non  ratione  sed  vocibus 
ponderantur,  me  auctore  dicito.  Vinces  profecto  non  fuisse  5 
armatos  eos  qui  saxa  iacerent  quae  de  terra  ipsi  toUerent,  non 
esse  arma  caespites  neque  glebas ;  non  fuisse  armatos  eos 
qui  praetereuntes  ramum  defringerent  arboris ;  arma  esse 
suis  nominibus  alia  ad  tegendum,  alia  ad  nocendum ;   quae 

6x  qui  non  habuerint,  eos  inermos  fuisse  vinces.  Verum  si  10 
quod  erit  armorum  iudicium,  tum  ista  dicito;  iuris  iudicium 
cum  erit  et  aequitatis,  cave  in  ista  tam  frigida,  tam  ieiuna 
calumnia  delitiscas.  Non  enim  reperies  quemquam  iudicem 
aut  recuperatorem  qui,  tamquam  si  arma  militis  inspicienda 
sint,  ita  probet  armatum  ;  sed  perinde  valebit  quasi  arma-  15 
tissimi  fuerint,  si  reperientur  ita  parati  fuisse  ut  vim  vitae 
aut  corpori  potuerint  adferre. 

g  Atque  ut  magis  intellegas  quam  verba  nihil  valeant,  si  tu 
solus  aut  quivis  unus  cum  scuto  et  gladio  impetum  in  me 
fecisset  atque  ego  ita  deiectus  essem,  auderesne  dicere  30 
interdictum  esse  de  hominibus  armatis,  hic  autem  hominem 
armatum  unum  fuisse  ?  Non,  opinor,  tam  impudens  esses. 
Atqui  vide  ne  niulto  nunc  sis  impudentior.  Nam  tum 
quidem  omnis  mortalis  implorare  posses,  quod  homines  in 
tuo  negotio  Latine  obhviscerentur,  quod  inermi  armati  25 
iudicarentur,  quod,  cum  interdictum  esset  de  pluribus, 
commissa  res  esset  ab  uno,  unus  homo  plures  esse  homines 

63  iudicaretur.     Verum    in   his  causis  non   verba  veniunt  in 

3  te  dices  Natigerius  (i)  :   te  dicis  TE :  dices  C-is  eco)  te  cef/.  5 

vincesque  i^quidem  coiii.  Baiter)  T             6  quae  TE :  qui  cetf.  lo 

inerinos  TEe  :  inermes  cett.              11   quod  TE  :  qmdem  cet/.  13 

delitiscas  Ee  :  delitescas  cett.            15  proinde  T         armatissimi  TET, 
fd.  f^:  amantissimi  eMn  :  paratissimi  M  mg.,fi  nig.               19  et  TE : 

cum  cett.          21   hominibus  armatis  T:  armatis  hominibus  cetl.  22 

tam  TE:  iam  cett.             25  Latine]  loqui  add.  Naugenus  (i)  iner- 
mcs  o'^             28  iudicarentur  codd.  :  corr.  cd.  V 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  22  63 

iudicium,  sed  ea  res  cuius  causa  verba  haec  in  interdictum 
coniecta  sunt.  Vim  quae  ad  caput  ac  vitam  pertineret 
restitui  sine  ulla  exceptione  voluerunt.  Ea  fit  plerumque 
per  homines  coactos  armatosque  ;  si  aho  consilio,  eodem 
5  periculo  facta  sit,  eodem  iure  esse  vokierunt.  Non  enim 
maior  est  iniuria  si  tua  famiHa  quam  si  tuus  viHcus,  non  si 
tui  servi  quam  si  alieni  ac  mercennarii,  non  si  tuus  procura- 
tor  quam  si  vicinus  aut  libertus  tuus,  non  si  coactis  homini- 
bus  (}uam  si  voluntariis  aut  etiam  adsiduis  ac  domesticis, 

10  non  si  armatis  quam  si  inermibus  qui  vim  armatorum 
haberent  ad  nocendum,  non  si  pluribus  quam  si  uno 
armato.  Quibus  enim  rebus  plerumque  vis  fit  eius  modi, 
eae  res  appellantur  in  interdicto.  Si  per  aHas  res  eadem 
facta  vis  est,  ea  tametsi  verbis  interdicti  non  concluditur, 

15  sententia  tamen  iuris  atque  auctoritate  retinetur. 

Venio  nunc  ad  iHud  tuum  :   '  non  deieci ;  non  enim  sivi    ^ 
accedere.'     Puto  te  ipsum,  Piso,  perspicere  quanto  ista  sit 
angustior  iniquiorque  defensio  quam  si  iha  uterere  :   '  non 
fuerunt   armati,  cum    fustibus  et   cum    .saxis   fuerunt.'     Si 

20  me  hercule  mihi,  non  copioso  homini  ad  dicendum,  optio 
detur,  utrum  mah"m  defendere  non  esse  deiectum  eum  cui 
vi  et  armis  ingredienti  sit  occursum,  an  armatos  non  fuisse 
eos  qui  sine  scutis  sineque  ferro  fuerint,  omnino  ad  pro- 
bandum  utramque  rem  videam  infirmam  nugatoriamque  esse, 

25  ad  dicendum  autem  in  altera  videar  mihi  aliquid  reperire 
posse,  non  fuisse  armatos  eos  qui  neque  ferri  quicquam 
neque  scutum  ulkmi  habuerint ;  hic  vero  haeream,  si  mihi 

I  in  otii.  TE^  :  ad  -P  a  ac  PTE :  et  ad  ceti.         pertineret  P: 

pertinet  cett.  4  si]  quae  si  eci.  Ascots.  (4")         10  armat.  haberent 

P:  liaberent  armat.  cett.  11   iino  o;;/.  P  13  eae  P\  hee 

Te  :  hae  cett.       in  PTE:  ont.  cett.  15  sententia  tamen  P\  tamen 

sententia  «//.  conUneXuv  Lanibntiis  16  non  enim  sivi  PTiE": 

si  enim  sui  fsivi")  cett.  19  cum  (quom  P)  .  .  .  et  cum  iquom  P) 

PTE  :  cum  .  .  .  et  cett.  21   cui]  qui  P  23  sineque  P\  ac 

sine  ceti.         probandam  7 


23  64  M.  TVLLI  CICERONIS 

defendendum  sit  eum  qui  pulsus  fugatusque  sit  non  esse 
deiectum. 

65  Atque  illud  in  tota  defensione  tua  mihi  maxime  mirum 
videbatur,  te  dicere  iuris  consultorum  auctoritati  obtempe- 
rari  non  oportere.  Quod  ego  tametsi  non  nunc  primum  5 
neque  in  hac  causa  solum  audio,  tamen  admodum  mirabar 
abs  te  quani  ob  rem  diceretur.  Nam  ceteri  tum  ad  istam 
orationem  decurrunt  cum  se  in  causa  putant  habere  aequura 
et  bonum  quod  defendant ;    si  contra  verbis  et  litteris  et, 

ut  dici  solet^  summo  iure  contenditur,  solent  eius  modi  10 
iniquitati  aequi  et  boni  nomen  dignitatemque  opponere. 
Tum  illud  quod  dicitur,  '  sive  nive,'  inrident,  tum  aucupia 
verborum  et  litterarum  tendiculas  in  invidiam  vocant,  tum 
vociferantur  ex  aequo  et  bono,  non  ex  callido  versutoque 
iure  rem  iudicari  oportere ;  scriptum  sequi  calumniatoris  15 
esse  bonique  iudicis  voluntatem  scriptoris  auctoritatemque 

66  defendere.  In  ista  vero  causa  cum  tu  sis  is  qui  te  verbo 
Htteraque  defendas,  cum  tuae  sint  hae  partes :  '  unde 
deiectus  es  ?  an  inde  quo  prohibitus  es  accedere  ?  reiectus 
es,  non  deiectus,'  cum  tua  sit  haec  oratio :  '  fateor  me  20 
homines  coegisse,  fateor  armasse,  fateor  tibi  mortem  esse 
minitatum,  fateor  hoc  interdicto  praetoris  vindicari,  si 
voluntas  et  aequitas  valeat ;  sed  ego  invenio  in  interdicto 
verbum  unum  ubi  deUtiscam  :  non  deieci  te  ex  eo  loco 
quem  in  locum  prohibui  ne  venires ' — in  ista  defensione  25 
accusas  eos  qui  consuluntur,  quod  aequitatis  censeant 
rationem,  non  verbi  haberi  oportere? 

8  orationem  Tk :  hortationem  ce/f.         10  iure  M-o  :  iiiri  cetf.         12 
quod  To:  quo  cct/.  sive  nive  Gtilicliiiiits  :  sive  nibene  T:  si  veni 

be  cctt.  16  bonique]  boni  Mtiiiit/itis  :  aequi  bonique  Richter  \  fi»i, 

boni  vero  18  eae  (heg)  TEe  19  quo  oiii.  T  prohibitus 

cod.  Paris.  Tli^,  ed.  V :  cohibitus  ce/t.  eiectus  codd.  :  corr.  Canie- 

rariiis  22  minitatum  Augelins  :  immutatum   T:  minitatam  ce/t. 

haec  E  interdictum  codd. :  corr.  ed.  Asceiis.  (4)  vindicavi 

(violavi  k)  codd.  :  corr.  ed.  V  23  in  om.  T  24  dehtiscam 

T :  delitescam  cett.  27  haberi  Ek  :   habere  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  24  67 

Et    hoc    loco    Scaevolam  dixisti    causam    apud    cviros  ^^ 

■  . ,       67 

non  tenuisse ;   quem   ego  antea  commemoravi,  cum  idem 

faceret  quod  tu  nunc — tametsi  ille  in  aliqua  causa  faciebat, 

tu  in  nulla  facis — tamen  probasse  nemini   quod  defende- 

5  bat,  quia  verbis  oppugnare  aequitatem  videbatur.     Cum  id 

miror,  te  hoc  in  hac  re  aheno  tempore  et  contra  quam  ista 

causa  postulasset  defendisse,  tum  illud  volgo  in  iudiciis  et 

non  numquam  ab  ingeniosis  hominibus  defendi  mihi  mirum 

videri  solet,   nec  iuris  consultis  concedi  nec  ius  civile  in 

10  causis  semper  valere  oportere.     Nam  hoc  qui  disputant,  si  68 
id  dicunt  non  recte  ahquid  statuere  eos  qui  consulantur, 
non    hoc    debent    dicere    iuris    consultis,    sed    hominibus 
stultis  obtemperari  non  oportere ;  sin  illos  recte  respondere 
concedunt  et  aliter  iudicari  dicunt  oportere,  male  iudicari 

15  oportere  dicunt ;  neque  enim  fieri  potest  ut  aliud  iudicari 
de  iure,  aliud  responderi  oporteat,   nec  ut  quisquam  iuris 
numeretur  peritus  qui  id  statuat  esse  ius  quod  non  oporteat 
iudicari.     '  At  est  aliquando  contra   iudicatum.'     Primum  65 
utrum   recte,   an   perperam  ?      Si    recte,    id    fuit  ius  quod 

20  iudicatum  est ;  sin  aliter,  non  dubium  est  utrum  iudices  an 
iuris  consulti  vituperandi  sint.  Deinde,  si  de  iure  vario 
quippiam  iudicatum  est,  non  potius  contra  iuris  consultos 
statuunt,  si  aliter  pronuntiatum  est  ac  Mucio  placuit,  quam 
ex   eorum  auctoritate,    si,    ut    Manilius    statuebat,    sic   est 

25  iudicatum.  Etenim  ipse  Crassus  non  ita  causam  apud 
cviros  egit  ut  contra  iuris  consultos  diceret,  sed  ut 
hoc    docerct,    illud    quod    Scaevola   defendebat,    non   esse 

2  quem  ego]  quam  T  antea  non  commemoravi  (eo  memoravi  k) 

quod    codii.  :    corr.   Hotontan  4  defende   T :    defcndes    (-as  e) 

EeM^  :    defendis  cett.  :  corr.  Klotz  6  te  in  hac  re  hoc  T  10 

hoc  qui  T :  qui  hoc  cctt.  12  non  T  :  ncc  cett.         consultis  ed.  V : 

civilis  (-i  T)  codd,  14  male  iudicari  "7  :  male  iudicare  cett.  15 

iudicari  k:   iudicare  c^/^  22  quippiam  T:  quidpiam  cett.  non 

suppl.  Angelins  23  statutum  est  si  Klots  placuit  Mucio  T 

24  si  ut  r :    sicut  cett.  Manlius  T        est  iudicatum  est  T        26 

c.  Myi :  centum  T  :  oni.  TEe  27  hoc  diceret  T 


24  69  M.  TVLLI  CICERONIS 

iuris,  et  in  eam  rem  non  solum  rationes  adferret,  sed  etiam 

Q.    Mucio,  socero   suo,    multisque  peritissimis  hominibus 

^    auctoribus   uteretur.     Nam  qui   ius  civile  contemnendum 
7°  .       .  .  ... 

putat,  is  Vmcula  revelht  non  modo  mdiciorum  sed  etiam 

utiHtatis  vitaeque  communis ;   qui  autem   interpretes  iuris  5 

vituperat,  si  imperitos  iuris  esse  dicit,  de  hominibus,  non  de 

iure  civiH  detrahit ;   sin  peritis  non   putat   esse   obtempe- 

randum,  non  homines  laedit,  sed  leges  ac  iura  labefactat ; 

quod  vobis  venire  in  mentem  profecto   necesse  est,   nihil 

esse  in  civitate  tam  diHgenter  quam  ius  civile  retinendum.  10 

Etenim  hoc  sublato  nihil  est  qua  re  exploratum  cuiquam 

possit  esse  quid  suum  aut  quid  aHenum  sit,  nihil  est  quod 

aequabile  inter  omnis   atque   unum    omnibus  esse   possit. 

71  Itaque  in  ceteris  controversiis  atque  iudiciis  cum  quaeritur 
aHquid  factuni  necne  sit,  verum  an  falsum  proferatur,  et  15 
fictus  testis  subornari  solet  et  interponi  falsae  tabulae,  non 
numquam  honesto  ac  probabiH  nomine  bono  viro  iudici 
error  obici,  improbo  facuUas  dari  ut,  cum  sciens  perperam 
iudicarit,  testem  tamen  aut  tabulas  secutus  esse  videatur; 

in  iure  nihil  est  eius  modi,  recuperatores,  non  tabulae  falsae,  20 
non  testis  improbus,  denique  nimia  ista  quae  dominatur  in 
civitate  potentia  in  hoc  solo  genere  quiescit ;  quid  agat,  quo 
modo  adgrediatur  iudicem,  qua  denique  digitum  proferat, 

72  non  habet.     IHud   enim   potest  dici  iudici  ah  aHquo  non 
tam  verecundo  homine  quam  gratioso :   '  iudica  hoc  factum  25 
esse  aut  numquam  esse  factum  ;  crede  huic  testi,  has  com- 
proba  tabulas ' ;  hoc  non  potest  :  '  statue  cui  fiHus  agnatus 
sit,  eius  testamentum  non  esse  ruptum  ;  iudica  quod  muHer 

I   ius  et  Kayser  4  is  om.  T        revellit  T  :  refellit  cett.  7 

sin  peritis]  is  imperitis   TEe  16  imponi  codd.  :  corr.  Hotonian 

17  iudici  del.  Kayser  rg  testem  tamen  T.  Manntius  :   testamen- 

tum  cett.  20  eius  modi  nihil  est  T         tabcllae  E  22  civitate] 

urbe    T  24   potest    Atigeliiis  :     pro    te    est    codd.  26  esse 

factum  Baiter:     factum   esse    creatum    T:    esse    factum  vel   creatum 
(cogitatum  k)  cett.  27  statue  Madvig  :    se  at  ue    T:    esse  cett. 

agnatus  T  (c'),  Angelius  :  ac  natus  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  25  72 

sine  tutore  auctore  promiserit,  deberi,'  Non  est  aditus  ad 
huiusce  modi  res  neque  potentiae  cuiusquam  neque  gratiae ; 
denique,  quo  maius  hoc  sanctiusque  videatur,  ne  pretio  qui- 
dem  corrumpi  iudex  in  eius  modi  causa  potest.  Iste  vester  73 
5  testis  qui  ausus  est  dicere  fecisse  videri  eum  de  quo  ne 
cuius  rei  argueretur  quidem  scire  potuit,  is  ipse  numquam 
auderet  iudicare  deberi  viro  dotem  quam  mulier  nullo 
auctore  dixisset. 

0  rem  praeclaram  vobisque  ob  hoc  retinendam,  recupera-  26 
10  tores  !     Quod   enim  est  ius  civile?     Quod  neque  inflecti 

gratia  neque  perfringi  potentia  neque  adulterari  pecunia 
possit ;  quod  si  non  modo  oppressum  sed  etiam  desertum 
aut  neglegentius  adservatum  erit,  nihil  est  quod  quisquam 
sese  habere  certum  aut  a  patre  accepturum  aut  relicturum 

15  Hberis    arbitretur.      Quid    enim    refert   aedis   aut   fundum  74 
reHctum  a  patre  aut  aliqua  ratione  habere  bene  partum, 
si    incertum    est,    quae    nunc    tua    iure    mancipi    sint,    ea 
possisne  retinere,  si  parum  est  communitum  ius   civile  ac 
pubhca  lege   contra   alicuius   gratiam   teneri   non   potest? 

20  quid,  inquam,  prodest  fundum  habere,  si,  quae  diligen- 
tissime  descripta  a  maioribus  iura  finium,  possessionum, 
aquarum  itinerumque  sunt,  haec  perturbari  aliqua  rationc 
commularique  possunt?  Mihi  credite,  maior  hereditas  uni 
cuique  nostrum  venit  in  isdem  bonis  a  iure  et  a  legibus 

25  quam  ab  eis  a  quibus  illa  ipsa  nobis  relicta  sunt.  Nam  ut 
perveniat  ad  me  fundus  testamento  alicuius  fieri  potest ; 
ut  retineam  quod  meum  factum  sit  sine  iure  civili  fieri  non 

1  id  deberi  Halnt  2  neque  gratiae  cuiusquam  T  3  maius 
Angelttis  :  minus  codd.  ne  .  .  .  quidem  TE  :  de  .  .  .  quod  ceit. 
6  potuit  is  Klots  :  potuistis  coM.  9  retinendam  T  :  retinendum 
cet/.  14  certum  a  patre  acceptum  Madvig  17  est  Orellt  :  sit 
codd.  nunc  sciipsi :  mina  T:  cum  omnia  cett.  :  in  maiwi  Madvig 
18  parum  .^5c«/5.  (i)  :  parietum  TE  :  pari  tum  cetf.  ius  si  civili 
codd.  :  corr.  Moinmscrt  20  quae  T'^  :  quia  cett.  decentissime 
codd.  :  corr.  Garatom  24  venit  hoc  loco  hab.  TE,  aute  uni  cett. 
25  nobis  scripsi :  bona  nobis  T  :  bona  cett.  {cf.  Zieliitski,  f>.  124) 
27  ficri  T :  oirt.  cett. 

CIC.    PRO   CAECINA  7 


26  74  M.  TVLLI  CICERONIS 

potest.  Fundus  a  patre  relinqui  potest,  at  usucapio  fundi, 
hoc  est  finis  sollicitudinis  ac  periculi  litium,  non  a  patre 
relinquitur,  sed  a  legibus  ;  aquae  ductus,  haustus,  iter,  actus 
a  patre,  sed  rata  auctoritas  harum  rerum  omnium  ab  iure 

75  civili  sumitur,  Quapropter  non  minus  diligenter  ea  quae  5 
a  maioribus  accepistis,  publica  patrimonia  iuris  quam 
privatae  rei  vestrae  retinere  debetis,  non  solum  quod  haec 
iure  civili  saepta  sunt  verum  etiam  quod  patrimonium 
unius  incommodo  dimittetur,  ius  amitti  non  potest  sine 
magno  incommodo  civitatis.  ^o 

27  In  hac  ipsa  causa,  recuperatores,  si  hoc  nos  non  obti- 
nemus,  vi  armatis  hominibus  deiectum  esse  eum  quem  vi 
armatis  hominibus  pulsum  fugatumque  esse  constat,  Caecina 
rem  non  amittet,  quam  ipsam'  animo  forti,  si  tempus  ita 
ferret,  amitteret,  in  possessionem  in  praesentia  non  resti-  15 

76  tuetur,  nihil  amplius ;  popuU  Romani  causa,  civitatis  ius, 
bona,  fortunae  possessionesque  omnium  in  dubium  incer- 
tumque  revocantur.  Vestra  auctoritate  hoc  constituetur, 
hoc  praescribetur :  quicum  tu  posthac  de  possessione 
contendes,  eum  si  ingressum  modo  in  praedium  deieceris,  20 
restituas  oportebit ;  sin  autem  ingredienti  cum  armata  mul- 
titudine  obvius  fueris  et  ita  venientem  reppuleris,  fugaris, 
averteris,  non  restitues.  luris  si  haec  vox  est,  esse  vim  non 
in  caede  solum  sed  etiam  in  animo,  Hbidinis,  nisi  cruor 
appareat,  vim  non  esse  factam  ;  iuris^  deiectum  esse  qui  25 
prohibitus    sit,    hbidinis,    nisi    ex     eo    loco    ubi    vestigium 

I  at   (aiiti  usucapinne  codd.  :    corr.  ed.  V  2  periculum  codd.  : 

corr  Ayf^elins  4  quat:  ha'iim  TE^         ab  TE :   om.  cett.  8 

verum  TE  :  sed  cett.  '  g  dimit  itur  ed.  R  12  vi  ^  :  ut  (ut  c)  cett. 
13  lonstat  T:  constet  rett.  15  ferret  T:  territ  T:  terrae  (feret 
M mg.)  cett.  17  bona  M^  :  bonae  cett  omnium  TE:  om. 

cett.  18  revocaluntur  A'rti/  ertus  {i'^,  cf.  Zielinski,  p.  igg         con- 

stitu^tur  .  .  .  praescribetur  k  :  constitueret  r  .  .  .  praescribere  cett. 
20  deieceris  T  :    deleg^eris  lett.   1  hic  hah.    TE    av.te  in  cett.')  23 

restitu  s  codd.  :  corr.  Naugirus  '  1 )  iuris  si  Baiter  :  tu  res  si  codd. 

haec  fec)  vox  ('vosx)  est  esse  T:   equos  vcster  si  celt.  25  in  iuris 

codd.  :  corr.  Madvig        deiectum  T:  delictum  (le-  M')  cett. 


PRO  A.  rAKCIXA  ORATIO  27  76 

impresserit  deici  neminem  posse  ;  iuris,  rem  ct  sententiam  77 
et  aequitatem  plurimum  valere  oportere,  libidinis,  verbo  ac 
littera  ius  omne  intorqueri  :  vos  statuite,  recuperatores, 
utrae  voces  vobis  honestiores  ct  utiliorcs  esse  vidcantur. 
5  Hoc  loco  percommode  accidit  quod  non  adest  is  qui 
paulo  ante  adfuit  et  adesse  nobis  frcciuenter  in  hac  causa 
solet,  vir  ornatissimus,  ('.  AquiHus  ;  nam  ipso  pracsente  de 
virtute  eius  et  [)rudenlia  timichus  diccrem,  quod  ct  ip.sc 
pudore  (juodam  adficerctur  t'\  sua  laude  et  me  similis  ratio 

10  pudoris  a  praesentis  laude  tardarct ;  cuius  auctoritati  dictum 
est   al)   illa   causa   concedi    nimium    non    oportere.      A^on 
vereor  de  tali  viro  ne  plus  dicam  quam  vos  aut  scntiatis  aut 
apud  vos   commemorari   velitis.      Quapropter  hoc  dicam,  78 
numquam  eius  auctoritatem  nimium  valere  cuius  pruden- 

15  tiam  populus  Romanus  in  cavendo,  non  in  decipiendo  per- 
spexerit,  qui  iuris  civiUs  rationem  numquam  ab  aequitate 
seiunxerit,  qui  tot  annos  ingenium,  laborem,  fidem  suam 
populo  Romano  promptam  expositamque  praebuerit ;  qui 
ita  iustus  est  et  bonus  vir  ut  natura,  non  disciplina,  con- 

20  sultus  esse  videatur,  ita  peritus  ac  prudens  ut  ex  iure 
civili  non  scientia  solum  quaedani  verum  etiam  bonitas  nata 
videatur,  cuius  tantum  est  ingenium,  ita  probata  fides 
ut  quicquid  inde  haurias  purum  te  Hquidumque  haurire 
sentias.     Qua  re  permagnam   initis  a  nobis  gratiam,  cum  79 

25  eum  auctorem  defensionis  nostrae  esse  dicitis.  Illud  autem 
miror,  quem  vos  aHquid  contra  me  sentire  dicatis,  cur  eum 
auctorem  vos  pro  me  appelletis,  nostrum  nominetis.   Verum 

I   impresserit  TEe  :    ira  presserit  cett.  rem  ct  T,  Speitgel : 

retiiiet  cett.  3  intorqueri  T :  torqiieri  cett.         4  utrae  .  .  .  hone- 

stiores  T:  om.  cett.         et  viliores  codd.  :    corr.  Baiter  8  quod  et 

Tc-  :  quod  c^k  :  quo  et  cett.  lo-ir  praesenti  .  .  .  cportet  codd.  : 

corr.  Angclius  ii  non  siippl.    Nangeriits  (2)  18  pop.    R.  post 

expositamque   liab.    T  19  est   lioc   loco  Itab.    TE,  pusf  vir  cett. 

22  ita  probata  scripsi :    ut  ab  uita  (corr.  iii  initay  T:  ita  prompta  cett. 
33  teliquidumque  TE :  liquidumque  te  f*"//.  26  quem  scripsi  :  cum 

T  :   cur  cett.         me  sentire]  sentire  ne  T         cur  scripsi :    cum  codd. 
27  vestrum  9 


27  :9  M.  TVLU  CICERONIS 

tamen    quid    ait   vester   iste   auctor  ?      '  QviBVS    qvidqve 

28  VERBis  ACTVM  PRONVNTiATVMQVE  siT.'  Conveni  ego  ex 
isto  genere  consultorum  non  nemint-m,  ut  opinor,  istum 
ipsum  quo  vos  auctore  rem  istam  agerc  tt  defcnsionem 
causae  constituere  vos  dicitis.  Qui  cum  istam  disputatio-  5 
nem  mecum  ingressus  esset,  non  posse  prohari  qucmquam 
esse  deiectum  nisi  ex  eo  loco  in  quo  fuisset,  rem  et  senten- 
tiam  interdicti   mL<um  facere  fatchatur,  verbo  me  excludi 

80  dicebat,  a  verbo  autem  posse  recedi  non  arbitrabatur.    Cum 
exemplis   uterer    multis    ex   omni    memoria   antiquitatis    a  10 
verbo  et  ab  scripto    plurimis  saepe  in  rebus   ius   ct  aequi 
bonique  rationem  esse    seiunctam,  semperque    id  valuisse 
plurimum  quod  in  se   auctoritatis  habuisset  aequitatisque 
plurimum,  consolatus  est  me  et  ostendit  in  hac  ipsa  causa 
nihil  esse  quod  laborarem  ;  nam  verba  ipsa  sponsionis  facere  15 
mecum,    si    vellem    diligenter   attendere.      '  Quonam,'    in- 
quam,   '  modo  ?  '     '  Quia  certe,'  inquit,   '  deiectus  cst  Cac- 
cina  vi  hominibus  armatis  aliquo  ex  loco  ;  si  non  ex  eo  loco 
quem   in  locum  venire  voluit,  at  ex  eo  certe  unde  fugit.' 
'  Quid  tum  ? '     '  Praetor,'   inquit,    '  interdixit  ut,   unde   de-  20 
iectus   esset,  eo  restitueretur,   hoc  est,  quicumque  is  locus 
esset   unde   deiectus    esset.      Aebutius  autem    qui   fatetur 
aliquo  ex  loco  deiectum  esse  Caecinam,  is  quoniam  se  resti- 

Si  tuisse  dixit,  necesse  est   male  fecerit   sponsionem.'     Quid 
est,   Piso?  placet  tibi  nos  pugnare  verbis  ?  placet  causam  23 
iuris  et  aequitatis  et  non  nostrae  possessionis,  sed  omnino 

I  vester  iste  TE  :   iste  vester  ce/f.  cju  bus  Uotoman  :  omnibus 

codd.         quidque  TEeM^  :  quidquid  cett.  2  sit  convenit.     Ego 

codd.  :  corr.  Maitutiiis  3  neminem  TEeM^  :  nominem  cctt.  4 

nos  E  5  dicis  T  6  probari  TE  :    probare  cett.  lo 

multis  etiam  illa  materia  (mia  c')  aequitatis  codd.  :    corr.  Pantagathiis 
a  verbo  TE  :  ab  verbo  cett.  11    ius  oni.  T  12  bonique]  et 

boni  T  15  facere  T:  facerent  (-et  Ee)  cett.  17  certe  om.  T 

18  armatis  hominibus  T  22  deiectus  TwT :  eiectus  cett.  23 

quoniam  (qm)  T:  cum  T :  qui5  ceit.  \ita  §  82)  25  nos  TE:  om. 

cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  28  81 

possessionum  omnium  constituere  in  verbo  ?  Ego  ciuid 
mihi  videretur,  quid  a  maioribus  factitatum,  quid  horum 
auctoritate  quibus  iudicandum  est  dignum  esset,  ostendi ; 
id  verum,  id  aequum,  id  utile  omnibus  esse  spectari,  quo 
5  consilio  et  qua  sententia,  non  quibus  quidque  verbis 
esset  actum.  Tu  me  ad  \erbum  vocas ;  non  ante  veniam 
quam  recusaro.  Nego  oportere,  nego  obtineri  posse,  nego 
ullam  rem  esse  quae  aut  comprehendi  satis  aut  caveri  aut 
excipi  possit,   si  aut  praeterito  aliquo  verbo  aut  ambigue 

10  posito  re  et  sententia  cognita  non  id  quod  intellegitur,  sed 
id  quod  dicitur  valebit. 

Quoniam  satis  recusavi,  venio  iam  quo  vocas.     Quaero  ^^ 
abs  te  simne  deiectus,  non  de   Fulciniano  fundo  ;    neque 
enim  praetor,   'si  ex  eo   fundo  essem  deiectus,'  ita  mc 

15  restitui  iussit,  sed  '  eo  unde  deiectus  essem.'  Sum  ex 
proximo  vicini  fundo  deiectus,  qua  adibam  ad  istum  fun- 
dum,  sum  de  via,  sum  certe  alicunde,  sive  de  privato  sive 
de  pubHco  ;  eo  restitui  sum  iussus.  Restituisse  te  dixti ; 
nego  me  ex  decreto  praetoris  restitutum  esse.      Quid  ad  haec 

20  dicimus  ?     Aut  tuo,   quem  ad  modum   dicitur,   gladio  aut 
nostro  defensio  tua  conficiatur  necesse  est.     Si  ad  interdicti  83 
sententiam  confugis  et,  de  quo  fundo  actum  sit  tum  cum 
Aebutius   restituere    iubebatur,  id  quaerendum    esse   dicis 
neque  aequitatem  rei  verbi  laqueo  capi  putas  oportere,  in 

25  meis  castris  praesidiisque  versaris ;  mea,  mea  est  ista  de- 
fensio,  ego  hoc  vociferor,  ego  omnis  homines  deosque 
testor,  cum  maiores  vim  armatam  nuUa  iuris  defensione  texe- 
rint,  non  vestigium  eius  qui  deiectus  sit,  sed  factum  iUius 
qui  deiecerit,  in  iudicium  venire  ;  deiectum  esse  qui  fugatus 

I  ego  quid  Tc:  cgo  quod  ff//.  6  \'eniain  TE :  venio  cc//.  8 

comprcndi  7"  10  re  et  sentcnlia  TE  :  scntcntia  et  re  cv//.  14 

practor  (pr.     TiT  :    p.   v.   cc//.  17  alicundc    T,  ?i'(uij^'ciiits   (1)  : 

aliunde  cc//.  18  dixti  Oiiiii/il.  ix.  3.  23  :  dixisti  cudd.  19  de- 

creto]  cdicto  (Jiiiii/il.         j2  confugissct  dc  codd.  :  cun:  A'aii^ciiiti>  {i , 
cum  ont.  T  23  iubcbalurj  videbalur  T 


29  83  M.  TVLLI  CICERONIS 

sit,  vim  esse   factam   cui  periculum  mortis   sit   iniectum. 

84  Sin  hunc  locum  fugis  et  reformidas  et  me  ex  hoc,  ut  ita 
dicam,  campo  aequitatis  ad  istas  verborum  angustias  et  ad 
omnis  litterarum  angulos  revocas,  in  eis  ipsis  intercludere 
insidiis  quas  mihi  conaris  opponere.  '  Non  deieci,  sed  5 
reieci.'  Peracutum  hoc  tibi  videtur,  hic  est  mucro  defen- 
sionis  tuae  ;  in  eum  ipsum  causa  tua  incurrat  necesse  est. 
Ego  enim  tibi  refero  :  si  non  sum  ex  eo  loco  deiectus 
quo  prohibitus  sum  accedere,  at  ex  eo  sum  deiectus  quo 
accessi,  unde  fugi.  Si  praetor  non  distinxit  locum  quo  10 
me  restitui  iuberet,  et  restitui  iussit,  non  sum  ex  decreto 
restitutus. 

S5  Velim,  recuperatores,  hoc  totum  si  vobis  versutius  quam 
mea  consuetudo  defendendi  fert  videbitur,  sic  existimetis ; 
primum  alium,  non  me  excogitasse,  deinde  huius  rationis  15 
non  modo  non  inventorem,  sed  ne  probatorem  quidem  esse 
me,  idque  me  non  ad  meam  defensionem  attuHsse,  sed  illo- 
rum  dcfensioni  rettuHsse ;  me  posse  pro  meo  iure  dicere 
neque  in  hac  re  quam  ego  protuli  quaeri  oportere  quibus 
verbis  praetor  interdixerit,  sed  de  quo  loco  sit  actum  cuni  20 
interdixit,  neque  in  vi  armatorum  spectari  oportere  in  quo 
loco  sit  facta  vis,  verum  sitne  facta ;  te  vero  nullo  modo 
posse  defendere  in  qua  re  tu  veHs  verba  spectari  oportere, 
in  qua  re  nolis  non  oportere. 

-^        Verum  tamen  ecciuid  mihi  respondetur  ad  illud  quod  ego  -'5 
KUH  antea  dixi,  non  soluni  re  el  sententui  sed  verbis  quoquc 
lioc  interdictum  ita  esse  compositum  ut  nihil  commutandum 
videretur  ?      Attendite,    quaeso,    dih'genter,  recuperatores  ; 
est  cnim  vestri  ingeni  non  meam,  sed  maiorum  prudentiani 

2  .sin  liiinc  Dailcr  :    is  in  luinc  T :    in   iii  Kc  :    is  tu    istuni  T    cclf. 
^    liis  T         5  scd  cicci  cvtld.  :    cdir.  Kellcr  i6  nun  /•  :  nunc  cclt.  : 

<lcl.  Klul^  19  nci|Ue  Bcroaldiis  :   ncvc  cudd.  20  interdixeriL 

T,  Laiiibiiiiis  :  interdi.Nit  rf//.  21    interdixit]  intcrit  T:  intcrerit 

KcM'a}'o  25  et  quid  f-i  Tjcodtl.  :  corr.  Manutiiis       ego  iani  7": 

oiii.  ccll.  27  lioc  oiii.  T  28  quaeso  diligenter  TE  :  diligcntcr 

quacbo  cctt. 


PRO  A.  CAECIXA  ORATIO  30  86 

cognoscere ;  non  enim  id  sum  dicturus  quod  ego  inve- 
nerim,  sed  quod  illos  non  fugerit.  Cum  de  vi  interdicitur, 
duo  genera  causarum  esse  intellegebant  ad  quae  interdi- 
ctum  pertineret,  unum,  si  qui  ex  eo  loco  ubi  fuisset  se  deie- 
6  ctum  diceret,  alterum,  si  qui  ab  eo  loco  quo  veniret ;  et 
horum  utrumque  neque  praeterea  quicquam  potest  accidere, 
recuperatores.  Id  adeo  sic  considerate.  Si  qui  meam  87 
familiam  de  meo  fundo  deiecerit,  ex  eo  me  loco  deiecerit ;  si 
qui  mihi  praesto  fuerit  cum  armatis  hominibus  extra  meum 

10  fundum  et  me  introire  prohibuerit,  non  ex  eo,  sed  ab  eo 
loc(j  nie  deiecerit.  Ad  haec  duo  genera  rerum  unum 
verbum  quod  satis  declararet  utrasque  res  invenerunt,  ut, 
sive  ex  fundo  sive  a  fundo  deiectus  essem,  uno  atque 
eodem    interdicto    restituerer    'vnde  tv.'      Hoc   verbum 

15  'vnde'  utrumque  declarat,  et  ex  quo  loco  et  a  quo  loco. 
Vnde    deiectus    est   Cinna?     Ex  urbe.     Vnde  Telesinus? 
Ab  urbe.     Vnde  deiecti  GalU?     A  CapitoHo.     Vnde  qui 
cum  Graccho  fuerunt  ?     Ex  CapitoUo.     Videtis  igitur  hoc  88 
uno  verbo  'vnde'  significari  res  duas,  et  ex  quo  et  a  quo. 

20  ( Aun  autem  eo  restitui  iubet,  ita  iubet  ut,  si  GaUi  a  maiori- 
bus  nostris  postularent  ut  eo  restituerentur  unde  deiecti 
essent,  et  aUqua  vi  hoc  adsequi  possent,  non,  opinor,  eos 
in  cuniculum  qua  adgressi  erant  sed  in  CapitoUum  restitui 
oporteret.       Hoc    enim    inteUegitur :    vnde     deiecisti, 

25  sive  ex  (juo  loco  sive  a  quo  loco,  EO  restitvas.  Hoc 
iam  simplex  est,  in  eum  locum  restituas  :  sive  ex  hoc  loco 
deiecisti,  restitue  in  hunc  locum,  sive  ab  hoc  loco,  restitue 
in  eum  locum,  non  ex  quo,  sed  a  quo  deiectus  est.     Vt 

4-5  ubi  fuisset  se  deiectum  diceret,  alterum  si  qui  ab  eo  loco  TE : 
in  quo  csset  \i  deicerctur,  alterum  si  ab  eo  loco  k  :   oiii.  cctt.  7 

sic  T :  si  E :  si  placet  cctt.  8  deiecerit  T  :  delegerit  cett.        ex  eo 

me  (loco  add.  Aaiigerins  i)  deiecerit  k,  Angelius  :   oiit.  cett.  15  et 

ex"j  ex  T  16  Cinna  TE  :  Cecina  cett.        Telesinus  Baiter  e  Velleio 

ii.  27:  deiecti  sinus  7":  dciccisti  cett.  19  unde  TEe  :  otii.cett.  duas 
res  T  a  quo  T  :  a  quo  loco  vi  ;-vi-  EM)  cett.  20  uti  si  T  23  quo  k 
26-28  restituas  .  . .  in  eum  locum  0111,  T       28  est  TET  :  oni.  cett. 


30  88  M.  TVLLI   CICERONLS 

si  qui  ex  alto  cum  ad  patriam  accessisset,  tempestate  subito 
reiectus  optaret  ut,  cum  a  patria  deiectus  esset,  eo  restitue- 
retur,  hoc,  opinor,  optaret  ut  a  quo  loco  depulsus  esset,  in 
eum  se  fortuna  restitueret,  non  in  saluni,  sed  in  ipsam 
urbem  quam  petebat,  sic  quoniam  verborum  vim  necessario  5 
similitudine  rerum  aucupamur,  qui  postulat  ut  a  quo  loco 

deiectus  est,  hoc  est  unde  deiectus  est,  eo  restituatur,  hoc 

31  .  . 

postulat  ut  m  eum  ipsum  locum  restituatur.     Cum  verba 

nos  eo  ducunt,  tum  res  ipsa  hoc  sentire  atque  intellegere 
oogit.  Etenim,  Piso, — redeo  nunc  ad  illa  principia  defen-  10 
sionis  meae — si  quis  te  ex  aedibus  tuis  vi  hominibus  armatis 
deiecerit,  quid  ages  ?  Opinor,  hoc  interdicto  quo  nos  usi 
sumus  persequere.  Quid?  si  qui  iam  de  foro  redeuntem 
armatis  hominibus  domum  tuam  te  introire  prohibuerit, 
quid  ages  ?  Vtere  eodem  interdicto.  Cum  igitur  praetor  15 
interdixerit.  unde  deiectus  es,  ut  eo  restituaris,  tu  hoc  idem 
quod  ego  dico  et  quod  perspicuum  est  interpretabere,  cum 
illud  verbum  '  vnde  '  in  utramque  rem  valeat,  eoque  tu 
restitui  sis  iussus,  tam  te  in  aedis  tuas  restitui  oportere,  si  e 
vestibulo,  quam  si  ex  interiore  aedium  parte  deiectus  sis.  20 
90  Vt  vero  iam,  recuperatores,  nuUa  dubitatio  sit,  sive  rem 
sive  verba  spectare  voltis,  quin  secundum  nos  iudicetis, 
exoritur  hic  iam  obrutis  rebus  omnibus  et  perditis  illa 
defensio,  eum  deici  posse  qui  tum  posside^it ;  qui  non 
possideat,  nullo  modo  posse ;  itaque,  si  ego  sim  a  tuis  .'5 
aedibus  deiectus,  restitui  non  oportere,  si  ipse  sis,  oportere. 
Numera  quam  multa  in  ista  defensione  falsa  sint,  Piso. 
Ac  primum  illud  attende,  te  iam  ex  illu  ratione  esse 
depulsum,  quod  negabas  quemquam  deici  posse  nisi  inde 

3  a  patria  dei.  cssct  T :  essct  {oiii.  cssct  E^)  a  patria  dei.  cett.         5 
vcrbonim  viin  TE :  viin  verborum  cclt.  7  eiectus  TE        hoc  .  .  . 

rcstituatur  TE\  oin.  cctt.         9  tuin  Naiigcriits  (Ti  :   iam  codd.  i  1 

tuis  aedibus  T  la  agcs  TET  :  agercs  rr//.  15  praetor  (pr.) 

TcT :  p.  r.  cclf.  18  tu  oin.  T  19  si  TEcT :  sive  cclt.         23 

iam  oin.  T  29  nisi  indubiuin  cssc  ctiam  possc  codd.  :  coir.  Oiclli 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  31  9° 

ubi  tum  esset ;  iam  possc  concedis ;  eum  qui  non  possideat 
negas  deici  posse.     Cur  ergo  aut  in  illud  cotidianum  inter-  91 
dictum    'vxDii    ili.e   me  vi    deiecit'   additur    'cv.m    ego 
PossiDEREM,'  si  dcici  nemo   potest  qui  non  possidet,  aut 

5  in  hoc  interdictum  de  homixibvs  armatis  non  additur, 
si  oportet  quaeri  possederit  necne?  Negas  deici,  nisi  qui 
possideat.  Ostendo,  si  sine  armatis  coactisve  hominibus 
deiectus  quispiam  sit,  eum  qui  fateatur  se  deiecisse  vincere 
sponsionem,  si  ostendat  eum  non  possedisse.     Negas  deici, 

10  nisi  qui  possideat.     Ostendo  ex  hoc  interdicto  de  armatis 
HOMixiBvs,  qui   possit  ostendere  non  possedisse  eum  qui 
deiectus  sit,   condemnari   tamen  sponsionis   necesse   esse,  „_ 
si  fateatur  esse  deiectum.     Dupliciter  homines  deiciuntur,  02 
aut  sine  coactis  armatisve   hominibus  aut  per  eius  modi 

15  rationem  atque  vim.  Ad  duas  dissimilis  res  duo  diiuncta 
interdicta  sunt.  In  illa  vi  cotidiana  non  satis  est  posse 
docere  se  deiectum,  nisi  ostendere  potest,  cuni  possideret, 
tum  deiectum.  Ne  id  quidem  satis  est,  nisi  docet  ita  se 
possedisse   ut  nec   vi    nec  clam   nec   precario  possederit. 

20  Itaque  is  qui  se  restituisse  dixit  magna  voce  saepe  confiteri 
solet  se  vi  deiecisse,  verum  illud  addit :  '  non  possidebat ' 
vel  etiam,  cum  hoc  ipsum  concessit,  vincit  tamen  sponsio- 
nem,  si  planum  facit  ab  se  illum  aut  vi  aut  clam  aut 
precario    possedisse.      Videtisne   quot   defensionibus    eum  93 

25  qui  sine  armis  ac  nmltitudine  vim  fecerit  uti  posse  maiores 
voluerint  ?  Hunc  vero  qui  ab  iure,  officio,  bonis  moribus 
ad  ferrum,  ad  arma,  ad  caedem  confugerit,  nudum  in  causa 
destitutum  videtis,  ut,  qui  armatus  de  possessione  conten- 

7-10  ostendo  .  ,  .   possideat  o///.   T        8  quispiam  ^^,  Bcicr :  quis- 
quam  cett.  9  sponsione  Lainbinns  g-io  ncgas  ....  ostendo 

dcl.  Ussing  15  atquc  TE  :  aut  cctt.  deiuncta  codd.  :  corr. 

ntg.  Lamiini  17  sc  deicctum]  sed  fictum  TEM^         potesl  TE : 

possit  cett.  18  deiectum  k,  A)igcliits  :  eiectum  cett.  19  ut 

k,  cd.  R  :  oin.  cctt.  22  sponsioiniii  k.  cd.  V :  sponsionc  cctl.  25 

srnii  Angclitts  :  sc  T :  oin.cett.         26  volucrunt  rofW.  :  coir.  Lanibimis 
28  destitutumquc  t'-,  Angelitis         ut  qui  TE  :  qui  autem  cctt. 


32  93  M.  TVLLI  CICERONIS 

disset,  inermis  plane  de  sponsione  certaret.  Ecquid  igitur 
interest,  Piso,  inter  haec  interdicta?  ecquid  interest  utrum 
in  hoc  sit  additum  '  cvm  A.  Caecina  possideret  '  necne  ? 
Ecquid  te  ratio  iuris,  ecquid  interdictorum  dissimilitudo, 
ecquid  auctoritas  maiorum  commovet?  Si  esset  additum,  5 
de  eo  quaeri  oporteret ;  additum  non  est,  tamen  oportebit  ? 

94  Atque  ego  in  hoc  Caecinam  non  defendo  ;  possedit  enim 
Caecina,  recuperatores  ;  et  id,  tametsi  extra  causam  est, 
percurram  tamen  brevi  ut  non  minus  hominem  ipsum  quam 
ius  commune  defensum  velitis.  Caesenniam  possedisse  10 
propter  usum  fructum  non  negas.  Qui  colonus  habuit 
conductum  de  Caesennia  fundum,  cum  idem  ex  eadem 
conductione  fuerit  in  fundo,  dubium  est  quin,  si  Caesennia 
tum  possidebat,  cum  erat  colonus  in  fundo,  post  eius 
mortem  heres  eodem  iure  possederit?  Deinde  ipse  Caecina  15 
cum  circuiret  praedia,  venit  in  istum   fundum,   rationes  a 

95  colono  accepit.     Sunt  in  eam  rem  testimonia.     Postea  cur 
tu,    Aebuti,  de  isto  potius  fundo  quam  de  alio,  si  quem 
habes,   Caecinae  denuntiabas,  si  Caecina  non  possidebat  ? 
Ipse  porro   Caecina  cur  se  moribus  deduci  volebat  idque  20 
tibi  de  amicorum  et  de  AquiU  sententia  responderat. 

33  At  enim  Sulla  legem  tulit.  Vt  nihil  de  illo  tempore, 
nihil  de  calamitate  rei  publicae  querar,  hoc  tibi  respondeo, 
ascripsisse  eundem   SuUam  in  eadem  lege  :   '  si  qvid  ivs 

NON    ESSET    ROGARIER,    EIVS    EA    LEGE    NIHILVM    ROGATVM.'  25 

Quid  est  quod  ius  non  sit,  quod  populus  iubere  aut  vetare 

I   inermus  E  et  quid  codd.  [qnatcr)  :  corr.  Naitgerius  igitur 

om.  T  2  interdicta  om.  T  3  in  hoc  sit   TEc  :  hoc  cett. 

possederit  codd.  :  corr.  Mamttiiis  15   eodem  iure  om.  T  18 

tu  T  :  om.  cctt.  21   et  de  Aquili  scripsi :  de  his  (his  qui  MixT)  de 

AquiH   ^quibus    T)  codd.     vid.  iii  iiig.  airhctyf>i  fttisse   ^  de  (cst^  hic  de 
Aquili')  responderat]  et  aequum  add.  T :  et  ad  eum  (etaeum  E) 

add.  cett.  {yid.  mciidnm  e  corritptcla  voc.  Aquili  ortitin)  23  querar 

Angelius  :    raro  TEe  :    rare  cett.  24  ac  (at  c)  scripsisse  TEeM  o?- 

eadem   lcge    T:    eandem  legcm  cett.  26  sit  quod    TE :    sit 

quo  cctt. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  33  95 

non  possit?  Vt  ne  longius  abeam,  declarat  ista  ascriptio 
esse  aliquid  ;  nam,  nisi  esset,  hoc  in  omnibus  legibus  non 
ascriberetur.  Sed  quaero  de  te,  putesne,  si  populus  iusserit  96 
me  tuum  aut  te  meum  servum  esse,  id  iussum  ratum  atque 
5  firmum  futurum.  Perspicis  hoc  nihil  esse  et  fateris ;  qua 
in  re  primum  illud  concedis,  non  quicquid  populus  iusserit, 
ratum  esse  oportere ;  deinde  nihil  rationis  adfers  quam  ob 
rem,  si  Hbertas  adimi  nullo  modo  possit,  civitas  possit. 
Nam  et  eodem  modo  de  utraque  re  traditum  nobis  est, 

10  et,  si  scmel  civitas  adimi  potest,  retineri  Hbertas  non  potest. 
Qui  enim  potest  iure  Quiritium  Hber  esse  is  qui  in  numero 
Quiritium  non  est?    Atque  ego  hanc  adulescentulus  causam  97 
cum  agerem  contra  hominem  disertissimum  nostrae  civita- 
tis,  C.  Cottam,  probavi.    Cum  Arretinae  muHeris  Hbertateni 

15  defenderem  et  Cotta  xviris  reHgionem  iniecisset  non 
posse  nostrum  sacramentum  iustum  iudicari,  quod  Arretinis 
adempta  civitas  esset,  et  ego  vehementius  contendissem 
civitatem  adimi  non  posse,  xviri  prima  actione  non  iudi- 
caverunt ;    postea  re  quaesita  et  deHberata   sacramentum 

20  nostrum  iustum  iudicaverunt.  Atque  hoc  et  contra  dicente 
Cotta  et  SuHa  vivo  iudicatum  est.  lam  vero  in  ceteris 
rebus  ut  omnes  qui  in  eadem  causa  sunt  et  lege  agant  et 
suuni  ius  persequantur,  et  omni  iure  civiH  sine  cuiusquam 
uut  magistratus  aut  iudicis  aut  periti  hominis  aut  imperiti 

25  dubitatione  utantur,  quid  ego  commemorem?  Dubium  esse 
nemini  vcstrum  certo  scio. 

I    ipsa  Kayscr  adscriptio  (ab-  cc")  Tec-  :  ab  scrlpto  (a  cH'j  cctt. 

3  dc  siippl.  Baiter  (a  stipfil.  ed.  V)  4  me  tiium  aut  te  Kloiz  :  meo 

tuo  auitem  T :  me  tuum  aut  itcm  te  cett.       atque]  aut  TE         5  fateris 
Aiigclitis  :  ea  teris  1  cat-  T)  codd.         qua  T :  quae  cctt.  6  in  re 

Baitcr:  inter  codd.  10  adimi  civitas  T  potest    «;//f  retineri) 

oiii.  T  14  C.  siippl.  Baitcr  15  religionis  codd.  :  corr.  ed.  V 

16  nostrum  sacr.   TE :  sacr.  nostrum  cf//.  17  civitas  adempta  Tc 

18  posse  T:  potuisse  rr//.  22  rebus  T:  oiii.  cett.  23  suum 

iusj  sua  lege  T        omni  TKc  :  omnes  cctt.  25  essc  TE:  oiii.  cctt. 

26  ccrto  scio  Joidan  :  certo  'JKc  :  certe  cctt. 


33  98  ^I-  TVLLI  CICERONIS 

9S  Quaeri  hoc  solere  me  non  praeterit — ut  e\  me  ea  quae 
tibi  in  mentem  non  veniunt  audias — quem  ad  modum, 
si  civitas  adimi  non  possit,  in  colonias  Latinas  saepe  nostri 
cives  profecti  sint.  Aut  sua  voluntate  aut  legis  multa  pro- 
fecti  sunt ;  quam  multam  si  sufiferre  voluissent,  manere  in  5 

34  civitate  potuissent.  Quid  ?  quem  pater  patratus  dedidit 
aut  suus  pater  populusve  vendidit,  quo  is  iure  amittit 
civitatem  ?  Vt  religione  civitas  solvatur  civis  Romanus 
deditur ;  qui  cum  est  acceptus,  est  eorum  quibus  est 
deditus  ;  si  non  accij^iunt,  ut  Mancinum  Numantini,  retinet  10 
integram  causam  et  ius  civitatis.  Si  pater  vendidit  eum 
quem  in  suam  potestatem  susceperat,  ex  potestate  dimittit. 

99  lam  populus  cum  eum  vendit  qui  miles  factus  non  est,  non 
adimit  ei  libertatem,  sed  iudicat  non  esse  eum  liberum  qui, 
ut  liber  sit,  adire  periculum  noluit ;  cum  autem  incensum  15 
vendit,  hoc  iudicat,   cum  ei  qui  in  servitute  iusta  fuerunt 
censu  hberentur,  eum  qui,  cum  liber  esset,  censeri  noluerit, 
ipsum  sibi  Hbertatem  abiudicavisse.     Quod  si  maxime  hisce 
rebus  adimi  Hbertas  aut  civitas  potest,  non  inteUegunt  qui 
haec  commemorant,  si  per  has  rationes  maiores  adimi  posse  20 
100  voluerunt,  aHo  modo  noluisse?     Nani  ut  haec  ex  iure  civiH 
proferunt,    sic   adferant   veHm    quibus    lege   aut   rogatione 
civitas   aut   Hbertas   erepta   sit.      Nam  quod   ad   exsiHum 
attinet,  perspicue  inteUegi  potest  quale  sit.     ExsiHum  enim 
non    suppHcium    est,    sed    perfugium    portusque    suppHci.  35 
Nam  c[uia  volunt  poenam  aHquam  subterfugere  aut  calami- 

4  sunt   T  5  niancre  Baiter :    tam  ne  re   7":    tamcn   (tum  T) 

manere  ccU.  6  potuissent  Ascens.   (2)  :   voluisse  (noluissent  c, 

valuissent  ^-i  cett.         dcdidit  T  :  dedit  cett.  8  civitate  TEe  9 

detraditur  (-ud-  k)  codil.:  corr.  Baiter  (traditur  .Ingelitts)  est  {ante 
eorum)  M  ing.:  fit  k  :  ct  cctt.  10  ut  Mancinum  k,  Aiigclitts:  mancipi 

cett.         14  cumj  tum  TEc         15  nolit  A7o/^  18  hiscc  rcbus  T,  Bcro- 

aldtts:  visccribus  cf//.  22  proterunt  ^*,  Orclli:  profuerunt  fO(W.  : 

\)roi\\\cnm\.  Naugeritis  {})  adcrani  codd.  :  corr.  Naitgeriits  {i"'  aut 
Ya.i\onc  codd.  :  corr.  A.  Aiigustinns  25  pcrfiigium  TE :  profugium 
cctt.  26  (juia  Jordan  :  i\\x\  cctt.         alic]uani  pocnam  T 


PRO  A.  CAECIXA  ORATIO  34  100 

tatem,  eo  soluin  vcitunt,  hoc  est  sedem  ac  locum  mutant. 
Itaque  nulla  in  lege  nostra  reperietur,  vt  apud  ceteras 
civitates,  nialeficium  ullum  exsilio  esse  multatum  ;  sed  cum 
liomines  vincula,  neces  ignominiasque  vitant,  quae  sunt 
5  legihus  constitutae,  confugiunt  quasi  ad  aram  in  exsiHum. 
Qui  si  in  civitate  legis  vim  suhire  vellent,  non  prius 
civitatem  quam  vitam  amitterent  ;  quia  nolunt,  non  adi- 
mitur  eis  civitas,  sed  ah  eis  relinquitur  atque  deponitur. 
Nam,  cum  cx  nostro  iure  duarum  civitatum  nemo  esse 
10  possit,  tum  amittitur  haec  civitas  denique,  cum  is  qui  pro- 

fuuit  receptus  est  in  exsihum,  hoc  est  in  aliam  civitatem. 

•  -35 

Non   me  praeterit,   recuperatores,    tametsi   dc   hoc   iure 

permulta    praetereo,    tamen    me    longius    esse    prolapsum 
quam  ratio  vestri   iudici  postularit.     Verum   id   feci,   non 

15  quo  vos  hanc  in  hac  causa  defensionem  desiderare  arbi- 
trarer,  sed  ut  omnes  intellegerent  nec  ademptam  cuiquam 
civitatem  esse  neque  adimi  posse.  Hoc  cum  eos  scire 
volui  quibus  SuUa  voluit  iniuriam  facere^  tum  omnis  ceteros 
novos  veteresque   civis.     Neque  enim  ratio  adferri  potcst 

20  cur,    si    cuiquam    novo   civi    potuerit    adimi    civitas,    non 
omnibus    patriciis,    omnibus    antiquissimis    civibus    possit. 
Nam  ad  hanc  quidem  causam  nihil  hoc  pertinuisse  primum  102 
ex  eo   intellegi    potest    quod    vos  ea    de   re   iudicare  non 
debetis ;    deinde  quod  Sulla  ipse   ita   tulit  de  civitate  ut 

25  non  sustulerit  horum  nexa  atque  hereditates.  lubet  enim 
eodem  iure  esse  quo  fuerint  Ariminenses  ;  quos  quis  ignorat 
duodecim  coloniarum  fuisse  et  a  civibus  Romanis  heredi- 
tates  capere  potuisse  ?     Quod  si  adimi  civitas  A.  Caecinae 

2  ut  snppl.  Natigcmis    1)  3  multatum  a;-'o-^' :  nuitatuni  (-tis 

EeM^<  ceti.  4  homines  Natigcrius    i)  :  omnes  cett.  vincula 

TEe :  vincla  cett.  5  ad  arma  codd.  :  corr.  Atigeliiis  8  iis 

.  .  .  \\%  Tk  :  h\%  .  .  .  his  cett.  13  permulta  Te  :  multa  cett,         esse 

prol.  T:  prol.  esse  cctt.  14  vestri  T^  :  nostri  cctt.  15  vos 

hanc  .  .  .  causa  T:  vos  .  .  .  causa  hanc  cett.  17  esse  civitatem  T 

nec  Nmigeritis  (i")  19  afferre  TeM^  23  ea  de  k,  Attgelins  :  de 

cett.  27  fuisse]  esse  T        civibus  Romanis  ^  :  c.  r.  cett. 


35  I02  M.  TVLLI  CICERONIS 

lege  potuisset,  magis  illam  rationem  tamen  omnes  boni 
quaereremus,  quem  ad  modum  spectatissimum  pudentis- 
simumque  hominem,  summo  consilio,  summa  virtute, 
summa  auctoritate  domestica  praeditum,  levatum  iniuria 
civem  retinere  possemus,  quam  uti  nunc,  cum  de  iure  5 
civitatis  nihil  potuerit  deperdere,  quisquam  exsistat  nisi  tui, 
Sexte,  similis  et  stultitia  et  impudentia  qui  huic  civitatem 

103  ademptam  esse  dicat.     Qui  quoniam,  recuperatores,  suum 
ius   non    deseruit    ncque    quicquam   illius    audaciae   petu- 
lantiaeque  concessit,  de   reliquo  iam  communem  causam  10 
populique  Romani  ius  in  vestra  fide  ac  religione  deponit. 

36  Is   homo   est,   ita  se   probatum  vobis  vestrique   similibus 
semper  voluit  ut  id  non  minus  in  hac  causa  laborarit  ne 
inique   contendere   aliquid   quam   ne   dissolute   relinquere 
videretur,  nec  minus  vereretur  ne  contemnere  Aebutium  15 
quam  ne  ab  eo  contemptus  esse  existimaretur. 

Quapropter,    si   quid   extra   iudicium   est   quod    homini 

104  tribuendum  sit,  habetis  hominem  singulari  pudore,  virtute 
cognita  et  spectata  fide,  amplissimo  totius  Etruriae  nomine, 

in   utraque   fortuna   cognitum    multis  signis  et  virtutis    et  20 
humanitatis.     Si  quid  in  contraria  parte  in  homine  offen- 
dendum    est,    habetis    eum,    ut  nihil    dicam    amplius,    qui 
se  homines  coegisse  fateatur.     Sin  hominibus  remotis  de 
causa  quaeritis,   cum   iudicium    de   vi    sit,    is  qui  arguitur 

2  quaereremiis  T  :    quaeremus  cett.  prudentissimumque  codd.  : 

corr.  Lainl>inus  3  consilio]  studio  T         5  cum  om.  Te  7  im- 

prudentia  T  ademptam  civitatem  T  10  reliquo  7>,  Faher: 

relinquo  (y//.  ii   'Romiiwx  suppl.  ed.  V  fidem  ac  religionem /& 

deponitis  TcM^o^  :  depono  is  cett.  12  est  T:  ont.  cett.  13  neinique 
Mommsen:  neque  (nec  T)  codd.  14  contendere  Te:   contenderit 

cett.  aliquid  TAPe  :  aliud  cett.  ne  Tck  :  ne  .  .  .  .  cett.  :  fort.  ne 

rem  dissoluti  codd.  :  corr.  ed.  R  16  ne  ab  eo  Hotouian :  ne 

de  eo  «  :  debeo  T:  de  eo  cett.  17  liomini  o  :  homini  hoc  T:  vi 

homini  eai^  :  virtuti  homini  (-is  T)  cett.  :  fort  huic  {cf  %  88")  19 

amplissimi  totius  se  turi  re  nomine  T:  amplissimi  se  tutire  nomine 
tocius  ^  :  amplissimis  Etruriae  (eturire  ^/^)  nomine  totius  ff//. :  corr. 
Garatoni  22  est  Halm  :  s\  T  \  sit  cett. 


PRO  A.  CAECINA  ORATIO  36  104 

vim  se  hominibus  armatis  fecisse  fateatur,  verbo  se,  non 
aequitate,  defendere  conetur,  id  quoque  ei  verbum  ipsum 
ereptum  esse  videatis,  auctoritatem  sapientissimorum  homi- 
num  facere  nobiscum,  in  iudicium  non  venire  utrum 
5  A.  Caecina  possederit  necne^  tamen  doceri  possedisse ; 
multo  etiam  minus  quaeri  A.  Caecinae  fundus  sit  necne, 
me  tamen  id  ipsum  docuisse,  fundum  esse  Caecinae  :  cum 
haec  ita  sint,  statuite  quid  vos  tempora  rei  publicae  de 
armatis  hominibus,  quid  illius  confessio  de  vi,  quid  nostra 
10  decisio  de  aequitate,  quid  ratio  interdicti  de  iure  admoneat 
ut  iudicetis. 

3  dereptum  APec:  direptum  cctt.  :  con:  cd.  V         videatis,  videatis 
KeUer      foti.  auctoritatem  autem  4  facere  o;;;.  T  5  A. 

T :  om.  cett.  doceri  k^  Naitgerlus  'i)  :  docere  cett.  6  etiam 

Naugeritts  (i)  :  iam  codd.         quaeri  T,  AiJgeltits  :  quaerit  cett.  lo 

admoneat  7VT :  admoneant  cctt. 


M.  TVUA    CICERONIS 

DE   LEGI-    AGRARIA   ORATIONES 


CIC.  DE  I.ECE  ACR, 


SIGLA 

E  =  cod.  Erfurtensis,  saecl.  xii/xiii 

e  =  cod.  Palatinus  1525 
M  =  cod.  S.  Mariae,  Laur.  Conv.  Soppr.  13  (Lag.  39) 

0}  =  cod.  Laur.  XLVIH.  26  (Lag.  26) 

o  =  cod.  Oxon.  Dorvill.  78  (Lag.  38) 

s  =  cod.  Senensis  H.  VI.  12 

X  =  cod.  S.  Marci  254  (Lag.  3) 

c  =  cod.  Oxon.  Canonici  226 

A'  =  cod.  Paris.  7779,  a.d.  1459  scriptus 


fi  =  codd.  oifls 

n  =  codd.  1,  7,  8,  13,  24  a  Lagomarsinio  collati 

N=x^n 
^  =  codd.  c/c 

Codlces praeter  E  saeculo  XV"  stripti  simt 


M.    TVLLI    CICERONLS 

DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO   PRIMA 

CONTRA  P.  SERVILIVM  RVLLVM 

TR.  PLEP.  IN  SENATV 

FRAGMENTA 

1.  Cicero  Kakiidis  lanuariis  dc  iege  agraria  :    imlterba 
iuventute.     {C//aris.  K.  i.  95.) 

2,  3.    Jfaec  Jigiera   (Sie^evy/xeVoi')   i/a   onmt  et  amplifcac 
orationem — Jioc  viodo :    Capuam    colonis   deductis  occupa- 

5  bunt,  Atellam  praesidio  communient,  Nuceriam,  Cumas 
multitudine  suorum  obtinebunt,  cetera  oppida  praesidiis 
devincient.  Ta/e  est  et  ii/ud :  Venibit  igitur  sub  praecone 
tota  Propontis  atque  Hellespontus,  addicetur  omnis  ora 
Lyciorum  atque  Cilicum,  Mysia  et  Phrygia  eidem  condi- 
10  cioni  legique  parebunt.  {Aqui/a  Rom.  43,  Mart.  Cap.  537.) 
4.  Praedam,  manubias,  sectionem,  castra  denique  Cn. 
Pompei  sedente  imperatore  xviri  vendent.  {Gc//.  xiii.  25. 
6,  Non.  432.  29.) 

*  *  *  quae  res  aperte  petebatur,  ea  nunc  occulte  cuniculis 

15  oppugnatur.     Uicent  enim  xviri,  id  quod  et  dicitur  a  multis 

et  saepe  dictum  est.  post  eosdem  consules  regis  Alcxandri 

testamento  regnum  illud  populi  Romani  esse  factum.     Da- 

bitis  igitur  Alexandream  clam  petentibus  eis  quibus  aper- 

7  vcnict  codd.  :  con:  OieUl  8  oiiinis  Baiter  :  communis  codd. 

15  .X.]  decem  Ee  {saepe  iii  lioc  vaiin/iir)  16  Alexandrini  v'  17 

testamcntum  illud  A'  18  Alexandiiam  coM.  {ita  \\.i\isqq.) 


1  I  M.  TVLLI  CICERONIS 

tissime  pugnantibus  restitistis  ?  Haec.  per  deos  immortalis  ! 
utrum  esse  vobis  consilia  siccorum  an  vinolentorum  somnia, 
ct  utrum  cogitata  sapientium  an  optata  furiosorum  videntur  ? 

2  Videte  nunc  proximo  capite  ut  impurus  hclluo  turbet  rem 
publicam,  ut  a  maioribus  nostris  possessiones  relictas  dis-  5 
pcrdat  ac  dissipet,  ut  sit  non  minus  in  populi  Romani  patri- 
monio  nepos  quam  in  suo.  Perscribit  in  sua  lege  vectigalia 
quac  xviri  vcndant,  hoc  est,  proscribit  auctionem  publi- 
corum  bonorum.  Agros  emi  volt  qui  dividantur;  quaerit 
pecuniam.  Videlicet  excogitabit  aliquid  atque  adferet.  to 
Nam  superioribus  capitibus  dignitas  populi  Romani  viola- 
batur,  nomen  imperi  in  commune  odium  orbis  terrae  voca- 
batur,  urbes  pacatae,  agri  sociorum,  regum  status  xviris 
donabantur  ;  nunc  praesens  pecunia,  certa,  numerata  quae- 

3  rilur.     Exspecto   ciuid    tribunus    plebis  vigilans   et  acutus  15 
cxcogitet.        'Vencat,'     inquit,     'silva    Scantia.'       ^^trum 
tandem  hanc  silvam  in  relictis  possessionibus,  an  in  cen- 
sorum    pascuis   invenisti  ?      Si    quid    est   quod   indagaris, 
inveneris,    ex    tenebris    erueris,    quamquam    iniquum   est, 
tamen    consume    sane,    quod    commodum    est,    quoniam  20 
fjuidem  tu  attuHsti  ;  silvam  vero  tu  Scantiam  vendas  nobis 
ronsulibus  atque  hoc  senatu  ?  tu  ullum  vectigal  attingas,  tu 
populo  Romano  subsidia  belli,  tu  ornamenta  pacis  eripias  ? 
Tum  vero  hoc  me  inertiorem  consulem  iudicabo  quam  illos 
fortissimos  viros  qui  apud   maiores  nostros  fuerunt,  quod,  25 
quae  vectigaHa  ilHs  consuHbus  populo  Romano  parta  sunt, 
ea  me  consule  ne   retineri   quidem   potuisse  iudicabuntur. 

.j  Vendit  ItaHae  possessiones  ex  ordine  omnis.     Sane  est  in 

2  vinol.  E\'  :    vinul.   ce/f.  3  sapientium  E :   sapientum  cr//. 

7  ncpos]  hcres  £"r         perscribit^":  proscribit  c<?//.  8  proscribit 

f.  cd.  V :    perscribit  cctt.  10  videlicct  0111.  E  14  condona- 

\m\.\\\.wx  Puteatuis  pccunia  ccrta  scripsi :  certa  pecunia  codd.  (cf.  Zic- 
liiiski,  p.  20o'i         numerata  stip.  liii.  hah.  E,  dcl.  IViiiidcr  20  tamen 

post  sanc  Iiab.  E.   oiii.  11  quod   OrcJli  :  quoniam   codd.  27 

potuisse]  possc  A^ 


1)E  LEC.K  ACRARIA  ORATIO  I  24 

eo  diligens  ;  nulkun  enini  prciclcrmittit.  Pcrscquitur  in 
tabulis  censoriis  totani  Siciliani  ;  nullum  acdificium,  nuUos 
agros  rclinquit.  Audistis  auctionem  populi  Romani  pro- 
scriptam  a  tribuno  plcbis,  constitulam  in  mensem  lanuarium, 

5  ct,  crcdo.  non  dubitatis  quin  idcirco  haec  aerari  causa  non 
vcndidcrint  ci  qui  arniis  ct  virtute  pepererunt,  ut  esset  quod 
nos  largitionis  causa  vcnderemus. 

\'idctc  nunc   quo  adfectent    itcr   apcrtius    quani    anlca.  5 
Nam    supcriore    parte  legis  quem  ad   modum    Pompcium 

10  oppugnarcnt,  a  me  indicati  sunt ;  nunc  iam  se  ipsi  indica- 
bunt.  lubent  venire  agros  Attalensium  atque  Olympenorum 
quos  populo  Romano  P.  Servili,  fortissimi  viri,  victoria 
adiunxit,  deindc  agros  in  Macedonia  regios  qui  partim 
'r.  Jlaminini,  partim  L.  Pauli  qui  Perscn  vicit  virtutc  parti 

15  sunt,  deinde  agrum  optimum  ct  fructuosissimum  Corinthium 
qui  L.  jNIummi  impcrio  ac  fcHcitate  ad  vectigaHa  popuU 
Romani  adiunctus  est,  post  autem  agros  in  Hispania  apud 
Carthagincm  novam  duorum  Scipionum  cximia  virtutc 
possessos ;  tum  vcro  ipsam  vctcrcm  Carthagincm  vcndunt 

jo  iiuam  P.   Africanus   nudatam   tcctis  ac   mocnibus  sive  ad 
nolandam    Carthaginicnsium   calamitatem,   sivc   ad    testifi- 
candam  nostram  victoriam,  sivc  oblata  aHqua  rcHgione  ad 
aetcrnam  hominum  nicmoriam  consecravit.     Hisinsignibus  0 
atquc  infuHs  imperi  venditis  quibus  ornatam  nobis  maiores 

25  nostri  rcm  pubHcani  tradiderunt,  iubent  eos  agros  venire 
quos  rcx  Mithridatcs  in  Paphlagonia,  Ponto  Cappadociaque 
possederit.  Num  obscure  vidcntur  prope  hasta  praeconis 
insectari    Cn.   Pompei    excrcitum    qui    venire   iubeant    eos 

I   imlla  N  iiij  cnim  iii  c  :  ut  in  Pnlcivuis  7  vos  .  .  .  \cn- 

dereniini  N  8  quo  adfcctcnt  Klutz:  quoad    quod  ad  M    lecerit 

codd.  :  quo  adfcctarint  J/((//((///r>         apertiusj  aptius  A^  1:2  quos 

mg.  Laiiibiiii  :  hos  cuiicf.  V.  siippl.  Ldnrcdaiiits  i(   Flaminii 

codd.:  coir.  Maniitins         qui  Perscn  \icit  dcl.  Plnygcis  19  vero 

E :  oni.  cetl.  20  ac]  atque  E  22  ad  oblatani  ali(|uam  re- 

ligionem  codd,  :  coii:  Ilalin  25  iubct  codd.  :  cori:  NangeriHs  {1) 


2  6  M.  TVLLI  CICERONIS 

ipsos  agros  in  (juibus  illc  ctiam  nunc  bclluni  gerat  atque 
vcrsctur  ? 
^       II oc  vcro  cuius  niodi  cst,  quod  cius  auctionis  ciuani  con- 
stiluunt  locum  sibi  nullum  dcfiniunt  ?     Nam  xviris  quibus 
in  locis  ipsis  vidcatur  vcndcndi  potcstas  lcgc  pcrmittitur.  5 
Censoribus  vectigalia  locare  nisi  in  conspectu  populi  Ro- 
mani  non  licct ;   his  vendere  vel   in  ultimis  terris  licebit  ? 
At  hoc  etiam  nequissimi  homines  consumptis  patrimoniis 
faciunt  ut  in  atriis  auctionariis  potius  quam  in  triviis  aut  in 
compitis  auctionentur;   hic  permittit  sua  lege  xviris  ut  in  10 
quibus  commodum  sit  tenebris,  ut  in  qua  vcHnt  soHtudine, 

8  bona  popuU  Romani  possint  divendere.  lam  illa  omnibus 
in  provinciis,  regnis,  Hberis  popuHs  quam  acerba,  quam 
formidolosa,  quam  quaestuosa  concursatio  xviraHs  futura  sit, 
non  videtis  ?  Hereditatum  obeundarum  causa  quibus  vos  15 
lcgationes  dedistis,  qui  et  privati  et  privatum  ad  negotium 
cxierunt  non  maximis  opibus  neque  summa  auctoritate 
praediti,  tamen  auditis  profecto  quam  graves  eorum  advcntus 

9  sociis  nostris  esse  soleant.  Quam  ob  rem  quid  putatis 
impendere  hac  lege  omnibus  gentibus  tcrroris  et  mali,  cum  20 
immittantur  in  orbcm  terrarum  xviri  summo  cum  impcrio, 
summa  cum  avaritia  infinitaque  omnium  rcrum  cupiditatc  ? 
([uorum  cum  adventus  gravcs,  cum  fasces  formidolosi,  tum 
vero  iudicium  ac  potestas  erit  non  ferenda;  Hcebit  enim 
quod  videbitur  pubHcum  iudicare,  quod  iudicarint  vendere.  25 
Etiam  iUud  quod  homines  sancti  non  facient,  ut  pecuniam 
accipiant  ne  vendant,  tanien  id  cis  ipsum  per  legem  Hcebit. 
Hinc  vos  quas  spoHationes,  quas  pactioncs,  quam  denique 

in  omnibus  locis   nundinationem  iuris  ac  fortunarum  fore 
loputatis?     Etenim,   (juod  superiore  parte  legis  praefinitum  30 

1   ctiaiii  illc  E  3  cuius]  cius  Mo  5   ipsis  oni.  n  1 1 

ut  in  qua]  aut  in  qua  Manntiiis  :  vel  in  qua  Halin  12  possint 

ilivcncicre]  vendant  E  16  privatim  ad  N  19  vestris  E  21 

iminittantur  Ec :  mittantur  (mut-  M\  cdf.  22  rerum  omniuni  E 

28  spoliationes]  sponsioncs  Pilhociis 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  I  3  lo 

fuit,  '  SvLLA  ET  PoMPEio  coNSVLiBvs,'  id  rursus  liberum 
infinitumque  fecerunt.  lubet  enim  eosdem  xviros  omnibus  4 
agris  publicis  pergrande  vectigal  imponere,  ut  idem  possint 
et  liberare  agros  quos  commodum  sit  et  quos  ipsis  libeat 
5  publicare.  Quo  in  iudicio  perspici  non  potest  utrum  seve- 
ritas  acerbior  an  benignitas  quaestuosior  sit  futura. 

Sunt  tamen  in  tota  lege  exceptiones  duae  non  tam  ini- 
quae  quam  suspiciosae,  Excipit  enim  in  vectigali  impo- 
nendo  agrum  Recentoricum  Siciliensem,  in  vendendis  agris 

10  eos  agros  de  quibus  cautum  sit  foedere.     Hi  sunt  in  Africa, 
qui  ab  Hiempsale  possidentur.     Hic  quaero,  si  Hiempsali  11 
satis  est  cautum  foedere  et  Recentoricus  ager  privatus  est, 
quid  attinuerit  excipi  ;  sin   et  foedus  illud  habet  aliquam 
dubitationem  et  ager  Recentoricus  dicitur  non  numquam 

15  esse  publicus,  quem  putet  existimaturum  duas  causas  in 
orbe  terrarum  repertas  quibus  gratis  parceret.  Num  quis- 
nam  tam  abstrusus  usquam  nummus  videtur  quem  non 
architecti  huiusce  legis  olfecerint?  Provincias,  civitates 
liberas,  socios,  amicos,  reges  denique  exhauriunt,  admovent 

20  manus  vectigalibus  popuH  Romani.    Non  est  satis.    Audite,  12 
audite  vos  qui  ampHssimo  popuU  senatusque  iudicio  exer- 
citus  habuistis  et  bella  gessistis  :  quod  ad  quemque  perve- 
nerit  ex  praeda,  ex  manubiis,  ex  auro  coronario,  quod  neque 
consumptum  in  monumento  neque  in  aerarium  relatum  sit, 

25  id  ad  xviros  referri  iubet  !  Hoc  capite  multa  sperant;  in 
omnis  imperatores  lieredesque  eorum  quaestionem  suo 
iudicio  comparant,  sed  maximam  pecuniam  se  a  Fausto 
ablaturos  arbitrantur.  Quam  causam  suscipere  iurati 
iudices  noluerunt,   hanc  isti  xviri  susceperunt :    idcirco  a 

2  enim  Ee  :  oiii.  cett.  4  quos]  quod  M  6  futura  ont.  N 

8  enim  E:  oni.  cctl.  10  s:t^  sit  sine  E  13  attinuerit  EcIV : 

attinet  M^lT  16  parceret]  perciperet  E         num  Manntins  :  nunc 

codd.       1 7  tam  k^  cd.  R :  tandem  cett.        20  audite,  audite  Ee :  audite  cctt. 
22  pervenerit  E :  pervenit  aut  pervenerit  (-enit  e)  cett.  23  mani- 

bus  EM'e  28  ablaturos  oiit.  E  29  susceperunt  Klots  :  sus- 

ceperc  (-ip-  e)  codd.  :  del.  Miillcr 


4  12  M.  TVLLI  CICERONLS 

iudicibus  forta.sse  practermissam  esse  arbitrantur  quod  sit 

13  ipsis   reservata.     Deinde   etiam    in   reliquum   temi)us  dili- 

gentissime  sancit  ut,  quod  quisque  imperator  habeat  pecu- 

niae,    protinus    ad    xviros    deferat.      Hic    tamen    excipit 

Pompeium  simillime,  ut  mihi  videtur,  atque  ut  illa  lege  qua  5 

peregrini  Roma  eiciuntur  Glaucippus  excipitur.     Non  enim 

hac  exceptione  unus  adficitur  beneficio,  sed  unus  privatur 

iniuria.     Sed    cui    manubias    remittit,    in    huius  vectigaHa 

invadit.     lubet  enim  pecunia,  si  qua  post  nos  consules  ex 

novis  vectigaUbus  recipiatur,  hac  uti  xviros.     Quasi   vero  10 

non  intellegamus  haec  eos  vectigaHa  quae  Cn.  Pompeius 

adiunxerit  vendere  cogitare. 
«5         .      .     .  ... 

Videtis  lam,  patres  conscripti,  omnibus  rebus  et  modis 

constructam  et  coacervatam  pecuniam  xviralem.     Minuetur 

huius  pecuniae  invidia;  consumetur  enim  in  agrorum  empti-  15 

onibus.    Optime.    Quis  ergo  emet  agros  istos?    Idemxviri; 

tu,  Rulle, — missos  enim   facio  ceteros — emes  quod  voles, 

vendes  quod  voles;  utrumque  horum  facies  quanti  voles. 

Cavet  enim  vir  optimus  ne  emat  ab  invito.     Quasi   vero 

non  intellegamus  ab  invito  emere  iniuriosum  esse,  ab  non  jo 

invito  quaestuosum.      Quantum  tibi  agri  vendet,  ut  aHos 

omittam,  socer  tuus,  et,  si  ego  eius  aequitatem  animi  probe 

novij  vendet  non  invitus  ?     Facient  idem  ceteri  libenter,  ut 

possessionis  invidiam  pecunia  commutent,  accipiant  (^uod 

cupiunt,  dent  quod  retinere  vix  possunt.  -'5 

15      Nunc  perspicite  pmnium  rerum  infinitam  atque  intoleran- 

dam  hcentiam.     Pecunia  coacta   est   ad   agros  emendos  ; 

ei  porro  ab  invitis  non  ementur.     Si  consenserint  posses- 

sores  non  vendere,  quid  futurum  est  ?     Referetur  pecunia  ? 

3  pecuniae  habeat  E  5  atquc  iit]    atquc    iii    ed.    R  :    atquc 

Klots  {cf.  Verr.  i.  119)  8  sed]  si  N  in  EcN :  oiti.  71/^T 

9  pecuniam  codd,  :    coir.  Richtcr  16  oplume  c       crgo]  igitur  E 

17  facito  Ecit         quod  .  .  .  quod1  quos  .  .  .  (\\ios  Naiigerius  (i)  18 

quantum  £^  21  tibi]  igitur  Zi  22  aequitatcni  cius  £  26 

perspicite  Eeo  :  prospicite  cctt. 


1)E  LEC.E  A(;KARL\  ORATIO  I  5  15 

Non  licct.  Exigetur  ?  \'etat.  Verum  csto  ;  nihil  est  quod 
non  emi  possit,  si  tuntum  des  quantum  velit  venditor. 
Spoliemus  orbem  terrarum,  vendamus  vectigalia,  effundamus 
aerariuni,  ut  locupletalis  aut  invidiae  aut  pestilentiae   pos- 

5  sessoribus  agri  tanien  eniantur. 

Quid  tum?  quae  erit  in  istos  agros  deductio;  quae  totius  '(^ 
rei  ratio  atque  descri[)tio  ?    '  Deducentur,'  inquit,  '  coloniae.' 
Quot?  quorum  hominuni  ?  in  ciuae  loca?     Quis  enim  non 
videt  in  coloniis  esse  haec  omnia  consideranda  ?     Tibi  nos, 

10  Rulle,  et  istis  tuis  harum  omnium  rerum  machinatoribus 
lolam  ItaHam  inermem  tradituros  existimasti,  quam  prae- 
sidiis  confirmaretis,  coloniis  occuparetis,  omnibus  vinclis 
devinctam  et  constrictam  teneretis  ?  Vbi  enim  cavetur  ne 
in  laniculo  coloniam  constituatis,  ne  urbem  hanc  urbe  aHa 

15  premere  atque  urgere  po.ssitis  ?  '  Non  faciemus,'  inquit. 
Primum  nescio,  deinde  timeo,  postremo  non  committam 
ut  vestro  beneficio  potius  quam  nostro  consilio  salvi  esse 
possimus.  Quod  vero  totam  Itaham  vestris  coloniis  com- 
plere  voluistis,  id   cuius  modi  esset  neminemne   nostrum 

20  intellecturum  e.xistimavistis  ?     Scriptum  est  enim  :  '  Qvae 

IN  MVNICIPIA  QVASQVE  IN  COLONIAS  XVIRI  VELINT,  DEDVCANT 
COLONOS   QVOS  VELINT  ET  EIS  AGROS   ADSIGNENT  QVIBVS    IN 

Locis  VELINT,'  ut,  cum  totam  ItaHam  miUtibus  suis  occu- 
parint,   nobis  non  modo  dignitatis   retinendae,  verum    ne 

25  libertatis  quidem   recuperandae   spes  reHnquatur.      Atque 
haec  a  me  suspicionibus  et  coniectura  coarguuntur.     lam  iS 
omnis   omnium    tolletur   error,  iam    aperte   ostendent  sibi 
nomen  huius  rei  pubHcae,  sedem  urbis  atque  imperi,  denique 
hoc  templum  lovis  Optimi  Maximi  atque  hanc  arceni  om- 

30  nium  gentium  dispHcere.     Capuam  deduci  colonos  volunt, 

8  quot  Laiiraiaiuis  :  quo  codd.  12  vinculis  cy  13  devictain 

eMfx  18  quid  codd.  :  con:  ed.  V  colonis  Maiiittiiis  so 

c.xistimavistis  Ec  :  c.xistimastis  MixT  :  e.xistimatis  N  24   vobis  » 

verumZf:  scd  ff//.  26  h:n:c  oin.  E        coarguuntur]  nou  argucntur 

E        28  sedes  Ec         29  opluini  cM        ma.xumi  M        30  coloniis  E 


6  i8  M.  TVLLI  CICERONIS 

illam    urbem   huic  urbi  rursus    opponere,   illuc   opes   suas 

deferre  et  imperi   nomen    transferre   cogitant.     Qui   locus 

propter  ubertatem  agrorum  abundantiamque  rerum  omnium 

superbiam  et  crudelitatem  genuisse  dicitur,  ibi  nostri  coloni 

delecti  ad  omne  facinus  a  xviris  conlocabuntur^  et,  credo.  5 

qua   in  urbe   homines   in   vetere  dignitate  fortunaque  nati 

copiam  rerum  moderate  ferre  non  potuerunt,  in  ea  isti  vestri 

19  sateUites  modeste  insolentiam  suam  continebunt.     Maiores 

nostri   Capua   magistratus,    senatum,   consiUum   commune, 

omnia  denique  insignia  rei  pubUcae  sustulerunt^  neque  aliud  ro 

quicquam  in  urbe   nisi  inane  nomen  Capuae  reUquerunt, 

non  crudeUtate — quid  enim  iUis  fuit  clementius  qui  etiam 

externis  hostibus  victis  sua  saepissime  reddiderunt  ? — sed 

consiUo,  quod  videbant,  si  quod  rei  pubUcae  vestigium  iUis 

moenibus   contineretur^  urbem  ipsam  imperio  domiciUum  15 

praebere  posse ;  vos  haec^  nisi  evertere  rem  pubUcam  cu- 

peretis  ac  vobis  novam   dominationem   comparare,  credo, 

'  quam  perniciosa  essent  non  videretis.     Quid  enim  caven- 
20 

dum  est  in  coloniis  deducendis  ?     Si  luxuries,  Hannibalem 

ipsum  Capua  corrupit,  si,  superbia,  nata  inibi  esse  haec  ex  20 

Campanorum   fastidio    videtur,    si    praesidium,    non    prae- 

ponitur   huic  urbi  ista  colonia,  sed   opponitur.     At  quem 

ad  modum  armatur,   di  immortales !     Nam    beUo   Punico 

quicquid  potuit  Capua,  potuit  ipsa  per  sese  ^  nunc  omnes 

urbes  quae  circum  Capuam  sunt  a  colonis  per  eosdem  xviros  25 

occupabuntur ;  hanc  enim  ob  causam  permittit  ipsa  lex,  in 

omnia  quae  veUnt  oppida  colonos  ut  xviri  deducant  quos 

veUnt.     Atque  his  colonis  agrum  Campanum  et  SteUatem 

21  campum  dividi  iubet.     Non  queror  deminutionem  vectiga- 

Uum,  non  flagitium  huius  iacturae  atque  damni,  praetermitto  30 

6  veteri  codd.  :  coit.  Baito  ii   in  urbe  Ee  :  0111.  cett.  12 

fuit  om.  E         etiam]yb;-/.  etiam  in  13  hostibus  externis  E       'jo 

inibi  esse]  esse  ibi  Lag.  9  25  coloniis  Ee  28  et  Ecn  :  ac 

ceti.  29  diminutionem  codd.  :  coir.  Maiuitius  30  praeter* 

mitto  e^i  :  pracmitto  cett. 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  I  721 

illa  quae  nemo  est  quin  gravissinie  et  verissime  con- 
cjueri  possit,  nos  caput  patrimoni  publici,  pulcherrimam 
])opuli  Romani  possessionem,  subsidium  annonae,  horreum 
belli,  sub  signo  claustrisque  rei  publicae  positum  vectigal 
5  servare  non  potuisse,  eum  deniquc  nos  agrum  P.  Rullo 
concessisse,  qui  ager  ipse  per  sese  et  Sullanae  dominationi 
et  Gracchorum  largitioni  restitisset ;  non  dico  solum  hoc  in 
re  publica  vectigal  esse  quod  amissis  aliis  remaneat,  inter- 
niissis  non  conquiescat,  in  pace  niteat,  in  bello  non  obsole- 

10  scat,  militem  sustentet,  hostem  non   pertimescat ;  praeter- 
mitto   omncm    hanc   orationem   et   contioni    reservo ;    de 
periculo  salutis  ac  hbertatis  loquor.     Quid  enim  existimatis  22 
integrum  vobis  in  re  pubHca  fore  aut  in  vestra  Ubertate  ac 
dignitate  retinenda,  cum  Rulkis  atque  ei  quos  multo  magis 

15  ([uam  Rulluni  timetis  cum  omni  egcntiuni  atque  improbo- 
rum  manu,  cum  omnibus  copiis,  cum  omni  argento  et  auro 
Capuam  et  urbis  circa  Capuam  occuparint  ? 

His   ego   rebus,   patres  conscripti^  resistam    vehementer 
atque  acriter  neque  patiar  homines  ea  me  consule  expro- 

20  mere    quae    contra    rem    pubHcam    iam    diu    cogitarunt. 
Errastis,  Rulle,  vehementer  et  tu  et  non  nulH  conlegae  tui  23 
qui  sperastis  vos  contra  consulem  veritate,  non  ostentatione 
popularem  posse  in  evertenda  re  pubUca  populares  existi- 
mari.     Lacesso  vos,  in  contionem  voco,  populo  Romano 

25  disceptatore  uti  volo.     Etenim^  ut  circumspiciamus  omnia  8 
quae  populo  grata  atque  iucunda  sunt,  nihil  tam  populare 
quam  pacem,  quam  concordiam,  quam  otium  reperiemus. 
SoUicitam  mihi  civitatem  suspicione,  suspensam  metu,  per- 
turbatam  vestris  legibus    et   contionibus  et   deductionibus 

I  quin]  quia  E        gravissima  et  verissiina  cocM.  :  cori:  cd.  V  4 

rci  p.]  p.  R.  £  7  sokim  hoc  Een  :  hoc  solum  cctt.  12  existi- 

mastis  E  13  vobis  iitx"  :  nobis  cett.  14   retinenda  (-a  e)  Ec  : 

rctinendum  cctt.  17   Capuam]  eam  E  i8  ego]   crgo  EcN 

20  iam  oin.  N         cogitarint  coc/d.  :  con:  Laiiyedanits  21   errasti  E 

25  perspiciamus  £■  26  sint  £"(•  29  deductionibus  A^rty^c;' : 

deditionibus  (seditionibus  T,  Augcluis)  codd. 


8  23  M.  TVLLI  CICERONIS 

tradidistis  ;  speni  improbis  ostendistis,  timorem  bonis  inie- 
cistis,  fidem  de  foro,  dignitatem  de  re  publica  sustulistis. 

24  Hoc  motu  atque  hac  perturbatione  animorum  atque  rerum 
cum  populo  Romano  vox  et  auctoritas  consulis  repente  in 
tantis  tenebris  inluxerit,  cum  ostenderit  nihil  esse  metueii-  5 
dum,  nuUum  exercitum,  nullam  manum,  nullas  colonias, 
nuUam  venditionem  vectigalium,  nullum  imperium  novum, 
nullum  regnum  xvirale,  nullam  alteram  Romam  neque  aliam 
sedem  imperi  nobis  consulibus  futuram  summamque  tran- 
quillitatem  pacis  atque  oti,  verendum,  credo,  nobis  erit  ne  10 
vestra  ista  praeclara  lex  agraria  magis  j^opularis  esse  videatui'. 

25  Cum  vero  scelera  consiliorum  vestrorum  fraudemque  legis  et 
insidias  quae  ipsi  populo  Romano  a  popularibus  tribunis 
plebis  fiant  ostendero,  pertimescam,  credo,  ne  mihi  non 
liceat  contra  vos  in  contione  consistere,  praesertim  cum  15 
mihi  deUberatum  et  constitutum  sit  ita  gerere  consulatum 
quo  uno  modo  geri  graviter  et  Ubere  potest,  ut  neque  pro- 
vinciam  neque  honorem  neque  ornamentum  aUquod  aut 
commodum  neque  rem  uUam  quae  a  tribuno  plebis  impediri 

26  possit  appetituru.s  sim.  Uicit  frequentissimo  senatu  consul  20 
Kalendis  lanuariis  sese,  si  status  hic  rei  pubUcae  maneat 
neque  aUquod  negotium  exstiterit  quod  honeste  subter- 
fugere  non  possit,  in  })rovinciam  non  iturum.  Sic  me  in 
hoc  magistratu  geram,  patres  conscripti,  ut  possim  tribunum 
plebis  rei  pubUcae  iratum  coercere,  mihi  iratum  contemnere.  25 

9  Quam  ob  rem,  per  deos  immortaUs  !  conUgite  vos,  tribuni 
plebis,  deserite  eos  a  quibus,  nisi  prospicitis,  brevi  tempore 
deseremini,  conspirate  nobiscum,  consentite  cum  bonis, 
communem   rem  pubUcam   communi    studio  atque  amore 

3  mctu  Lag.  g  i^   ostendero  £eA^ :  oiit.  M/xT  18  aliqiiid 

Ee  19  ullam  rcin  E  20  appetiturus]  adepturus  7V  21 

Kal.]  Id.  £■  22  aliquod  £-('T :  aliquid  ii'J/^  :  aliud  yV  24 

patres  conscripli  T,  Lauicdanus  :  p.  R.  att,  27  prospicitis  Eexn  : 

pcrspicitis  Tl/^iT 


DR  LRGE  AGRARIA  ORATIO  I  9  26 

defendite.  Multa  siiiit  occulia  ici  publicao  volnera,  multa 
nefariorum  civium  perniciosa  consilia ;  nullum  cxternum 
periculum  est,  non  rex,  non  gens  ulla,  non  natio  pertime- 
scenda  est ;   inclusum  malum,  intestinum  ac  domesticum 

5  est.    Huic  pro  se  quisque  nostrum  mederi  atque  hoc  omnes 
sanare  velle  debemus.     Erratis,  si  senatum  probare  ea  quac  27 
dicuntur  a  me  putatis,  populum  autem  esse  in  alia  volun- 
tate.     Omnes   qui  se  incolumis  volent  sequentur  auctori- 
tatem  consulis  soluti  a  cupiditatibus,  liberi  a  delictis,  cauti 

ro  in  periculis,  non  timidi  in  contentionibus.  Quod  si  qui 
vestrum  spe  ducitur  se  posse  turbulenta  ratiorie  honori 
velificari  suo,  primum  me  consule  id  sperare  desistat,  deinde 
habeat  me  ipsum  sibi  documento,  quem  equestri  ortum 
loco  consulem   videt,  quae  vitae  via  facillime  viros  bonos 

15  ad  honorem  dignitatemque  perducat.  Quod  si  vos  vcstrum 
mihi  studium,  patres  conscripti,  ad  communem  dignitatem 
defendendam  profitemini,  perficiam  profecto,id  quod  maxime 
res  puWica  desiderat,  ut  huius  ordinis  auctoritas,  quae  apud 
maior^^s   nostros  fuit,  eadem  nunc  longo  intervallo  rci   pu- 

20  bhcae  restituta  esse  videatur. 

I  viiliiera.  multa  il/^T  :  miilta  viilnera  EAV  2  externum  AP 

X^T  :  extremum  rrf/.                5  liuic]  hic  Er  7  a  me  dicuntur  E 

9  deliciis  /.rti,''.  9  lo  qui  Er  :  quis  cr//.  11  spe  Era!''\n  :  specie 
cett.             ic  intcrvallo  longo  E 


M.   TVLLI    CICERONIS 

DE    LEGE    AGRARIA    ORATIO 

SECVNDA 

CONTRA    P.    SERVILIVM  RVLLVM 

TR.    PLEB.    AD    POPVLVM 

^  EsT  hoc  in  more  positum,  Quirites,  institutoque  maiorum, 
ut  ei  qui  beneficio  vestro  imagines  familiae  suae  consecuti 
sunt  eam  primam  habeant  contionem,  qua  gratiam  benefici 
vestri  cum  suorum  laude  coniungant.  Qua  in  oratione 
non  nulli  aliquando  digni  maiorum  loco  reperiuntur,  pleri-  5 
que  autem  hoc  perficiunt  ut  tantum  maioribus  eorum  debi- 
tum  esse  videatur,  unde  etiam  quod  posteris  solveretur 
redundaret.  Mihi,  Quirites,  apud  vos  de  meis  maioribus 
dicendi  facultas  non  datur,  non  quo  non  tales  fuerint  qualis 
nos  illorum  sanguine  creatos  disciplinisque  institutos  videtis,  10 
sed  quod  laude  populari  atque  honoris  vestri  luce  carue- 

2  runt.  De  me  autem  ipso  vereor  ne  adrogantis  sit  apud  vos 
dicere,  ingrati  tacere.  Nam  et  quibus  studiis  hanc  digni- 
tatem  consecutus  sim  memet  ipsum  commemorare  perquam 
grave  est,  et  silere  de  tantis  vestris  beneficiis  nuUo  modo  15 
possum.  Qua  re  adhibebitur  a  me  certa  ratio  moderatioque 
dicendi,  ut  quid  a  vobis  acceperim  commemorem,  qua  re 
dignus  vestro  summo  honore  singularique  iudicio  sim,  ipsc 

3  contionem  EcN :  orationcm  Mix^  4  oralione  ErN:  ratione 

MixT  7  solveretur  oui.  11  8  milii,  Ouirites  Pitlioeiis  :  mihi- 

que  Een  :  mihi  quidem  cett.  9  quo]  quod  Nin         non  {antc  tales) 

om.  E  i  post  fuerint  iiab.  c  r2  ipso  autem  E 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  i  2 

modice   dicam,  si  necesse  erit,  vos  eosdem  existimaturos 
putem  qui  iudicavistis. 

]\Ie  perlongo  intervallo  prope  memoriae  temporumque  3 
nostrorum  primum  hominem  novum  consulem  fecistis  et 
5  eum  locum  quem  nobilitas  praesidiis  firmatum  atque  omni 
ratione  obvallatum  tenebat  me  duce  rescidistis  virtutique  in 
posterum  patere  voluistis.  Neque  me  tantum  modo  con- 
sulem,  quod  est  ipsum  per  sese  amplissimum,  sed  ita  fecistis 
quo  modo  pauci  nobiles  in  hac  civitate  consules  facti  sunt, 

10  novus  ante  me  nemo.     Nam  profecto,  si  recordari  volue-  2 
ritis  de  novis   hominibus,   reperietis  eos   qui    sine  repulsa 
consules  facti  sunt  diuturno  labore  atque  aliqua  occasione 
esse  factos,  cum  multis  annis  post  petissent  quam  praetores 
fuissent,  aliquanto  serius  quam  per  aetatem  ac  per  leges 

15  liceret ;  qui  autem  anno  suo  petierint,  sine  repulsa  non  esse 
factos ;  me  esse  unum  ex  omnibus  novis  hominibus  de  qui- 
bus  meminisse  possimus,  qui  consulatum  petierim  cum 
primum  licitum  sit,  consul  factus  sim  cum  primum  petierim, 
ut  vester  honos   ad   mei   temporis    diem  petitus,  non   ad 

20  alienae    petitionis   occasionem    interceptus,    nec   diuturnis 
precibus  efflagitatus,  sed  dignitate  impetratus  esse  videatur. 
Est   illud   amplissimum    quod    paulo   ante    commemoravi,  4 
Quirites,  quod  hoc  honore  ex  novis  hominibus  primum  me 
multis  post  annis  adfecistis,   quod    prima    petitione,  quod 

25  anno  meo,  sed  tamen  magnificentius  atque  omatius  esse 
illo  nihil  potest,  quod  meis  comitiis  non  tabellam  vindicem 
tacitae  libertatis,  sed  vocem  vivam  prae  vobis  indicem 
vestrarum  erga  me  voluntatum  ac  studiorum  tuHstis.  Ita- 
que  me  non  extrema  diribitio  suffragiorum,   sed  primi  illi 

7  nec  me  E  8  ipsum  om.  E         sese  Eeii  :  se  Mix'^  lo 

rccordari  Ee :  recordare  cett.  12  sint  Eniesti  14  serius  Eeii  : 

inferius  Mf^x'^  15  autem  oiii.  E  petierunt  x^c:  petissent  E 

17  possimus  £r :    possumus  «//.  24  multis  post  annis  £"<",  Lagg. 

1,7:   multis  posthabitis  cett.  appetitione  E  27  \ivam  T  : 

unam  cett.  28  vestrarum  T,  eci.  V:  vcstrum  cett.  29  diribitio 

Rkhter :  tribus  codd. 


2  4  M.  TVLU  CTCERONIS 

vestri  concursus,  ncquc  singulae  voces  pracconum,  sed 
5  una  vo\  universi  populi  Romani  consulem  declaravit. 
Hoc  ego  tam  insigne,  tam  singularc  vestrum  benefi- 
cium,  Quirites,  cum  ad  animi  mei  fructum  atque  laetitiam 
duco  esse  permagnum,  tum  ad  curam  sollicitudinemque  5 
multo  magis.  Versantur  enim,  Quirites,  in  animo  meo 
multae  et  graves  cogitationcs  quae  mihi  nullam  partem 
neque  diurnae  neque  nocturnae  quietis  impertiunt,  primum 
tuendi  consulatus,  quae  cum  omnibus  est  difificilis  et  magna 
ratio,  tum  vero  mihi  praeter  ceteros  cuius  errato  nulla  10 
venia,  recte  facto  exigua  laus  et  ab  invitis  expressa  propo- 

nitur  ;  non  dubitanti  fidele  consilium,  non  laboranti  certum 

3  .  .  ...  . 

C  subsidium  nobilitatis  ostenditur.     Quod  si  solus  in  discri- 

mcn  aliquod  adducerer,  ferrem,  Quirites,  animo  aequiore  ; 
sed  mihi  videntur  certi  homines,  si  qua  in  re  me  non  modo  rs 
consilio  verum  etiam  casu  lapsum  esse  arbitrabuntur,  vos 
universos  qui  me  antetuleritis  nobilitati  vituperaturi.     Mihi 
autem,  Quirites,  omnia  potius  perpetienda  esse  duco  quam 
non  ita  gerendum  consulatum   ut   in  omnibus  meis  factis 
atquc  consiliis  vestrum  dc  me   factum   consiliumque   lau-  20 
detur.     Accedit  etiam  ille  niihi  summus  labor  ac  difificilHma 
ratio  consulatus  gerendi,  quod  non  eadem  mihi  qua  supe- 
rioribus  consulibus  lege  et  condicione  utendum  esse  decrevi, 
qui    aditum   huius    loci    conspectumque   vestrum    partim 
magno  opere  fugerunt,  partim  non  vehementer  secuti  sunt.  25 
Ego  autem  non  solum  hoc  in  loco  dicam  ubi  est  id  dictu 
facillimum,  sed  in  ipso  senatu  in  quo  esse  locus  huic  voci 
non  videbatur  popularem  me  futurum  esse  consulem  prima 

2  una  vox  Kayser  :  una  voce  (-am  -cm  AP)  codd.  uiiivcrsi 

p.  R.  Ee :  universus  p.  R.  cetf.  5  pcrmaximum  sac  6  magis] 

maius  Ec  9  cum]  cum  quod  Ee  10  mihi  oiu.  E        cuius  Ee  : 

cum  cetf.  II  TecteA'(>k:  recto  ce/f.         proponitur  T  :  praeponitur 

(proponatur  x')  c^^f-  i^  essc  oni.  n  20  factum  atquc  con- 

silium  E  21  mihi  Ee  :  oiii.  cell.  26  in  loco  om.  11         dictu 

id£ 


DE  LEGE  AGRARTA  ORATIO  II  36 

illa  mea  oratione  Kalendis  lanuariis  dixi.      Neque   enim  7 
ullo  modo  facere  possum  ut,  cum  me  intellegam  non  homi- 
num  potentium  studio,  non  excellentibus  gratiis  paucorum, 
sed  universi  populi  Romani  iudicio  consulem  ita  factum  ut 

5  nobilissimis  hominibus  longe  praeponerer,  noh  et  in  hoc 
magistratu  et  in  omni  vita  videar  esse  popularis.  Sed  mihi 
ad  huius  verbi  vim  et  interpretationem  vehementer  opus 
est  vestra  sapientia.  Versatur  enim  magnus  error  propter 
insidiosas   non   nuUorum   simulationes    qui,    cum    populi 

10  non   solum  commoda  verum  etiam  sahitem  oppugnant  et 
impediunt,  oratione  adsequi  volunt  ut  po;:ulares  esse  vide- 
antur,     Ego  qualem  Kalendis  lanuariis  acceperim  rem  pu-  8 
bHcam,   Quirites,    intellego,   plenam   sollicitudinis,   plenam 
timoris  ;    in  qua  nihil  erat   mah^  nihil  adversi  quod  non 

15  boni  metuerent,  improbi  exspectarent ;  omnia  turbulenta 
consiha  contra  hunc  rei  pubHcae  statum  et  contra  vestrum 
otium  partim  iniri,  partim  nobis  consuHbus  designatis  inita 
esse  dicebantur ;  sublata  erat  de  foro  fides  non  ictu  aHquo 
novae  calamitatis,  sed  suspicione  ac  perturbatione  iudicio- 

20  rum,  infirmatione  rerum  iudicatarum ;  novae  domina- 
tiones,  extraordinaria  non  imperia,  sed  regna  quaeri  puta- 
bantur,  Quae  cum  ego  non  solum  suspicarer,  sed  plane 
cernerem — neque  enim  obscure  gerebantur — dixi  in  senatu 
in  hoc  magistratu  me  popularem  consulem  futurum.    Quid 

25  enim  est  tam  populare  quam  pax  ?  qua  ncn  modo  ei  quibus 
natura  sensum  dedit  sed  etiam  tecta  atque  agri  mihi  laetari 
videntur.  Quid  tam  populare  quam  Hbertas  ?  quam  non 
solum  ab  hominibus  verum  etiam  a  bestiis  expeti  atque 
omnibus  rebus  anteponi  videtis.     Quid  tam  populare  quam 

I  enim  ullo]  nullo  E  2  modo  possum  cum   Torroitiiis  6 

videar  stippUvi  esse  Torrcniius  %  essem  codd.  7  verbi  /•, 

AngeUiis  :    ont.  cett.   icf.   §  70)  8  enim]  enim  in  eo  Lambimis  : 

onim  in  re  p.  coni.  Midlcr  16  otium  vestrum  E  19  ac]  metu 

stippl.  Gcbhardt         23  obscure  enim  E  24  consulem  dcl.  Karsten, 

Zielinski^  p.  200         25  enim  est]  enim  E  :  est  enim  e         cis  N :  fort. 
homines  (ho6s) 

CIC.   DE  LEGE  AGR.  9 


4  9  M,  TVLLI  CICERONIS 

•  otium  ?  qiiod  ita  iucundum  est  ut  et  vos  et  maiores  vestri 
et  fortissimus  quisque  vir  maximos  labores  suscipiendos 
putet,  ut  aliquando  in  otio  possit  esse,  praesertim  in  im- 
perio  ac  dignitate.  Quin  idcirco  etiam  maioribus  nostris 
praecipuam  laudem  gratiamque  debemus,  quod  eorum  s 
labore  est  factum  uti  impune  in  otio  esse  possemus.  Qua 
re  qui  possum  non  esse  popularis,  cum  videam  haec  omnia, 
Quirites,  pacem  externam,  libertatem  propriam  generis  ac 
nominis  vestri,  otiuni  domesticum,  denique  omnia  quae 
vobis  cara  atque  ampla  sunt  in  fidem  et  quodam  modo  in  lo 
lo  patrocinium  mei  consulatus  esse  conlata  ?  Neque  enim, 
Quirites,  illud  vobis  iucundum  aut  populare  debet  videri, 
largitio  aliqua  promulgata,  quae  verbis  ostentari  potest,  re 
vera  fieri  nisi  exhausto  aerario  nullo  pacto  potest ;  neque  vero 
illa  popularia  sunt  existimanda,  iudiciorum  perturbationes,  15 
rerum  iudicatarum  infirmationes,  restitutio  damnatorum,  qui 
civitatum  adflictarum  perditis  iam  rebus  extremi  exitiorum 
solent  esse  exitus ;  nec,  si  qui  agros  populo  Romano  polli- 
centur,  si  ahud  quiddam  obscure  moliuntur,  aliud  spe  ac 
specie  simulationis  ostentant,  populares  existimandi  sunt.       20 

5  Nam  vere  dicam,  Quirites,  genus  ipsum  legis  agrariae 
vituperare  non  possum.  Venit  enim  mihi  in  mentem  duos 
clarissimos,  ingeniosissimos,  amantissimos  plebei  Romanae 
viros,  Ti.  et  C.  Gracchos,  plebem  in  agris  publicis  consti- 
tuisse,  qui  agri  a  privatis  antea  possidebantur.  Non  sum  25 
autem  ego  is  consul  qui,  ut  plerique,  nefas  esse  arbitrer 
Gracchos  laudare,  quorum  consiUis,  sapientia,  legibus  mul- 

r  quid  E^e  et  maiores  vestri  oiii.  La^.  9  3  in  (anie  imperio~l 
oni.  Een  4  quin  Madvig  :  qui  cocfd.  etiam  oni.  E  6  uti  Ec  :  ut 
cctt.         possimus  w  8  Quirites  oni.  E  :  quae  cN  ro  nobis  Ec 

in  fidem  oni.  E       et  T  :  ut  cctt.        19  si  k,  Angelius  :  sedf',  Garatoni  : 
sed  si  cett.  (c^)  quiddam  k,  Naiigcriiis  (i)  :    quidem  EcNc:    quid 

est  Mfxx^  23  am!cissimos  Lag.  9  piebi  codc/.  :  corr.  ed.  R 

24  lyberium  et  gaium  Ee  26  arbitrer  niy^k  :  arbitror  n  :  arbi- 

Xvix&rcett.  (x') 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  5  10 

tas  esse  video  rei  publicae  partis  constitutas.  Itaque,  ut  u 
initio  mihi  designato  consuli  nuntiabatur  legem  agrariam 
tribunos  plebis  designatos  conscribere,  cupiebam  quid  cogi- 
tarent  cognoscere ;  etenim  arbitrabar,  quoniam  eodcm  anno 
5  gerendi  nobis  essent  magistratus,  esse  aliquam  oportere 
inter  nos  rei  publicae  bene  administrandac  societatem. 
Cum  familiariter  me  in  eorum  sermonem  insinuarem  ac  12 
darem,  celabar,  excludebar,  et,  cum  ostenderem,  si  lex  utilis 
plebi   Romanae  mihi  videretur,  auctorem  me  atque  adiu- 

10  torem  futurum,  tamen  aspernabantur  hanc  liberalitatem 
meam ;  negabant  me  adduci  posse  ut  ullam  largitionem 
probarem.  Finem  feci  offerendi  mei  ne  forte  mea  sedulitas 
aut  insidiosa  aut  impudens  videretur.  Interea  non  desiste- 
bant  clam  inter  se  convenire,  privatos  quosdam  adhibere, 

15  ad  suos  coetus  occultos  noctem  adiungere  et  solitudinem. 
Quibus  rebus  quanto  in  metu  fuerimus,  ex  vestra  sollici- 
tudine  in  qua  iUis  temporibus  fuistis  facile  adsequi  conie- 
ctura  poteritis.     Ineunt  tandem  magistratus  tribuni  plebis  ;  13 
contio  exspectatur  P.  RulH,  quod  et  princeps  erat  agrariae 

20  legis  et  truculentius  se  gerebat  quam  ceteri.  lam  designatus 
alio  voltu,  alio  vocis  sono,  aUo  incessu  esse  meditabatur, 
vestitu  ob.soletiore,  corpore  inculto  et  horrido,  capillatior 
quam  ante  barbaque  maiore,  ut  oculis  et  aspectu  denun- 
tiare  omnibus  vim  tribuniciam  et  minitari  rei  publicae  vide- 

25  retur.  Legem  hominis  contionemque  exspectabam  ;  lex 
inilio  nulla  proponitur,  contionem  in  pridie  Idus  advocari 
iubet.  Summa  cum  exspectatione  concurritur.  Explicat 
orationem  sane  longam  et  verbis  valde  bonis.  Vnum  erat 
quod  mihi  vitiosum  videbatur,   quod  tanta   ex  frequentia 

I   rei  p.]  p.   r.  A^  partis]  parum   (add,  s.  l.  utiles)  E :  partim 

utiles  *  II  illam  cux"  i6  rebus  k,  Naitgeniis  :  i)  :  in  rebus 

ceit.  19  contio  k,  Lambtniis :  contio  tandem  cctt.  :  contio  valde 

MiiUcr        exspcctatur  k,  Guliehuius  :  exspectata  cetf.  :  est  exspectata 
Klots  22  obsoletiore  T  :  obsolentiore  (-ior  iV)  cett.  26  in 

pridie  Idus  Madvig  :  in  primis  codd. 


5  13  M.  TVLLI  CICERONIS 

inveniri  nemo  potuit  qui  intellegere  posset  quid  diceret. 
Hoc  ille  utrum  insidiarum  causa  fecerit,  an  hoc  genere  elo- 
quentiae  delectetur  nescio.  Tametsi,  qui  acutiores  in 
contione  steterant,  de  lege  agraria  nescio  quid  voluisse  eum 
dicere  suspicabantur.  Aliquando  tandem  me  designato  le\  5 
in  publicum  proponitur.  Concurrunt  iussu  meo  plures  uno 
tempore  librarii,  descriptam  legem  ad  me  adferunt.  Omni 
hoc  ratione  vobis  confirmare  possum,  Quirites,  hoc  animo 
me  ad  legendam  legem  cognoscendamque  venisse  ut,  si 
eam  vobis  accommodatam  atque  utilem  esse  intellegerem,  10 
auctor  eius  atque  adiutor  essem.  Non  enim  natura  neque 
discidio  neque  odio  penitus  insito  beUum  nescio  quod 
habet  susceptum  consulatus  cum  tribunatu,  quia  persaepc 
seditiosis  atque  improbis  tribunis  plebis  boni  et  fortes  con- 
sules  obstiterunt,  et  quia  vis  tribunicia  non  numquam  libi-  15 
dini  restitit  consulari.  Non  potestatum  dissimiHtudo,  sed 
15  animorum  disiunctio  dissensionem  facit.  Itaque  hoc  animo 
legem  sumpsi  in  manus  ut  eam  cuperem  esse  aptam  vestris 
commodis  et  eius  modi  quam  consul  re,  non  oratione  popu- 
laris  et  honeste  et  Hbenter  posset  defendere.  Atque  ego  a  20 
primo  capite  legis  usque  ad  cxtremum  reperio,  Quirites, 
nihil  ahud  cogitatum,  nihil  ahud  susceptum,  nihil  aHud 
actum  nisi  uti  x  reges  aerari,  vectigaHum,  provinciarum 
omnium,  totius  rei  pubHcae,  regnorum,  Hberorum  popu- 
lorum,  orbis  denique  terrarum  domini  constituerentur  legis  25 
agrariae  simulatione  atque  nomine.  Sic  confirmo,  Quirites, 
hac  lege  agraria  pulchra  atque  populari  dari  vobis  nihil, 
condonari  certis  hominibus  omnia,   ostentari  populo    Ro- 

2  ille  otn.  E  3  tamen  si  codd.  :  con:  Lainbiiiiis         qui  pro.ximi 

adstiterant  nescio  qiiid  illiim  de  lege  agraria  voluisse  dicere  Qitiiitil.\\\\. 
4. 28  5  tandem  Een  :  tamen  cett.  7  a  me  legem  E  8  ratione 
wohxsEeN:  vobis  ratione  ff^/.  Ouirites  0;«.  7V  animo  JE^fco^^o  :  aniio 
cett.  12  discidio]  studio  Lag.  9  odio  co-oT  :  otio  cett.  13 

quia]  sed  quia  Lanibinus  \g  popularis  et]  populari  (-is  c)  sed 

Ee  :  popularis  et  iam  N  20  atqui  Manutius 


])E  LEGE  A(;RARIA  ORATIO  II  615 

mano  agros,  eripi  etiani  libertatem,  privatorum  pecunias 
augeri,  publicas  exhauriri,  denique,  quod  est  indignissimum, 
per  tribunum  plebis,  quem  maiores  praesidem  libertatis 
custodemque  esse  voluerunt,  reges  in  civitate  constitui. 
5  Quae  cum,  Quirites,  exposuero,  si  falsa  vobis  videbuntur  i6 
esse,  sequar  auctoritatem  vestram,  mutabo  meam  sen- 
tentiam ;  sin  insidias  fieri  libertati  vestrae  simulatione 
largitionis  intellegetis,  nolitote  dubitarc  plurimo  sudore 
et   sanguine    maiorum  vestrorum    partam    vobisque   tradi- 

10  tam  libertatem  nuUo  vestro  labore  consule  adiutore 
defendere. 

Primum    caput    est   legis   agrariae   quo,    ut    illi   putant,  7 
temptamini   leviter   quo  animo   libertatis   vestrae    deminu- 
tionem    ferre   possitis.      lubet   enim    tribunum    plebis  qui 

15  cam  legem  tulerit  creare  xviros  per  tribus  xvii,  ut,  quem 
viiii    tribus   fecerint,   is    xvir  sit.      Hic  quaero   quam   ob  17 
causam  initium  rerum  ac   legum   suarum   hinc   duxerit  ut 
populus   Romanus    suffragio   privaretur.      Totiens   legibus 
agrariis     curatores     constituti    sunt     iiiviri,     vviri,    xviri ; 

20  quaero  a  populari  tribuno  plebis  ecquando  nisi  per 
XXXV  tribus  creati  sint.  Etenim  cum  omnis  potestates, 
imperia,  curationes  ab  universo  populo  Romano  proficisci 
convenit,  tum  eas  profecto  maxinie  quae  constituuntur  ad 
popuH  fructum  aliquem  et  commodum,  in  quo  et  universi 

25  dehgant  quem  populo  Romano  maxime  consulturum  putent, 
et  unus  quisque  studio  et  suffragio  suo  viam  sibi  ad  bene- 
ficium  impetrandum  munire  possit.  Hoc  tribuno  plebis 
potissimum   venit    in    mentem,    populum    Romanum    uni- 

3  tribunos  plcbis  quos  .  .  .  prausidcs  .  .  .  custodesquc  E  4 

\oluerint  M  5  quac  cuiii,  Ouirites  Pitliodis  :  quaecumque  Ee  : 

quae  cum  cci/.  -j  si  E  simulatione  largitionis  oiii.  E  8 

nolitc  x'  9  vcstrorum  k:  iiostrorum  (f'r :  oiii.  E:  \estruui  cetl. 

lo  vestro  labore  Eeii :  labore  vestro  cctt.         adiutorc]  auctore  Putcaiius 
13  diminutionem  £-e  17  duxcrint  £■  18  suiiragio]  subsidio  A^ 

20  ccquando  cd.  R  :  liaec  (lioc  k  :  oin.  N ^  quando  codd.  31  sunt 

Ec  26  ac  sufTragio  E 


7  i?  M.  TVLLI  CICERONIS 

versum    privare   suffragiis,    paucas   tribus   non    certa   con- 
dicione  iuris,  sed  sortis  beneficio  fortuito  ad  usurpandam 

i8  libertatem  vocare.  '  Iteisi/  inquit^  'eodeisiqve  modo,' 
capite  altero,  'vt  coimitiis  pontificis  maximi.'  Ne  hoc 
quidem  vidit,  maiores  nostros  tam  fuisse  popularis  ut,  5 
quem  per  populum  creari  fas  non  erat  propter  religionem 
sacrorum,  in  eo  tamen  propter  amplitudinem  sacerdoti 
voluerint  populo  supplicari.  Atque  hoc  idem  de  ceteris 
sacerdotiis  Cn.  Domitius,  tribunus  plebis,  vir  clarissimus, 
tulit,  quod  populus  per  religionem  sacerdotia  mandare  non  10 
poterat,  ut  minor  pars  popuH  vocaretur ;  ab  ea  parte  qui 

19  esset  factus,  is  a  conlegio  cooptaretur.  Yidete  quid  intersit 
inter  Cn.  Domitium,  tribunum  plebis,  hominem  nobiUssi- 
mum,  et  P.  Rullum  qui  temptavit,  ut  opinor,  patientiam 
vestram,  cum  se  nobilem  esse  diceret.  Domitius,  quod  15 
per  caerimonias  populi  fieri  non  poterat,  ratione  adsecutus 
est,  ut  id,  quoad  posset,  quoad  fas  esset,  quoad  hceret, 
popuh  ad  partis  daret ;  hic,  quod  popuh  semper  proprium 
fuit,  quod  nemo  imminuit,  nemo  mutavit  quin  ei  qui 
populo  agros  essent  adsignaturi  ante  acciperent  a  populo  20 
beneficium  quam  darent,  id  totum  eripere  vobis  atque 
e  manibus  extorquere  conatus  est.  Ille,  quod  dari  populo 
nuUo  modo  poterat,  tamen  quodam  modo  dedit ;  hic,  quod 
adimi   nuUo   pacto   potest,   tamen  quadam  ratione  eripere 

conatur.  25 

8  ...  .  . 

(^)uaeret  quispiam   in  tanta  iniuria  tantaque   mipudentia 

quid  spectarit.     Non  defuit  consiUum ;   fides  erga  plebem 
Romanam,  Quirites,  aequitas  in  vos  Hbertatemque  vestram 

2  foitiiito  Lag.  9.    Maimtiiis :    fortuitu  cc/t.  3  eodem   inodo 

Eo  6    qucm   Koc/i :    quod    codd.  12    coopt.   T:    coapt. 

ceif.  13  homincm]  virum  E  15   nobilem]   popularem 

Zielinski  (Ji.  200)  17  ut  om.  Ee  18  proprium  scmpcr  n 

ig  quod  om,  N  22  populo  om.  E  23  tamen  oiii.  E  21 

potest    tamen    Kahiit  :     poterat    potestatc    codd.  :     poterat     potestve 
Mnretiis  27  quid  MfiT  :  quod  EcN  spectant  codd.  :  coir. 

Naugeriiis  (i)  28  Quirites  Baitcr  :  quc  e  :  om,  cett. 


I)E  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  8  20 

vehementer  defuit.  lubet  enini  comitia  xviris  habere 
creandis  eum  qui  legem  tulerit.  Hoc  dicam  planius : 
lubet  Rullus,  homo  non  cupidus  neque  appetens,  habere 
comitia  Rullum.  Nondum  reprehendo  ;  video  fecisse  alios  ; 
5  illud  quod  nemo  fecit,  de  minore  parte  populi,  quo  pertineat 
videte.  Habebit  comitia,  volet  eos  renuntiare  quibus  regia 
potestas  hac  lege  quaeritur ;  universo  populo  neque  ipse 
committit  neque  illi  horum  consiliorum  auctores  committi 
recte  putant  posse.     Sortietur  tribus  ideni  Rullus.     Homo  21 

10  felix  educet  quas  volet  tribus.  Quos  viiii  tribus  xviros 
fecerint  ab  eodem  RuUo  eductae,  hos  omnium  rerum,  ut 
iam  ostendam,  dominos  habebimus.  Atque  hi,  ut  grati  ac 
memores  benefici  esse  videantur,  aliquid  se  viiii  tribuum 
notis  hominibus  debere  confitebuntur,  reliquis  vero  vi  et  xx 

15  tribubus  nihil  erit  quod  non  putent  posse  suo  iure  se 
denegare.  Quos  tandem  igitur  xviros  fieri  volt?  Se 
primum.  Qui  Ucet  ?  leges  enim  sunt  veteres  neque  eae 
consulares,  si  quid  interesse  hoc  arbitramini,  sed  tribuniciae 
vobis   maioribusque   vestris    vehementer    gratae   atque   iu- 

20  cundae ;  Licinia  est  lex  et  altera  Aebutia,  quae  non  modo 
eum  qui  tulerit  de  aHqua  curatione  ac  potestate  sed  etiam 
conlegas  eius,  cognatos,  adfinis  excipit,  ne  eis  ea  potestas 
curatiove   mandetur.     Etenim   si  populo  consuHs,   remove  22 
te  a  suspicione  aUcuius  tui  commodi,   fac  fidem  te  nihil 

25  nisi  popuU  utiUtatem  et  fructum  quaerere,  sine  ad  aUos 
potestatem,  ad  te  gratiam  benefici  tui  pervenire.  Nam  hoc 
quidem  vix  est  Uberi  popuU,  vix  vestronim  animorum  ac 

I  comitia   decemv.  hab.    creandis   Een  :    habere   com.   xv.    crean- 
dis  cett.  6  denuntiare  codd.  :  corr.  Maiitithts  9  putant  5" : 

putanturcc//.         soTi\e\.nr  k,  Nangeriits  {1)  :  %ovi\\.ur  ceit.         10  educet 
Ee  :  educit  c<7/.  11  ductae  iV  12  ac  EeN:  atque  cetf.  14 

notis]  novis  N  15  se  /tic  Iiab.  e,  ante  putent  k  :  otn.  cetf.  {post 

posse  add.  Baiter)  16  fieri]  crcari  A'^  19  nobis  .  .  .  noetris  N 

20  et]  atque  N  22  excipit  T,  Nattgrrius  :  excidit  cett.  25 

alios  Angeliits  :  illos  codd.  26  tui  oiit.  E 


8  22  M.  TVLLI  CICERONIS 

9  magnificentiae.     Quis  legem  tulit  ?    RuUus.     Quis  maiorem 
partem  populi  suffragiis  prohibuit?    Rullus.     Quis  comitiis 
praefuit,    quis    tribus    quas   voluit    vocavit    nuUo   custode' 
sortitus,   quis   xviros  quos   voluit  creavit  ?     Idem  Rullus. 
Quem  principem  renuntiavit  ?     Rullum.     Vix  me  hercule  5 
servis  hoc   eum  suis,    non    modo  vobis   omnium   gentium 
dominis   probaturum    arbitror.     Optimae  leges    igitur   hac 
lege   sine   ulla   exceptione   tollentur ;    idem   lege   sibi   sua 
curationem    petet,    idem    maiore    parte    populi    suffragiis 
spoliata  comitia  habebit,  quos  volet  atque  in  eis  se  ipsum  10 
renuntiabit,    et    videlicet    conlegas    suos    ascriptores    legis 
agrariae  non  repudiabit,  a  quibus  ei  locus  primus  in  indice 

et  in  praescriptione  legis  concessus  est ;  ceteri  fructus 
omnium  rerum  qui  in  spe  legis  huius  positi  sunt  communi 
cautione  atque  aequa  ex  parte  retinentur.  15 

23  At  videte  hominis  dih'gentiam,  si  aut  Rullum  illud  cog\- 
tasse  aut  si  RuUo  potuisse  in  menteni  venire  arbitramini. 
Viderunt  ei  qui  haec  machinabantur,  si  vobis  ex  omni 
populo  deligendi  potestas  esset  data,  quaecumque  res  esset 
in  qua  fides,  integritas,  virtus,  auctoritas  quaereretur,  vos  20 
eam  sine  dubitatione  ad  Cn.  Pompeium  principem  dela- 
turos.  Etenim  quem  unum  ex  cunctis  delegissetis  ut  eum 
omnibus  omnium  gentium  beUis  terra  et  mari  praeponeretis, 
certe  in  xviris  faciendis  sive  fides  haberetur  ^sive  honos,  et 
committi    huic    optime    et    ornari    hunc    iustissime    posse  25 

24  intellegebant.  Itaque  excipitur  hac  lege  non  adulescentia, 
non  legitimum  ahquod  impedimentum,  non  potestas,  non 
magistratus  ullus  aUis  negotiis  ac  legibus  impeditus,  reus 

i.'  prohibuitl  privavit  N  3  evocavit  E  4  creavit  Aqnila 

defig.  §  36,  Ma)i.  Cap.  §  534  :  renuntiavit  codd.  6  modo  siippl, 

Mnllcy  7  arbitror    c  :     arbitrar  E:     arbitrarcr    cctl.        optumae 

Mo  8  cxceptione  Nangcriiis  {\)  :  suspicione  codd.  lege  sibi 

sua  E:  legis  (-es  (?)  sibi  sua  lege  cett.  10  quos]  quae  E  12 

repudiavit  Ee         in  indice  Ec  :  invidiae  cctt.  15  ex  Torroitiits  : 

ei  (sibi  A'')  codd.  16  illud  sxippkvi  23  etmari]  marique  Ex 

36  Jege  potestas  non  £*c  28  ac  legibus  oui.  E  reus]  non 

reus  k,  Lanredatms 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  9  34 

denique  quo   minus    xvir  fieri  possit,  non  excipitur  ;  Cn. 

Pompeius   excipitur,    ne   cum   P.   Rullo — taceo  de  ceteris 

■  — xvir  fieri  possit.     Praesentem  enim  profiteri  iubet,  quod 

nulla  alia  in  lege  umquam  fuit  ne  in  eis  quidem  magistra- 

5  tibus  quorum   certus  ordo   est,  ne,   si   accepta   lex   esset, 
illum   sibi   conlegam    ascriberetis    custodem    ac   vindicem 
cupiditatum.     Hic,  quoniam  video  vos  hominis  dignitatc  10 
et  contumelia  legis  esse   commotos,  renovabo  illud  quod 
initio  dixi,  regnum  comparari,  libertatem  vestram  hac  lege 

10  funditus  tolh".     An  vos  aliter  existimabatis  ?  cum  ad  omnia  25 
vestra  pauci   homines  cupiditatis    oculos  adiecissent,   non 
eos   in   primis    id    acturos    ut    ex   omni    custodia   vestrae 
hbertatis,   ex  omni  potestate,  curatione,  patrocinio  vestro- 
rum  commodorum  Cn.  Pompeius  depelleretur  ?     Viderunt 

15  et  vident,  si  per  imprudentiam  vestram,  neglegentiam  meam 
legem  incognitam  acceperitis,  fore  uti  postea  cognitis  in- 
sidiis,  cum  xviros  creetis,  tum  vitiis  omnibus  et  sceleribus 
legis  Cn.  Pompei  praesidium  opponendum  putetis.  Et  hoc 
parvum  argumentum  vobis  erit,  a  certis  hominibus  domina- 

20  tionem  potestatemque  omnium  rerum  quaeri,  cum  videatis 
eum  quem  custodem  vestrae  Hbertatis  fore  videant  expertem 
fieri  dignitatis? 

Cognoscite  nunc  quae  potestas  xviris  et  quanta  detur.  26 
Primum  lege  curiata  xviros  ornat.     lam  hoc  inauditum  et 

35  plane  novum,  uti  curiata  lege  magistratus  detur  qui  nullis 
comitiis  ante  sit  datus.  Eam  legem  ab  eo  praetore  popuH 
Romani  qui  sit  primus  factus  ferri  iubet.     At  quo  modo? 

1-3  non  cxcipitur  .  .  .  possit  (-et  e)  Ee  :  oni.  ccit.  4   eis  quidem] 

liis  E  5   ne  si  Aiigeliiis  :    sine  Ee  :    sive  ceii.  10  funditus 

anie  libert.  Iiab.  E  1 1   cupiditatis  ont.  E^ :  cupiditate  Sclititz  : 

ciel.  Bailcr  12  eos  in  priniis  id''  primis  id  E:  cos  id  in  primis  c 

nostrae  A'  16  acciperetis  iV  17  crearetis  rofW.  :  corr. 

Beroahlus  19  parvum  /',  cd.  R  :  parum  ceil.  20  -que  omniuin 

ont.  E  21  nostrae  N  25  novum  E  :  novo  (ad(i.  iii  N^  ccii. 

uti  oiii.  N  :  ut  ei  Lanibinus  qui  k,  Angcliits  :  cui  ccit,  26 

populi  R.  oni,  n  27  fieri  codd.  :  corr.  Bcroaldtis 


10  26  M.  TVLLI  CICERONIS 

Vt  ei  xviratum  habeant  quos  plebs  designaverit.  Oblitus 
est  nullos  a  plebe  designari.  Et  is  orbem  terrarum  con- 
stringit  novis  legibus  qui,  quod  in  secundo  capite  scriptum 
est,  non  meminit  in  tertio  ?  Atque  hic  perspicuum  est  quid 
iuris  a  maioribus  acceperitis,  quid  ab  hoc  tribuno  plebis  5 

11  vobis  relinquatur.  Maiores  de  singulis  magistratibus  bis 
vos  sententiam  ferre  voluerunt.  Nam  cum  centuriata  lex 
censoribus  ferebatur,  cum  curiata  ceteris  patriciis  magi- 
stratibus,  tum  iterum  de  eisdem  iudicabatur,  ut  esset  repre- 
hendendi    potestas,    si    populum    benefici    sui    paeniteret.  10 

27  Nunc,  QuiriteSj  prima  illa  comitia  tenetis,  centuriata  et 
tributa,  curiata  tantum  auspiciorum  causa  remanserunt. 
Hic  autem  tribunus  plebis  quia  videbat  potestatem  neminem 
iniussu  popuH  aut  plebis  posse  habere,  curiatis  eam  comitiis 
quae  vos  non  initis  confirmavit,  tributa  quae  vestra  erant  15 
sustulit.  Ita  cum  maiores  binis  comitiis  voluerint  vos  de 
singulis  magistratibus  iudicare,  hic  homo  popularis  ne  unam 

28  quidem  populo  comitiorum  potestatem  reliquit.  Sed  videte 
hominis  religionem  et  diligentiam.  Vidit  et  perspexit  sine 
curiata  lege  xviros  potestatem  habere  non  posse,  quoniam  20 
per  viiii  tribus  esseilt  constituti ;  iubet  ferre  de  his  legem 
curiatam  ;  praetori  imperat.  Quam  id  ipsum  absurde,  nihil 
ad  me  attinet.  lubct  enim,  qui  primus  sit  praetor  factus, 
eum  legem  curiatam  ferre ;  sin  is  ferre  non  possit,  qui 
postremus  sit,  ut  aut  lusisse  in  tantis  rebus  aut  profecto  25 
nescio  quid  spectasse  videatur.     Verum  hoc  quod  est  aut 

2  designaretis  orbem  Ee  3  quicquid  in  codd.  :  cory.  Latnbiiitis 

6  singulis]  omnibus  N  7  nos  N  11   nunc]  nam  E :  nostra  N 

Quirites  Lag.  9,  Batter:  quia  (piit.  e)  cctt.  illa  prima  E  14 

eam  Latiiedaniis  :  ea  codd.  15  sinitis  roflW.  :  cori:  Lauredanus 

16  binis    Ee  :    huius   ceit.  voUierunt    codd.  :    corr.    Naugerius  (i) 

20  potest.  habere  EeN :    habere   pot.   ceit.  21   ferri  Manutius 

legem  de  his  E  22  centuriatam  codd.  :  corr.  ed.  Hervag.  23 

enim  om.  N  24  si  EeM^         posset  codd.  :  corr.  Manutius  25 

aut  oMt.  Mo 


DE  LEGE  AC;RARIA  ORATIO  II  ii  38 

ita  perversum  ut  ridiculum,  aut  ita  malitiosum  ut  obscurum 

sit,  relinquamus  ;  ad  religionem  hominis  revertamur.    Videt 

sine  lege  curiata  nihil  agi  per  xviros  posse.     Quid  postea,  si  29 

ea  lata  non  erit  ?     Attendite  ingenium.  .  'Tvm  ei  xviri,' 

5  inquit,  '  eodem  ivre  sint  qvo  qvi  optima  lege.'     Si  hoc 

fieri   potest   ut  in   hac   civitate   quae  longe  iure  Hbertatis 

rcteris  civitatibus   anteceUit   quisquam    nuUis    comitiis  im- 

perium  aut  potestatem  adsequi  possit,  quid  attinet  tertio 

capite  legem  curiatam  ferre  iubere,  cum  quarto  permittas  ut 

10  sine   lege   curiata   idem    iuris   habeant    quod    haberent,   si 

optima  lege  a  populo  essent  creati  ?     Reges  constituuntur, 

non  xviri,  Quirites,   itaque   ab   his   initiis   fundamentisque 

nascuntur,  ut  non  modo  cum  magistratii/n  gerere  coeperint, 

sed  etiam  cum  constituentur,  omne  vestrum  ius,  potestas 

12 
15  Hbertasque  toUatur.      At   videte    quam    diligenter   retineat 

ius    tribuniciae    potestatis.       Consulibus    legem    curiatam 

ferentibus  a  tribunis  plebis  saepe  est  intercessum — neque 

tamen  nos  id  querimur,  esse  hanc  tribunorum  plebis  pote- 

statem  ;  tantum  modo,  si  quis  ea  potestate  temere  est  usus, 

lofuriosum  existimamus — ;  hic  tribunus  plebis  legi  curiatae 
quam  praetor  ferat  adimit  intercedendi  potestatem.  Atque 
hoc  cum  in  eo  reprehendendum  est  quod  per  tribununi 
plebis  tribunicia  potestas  minuitur,  tum  in  eo  dcridendum 
(juod  consuU,  si  legem  curiatam  non  habet,  attingere  rem 

25  niiUtarem  non  Ucet,  hic,  cui  vetat  intercedi,  ei  potestatem, 
etiam  si  intercessum  sit,  tanien  eandem  constituit  quam  si 
lata,esset  lex,  ut  non  inteUegam  qua  re  aut  hic  vetet  inter- 

I   pcrvorsum  EMwu  ut  E:  aut  ait.  ut  Ee  :  aut  cclt.  5 

optuina  eMaio  8  possit  k,  Angeliits  :  posset  cctt.  9  cum 

Latiibiiins  :  quoniam  cofW.  12  fundamentisque  o»«.  ZT  13 

magistratum  'i.e.  mag.)  ^itppkvi         gererc]  rcgnare  Phiygcis  14 

vestrum  Ec\-  :  nostrum  cett.  20  furiosum  sitppievi  {(uaum  pro 

furiosum  cod.  t  Iiab.  Pltil.  xiv.   14)  exaestuamus  Paiitngathus 

lcge  curiata  codd.  :  cnrr.  Maimtiits  21   praetor]  P.  R.  EM^  24 

est  quod  E  si  oiii.  Ec  25  hic  ed.  Ascens.  (i)  :  huic  codd. 

intercedi  ei  scripsi :  intercedendi  codd.  :  intercedi  Tiinicbus 


laso  M   TVLLI  CICERONIS 

cedere  aut  quemquam  intercessurum  putet,  cum  intercessio 
stultitiam  intercessoris  significatura  sit,  non  rcm  impeditura. 
31  Sint  igitur  xviri  neque  veris  comitiis,  hoc  est,  populi 
suffragiis^  neque  illis  ad  speciem  atque  ad  usurpationem 
vetustatis  per  xxx  lictores  auspiciorum  causa  adumbratis  5 
constituti.  Videte  nunc  eos  qui  a  vobis  nihil  potestatis 
acceperint  quanto  maioribus  ornamentis  adficiat  quani 
omnes  nos  adfecti  sumus  quibus  vos  amplissimas  potestates 
dedistis.  lubet  auspicia  coloniarum  deducendarum  causa 
xviros  habere  pullarios^z/^,  '  eodem  ivre,'  inquit,  '  qvo  10 
HAI5VERVNT  iiiviRi  LEGE  Sempronia.'  Audcs  etiaiii,  RuUe, 
mentionem  facere  legis  Semproniae,  nec  te  ea  lex  ipsa  com- 
monet  iiiviros  illos  xxxv  tribuum  suffragio  creatos  esse? 
Et  cum  tu  a  Ti.  Gracchi  aequitate  ac  pudore  longissime 
remotus  sis,  id  quod  dissimillima  ratione  factum  sit  eodem  15 
"  iure  putas  esse  oportere  ?  Dat  praeterea  potestatem  verbo 
praetoriam,  re  vera  regiam  ;  definit  in  quinquennium,  facit 
sempiternam  ;  tantis  enim  confirmat  opibus  et  copiis  ut 
invitis  eripi  nuUo  modo  possit.  Deinde  ornat  apparitoribus, 
scribis,  librariis,  praeconibus,  architectis,  praeterea  mulis,  20 
tabernaculis,  centunculis,  supellectili ;  sumptum  haurit  ex 
aerario,  suppeditat  a  sociis ;  finitores  ex  equestri  loco 
ducentos,  vicenos  singulorum  stipatores  corporis  constituit, 
eosdem  ministros  et  satellites  potestatis. 

Formam  adhuc  habetis,  Quirites,  et  speciem  ipsam  tyran-  25 
norum  ;  insignia  videtis  potestatis,  nondum  ipsam  potesta- 
tem.    Dixerit  enim  fortasse  quispiam:   'quid  me  istalaedunt, 

3  sunt  Ec  4  atque  ad]  atque  x'  9  auspicii  Xaugains    i~) 

ileductarum  N  10  -que  supplcvi  12  ipsa  lcx  E         cominovet 

codd.  :  con:  cd.  V  13  m  Naiigeriiis  (_2'  ;  tales  codd.  creatos 

ossc  Ee  :  csse  crcatos  cctt.  :   (creatos  cssc  suITragio  Zicliiiski^  />.  200) 
i5  sit]  est  Baitcr  21   centunculis  A7o/c  :  cciituriis  twW.  :  tento- 

nis  Tni-mbiis  :  cnwUyurWs  Pantagaf/iiis         22  riniiorcs  A.  Aiigtistiiiiis  : 
ianitures  codd.  23  vicenos  Mouitnscn  :  in  annos  cctt.         singu- 

\oium  E:  singulos  ccll.  :  singulis  Miillci'  26  ipsam  dci.  Koc/i 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATTO  II  1332 

scriba,  lictor,  praeco,  pullarius  ? '  Omnia  sunt  haec  huius 
modi,  Quirites,  ut,  ea  qui  habeat  sine  vestris  suffragiis,  aut 
rex  non  ferendus  aut  privatus  furiosus  esse  videatur,  Per-  m 
spicitc  quanta  potestas  permittatur ;  non  privatorum  in- 
5  saniam,  sed  intolerantiam  regum  esse  dicetis.  Primum 
permittitur  infinita  potestas  innumerabilis  pecuniae  con- 
ficiendae  vestris  vectigalibus  non  fruendis,  sed  alienandis  ; 
deinde  orbis  terrarum  gentiumque  omnium  datur  cognitio 
sine  consilio,  poena  sine  provocatione,  animadversio  sine 

10  auxilio.     ludicare  per  quinquennium  vel  de  consulibus  vel  34 
de  ipsis  tribunis  plebis    poterunt ;    de    illis    interea   nemo 
iudicabit ;  magistratus  eis  petere  licebit,  causam  dicere  non 
licebit  ;  emere  agros  a  quibus  volent  et  quos  volent  quam 
volent  magno  poterunt ;  colonias  deducere  novas,  renovare 

15  veteres,  totam  Italiam  suis  coloniis  ut  complere  liceat  per- 
mittitur  :  omnis  provincias  obeundi,  liberos  populos  agris 
multandi,  regnorum  vendendorum  summa  potestas  datur  ; 
cum  velint,  Romae  esse,  cum  commodum  sit,  quacumque 
vch'nt   summo    cum    imperio    iudicioque    rerum    omnium 

20  vagari  ut  hceat  conceditur  ;  interea  dissolvant  iudicia  pu- 
bhca,  e  consihis  abducant  quos  vehnt,  singuh  de  maximis 
rebus    iudicent,    quaestori    permittant,    finitorem    mittant, 
ratum  sit  quod  finitor  uni  iUi  a  quo  missus  erit  renuntiaverit.  j^ 
Verbum    mihi  deest,  Quirites,   cum    ego  hanc  potestatem  3- 

25  regiam  appeho,  sed  profecto  maior  est  quaedam.  Nuhum 
enim  regnum  fuit  umquam  quod  non  se,  si  minus  iure 
ahquo,  at  regionibus  tamen  certis  contineret.     Hoc  vero 

I   praeco  oiii.  E  3  ferendus  e  :  ferundus  cclt.  5  regis  aic 

esse  om.  E  7  vestris  Modvig  :  de  vestris  codd.  8  orbis  A'^: 

de  orbe  E  :    de  orbis  cett.  12  his  E  13  et  £■ :  vel  cctl. 

quos  volent  £VA' :  quos  velint  «//.  15  colonis  ^  17  venden- 

dorum  Cameiarius  :   vel  (o;;;.  E)  dandorum  codd.  :   vel  dandorum  vel 
adimendorum  Ernesti  18  sit  EeN :  0111.  MfiT  21   e  f :  de 

cett.         de  £":  e  cetf.         maxumis  M^  23  illi  ek  :  ulli  cett.  26 

se  si  Baiter  :  si  x'^  '•  se  cett.  27  at  Ech  :  ac  cett.  contineret 

Ee :  contineretur  cett. 


14  35  M.  TVLLI  CICERONIS 

infinitum  est,  quo  et  regna  omnia  et  vestrum  imperium, 
quod  latissime  patet,  et  ea  quae  partim  libera  a  vobis,  partini 
etiam  ignorata  vobis  sunt,  permissu  legis  continentur. 

Datur  igitur  eis  primum  ut  liceat  ea  vendere  omnia  de 
quibus  vendendis  senatus  consulta  facta  sunt  M.  Tullio  Cn.  5 

36  Cornelio  consulibus  postz'^  ea.  Cur  hoc  tam  est  obscurum 
atque  caecum  ?  Quid  ?  ista  omnia  de  quibus  senatus 
censuit  nominatim  in  lege  perscribi  nonne  potuerunt?  Duae 
sunt  huius  obscuritatis  causae,  Quirites,  una  pudoris,  si  quis 
pudor  esse  potest  in  tam  insigni  impudentia,  altera  sceleris,  ro 
Nam  neque  ea  quae  senatus  vendenda  censuit  nominatim 
audet  appellare  ;  sunt  enim  loca  publica  urbis,  sunt  sacella 
quae  post  restitutam  tribuniciam  potestatem  nemo  attigit, 
quae  maiores  in  urbe  f>ar/i?>!  ortiametita  tirlns,  partim  peri- 
cuh  perfugia  esse  vokierunt.  Haec  lege  tribunicia  xviri  15 
vendent.  Accedet  eo  mons  Gaurus,  accedent  saHcta  ad 
Minturnas,  adiungetur  etiam  illa  via  vendibiHs  Herculanea 
multarum  dehciarum  et  magnae  pecuniae,  permulta  alia 
quae  senatus   propter    angustias   aerari   vendenda   censuit, 

37  consules  propter  invidiam  non  vendiderunt  Verum  haec  20 
fortasse  propter  pudorem  in  lege  reticentur.  Sed  illud 
magis  est  credendum  et  pertimescendum  quod  audaciae 
xviraU  corrumpendarum  tabularum  publicarum  fingendo- 
rumque  senatus  consultorum,  quae  facta  numquam  sint, 
cum  ex  eo  numero  qui  per  eos  annos  consules  fuerunt  multi  25 
mortui  sint,   magna   potestas  permittitur,     Nisi  forte  nihil 

I  vestrum  imperium  Eett :  imperium  vestrum  cctt.  2  quoad 

Hichter  3  ignota  Lagg.  i,  7,  Madvig  4  e^  Ec:  eis  ccit. 

5  sint  Ernesti  6  -ve  suppl.  Richtcr  esttam  E  10  im- 

prudentia  EeM^s  11    nominatim  aiite  vendenda  hab.  codd.,  liiic 

traiispos.  Schivaiis  13  attingit  Ee  14  partim  ornamenta 

urh\s  supplevi  {hoc  /oco,  sic/cre  post  perhigia  Laiiibinits)  16  acccdet 
Aiigelius  :  accedit  codd.  accedunt  /.fi'^.  9  17  e\.\a.m'\  ei  ENe 

Herculanca  x^  '■  Herculentca  EcM'cj''  :  Herculantea  cctt.  22  cre- 

dendum]  cavendum  k,  Laiiibiiius  24  nunquam  facta  E  26  sunt 
codd. :  corr.  Madvig        permittitur  potestas  E 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  14  37 

est  aequum  nos  de  eorum  audacia  suspicari  quorum  cupidi- 

tati  nimium  an^ustus  orbis  terrarum  esse  videatur.  ,_ 

,     .  ...  .      .  ^5 

Habetis  unum  venditionis   genus  quod   magnum  videri  ,8 

vobis  intellego ;    sed  attendite   animos   ad    ea   quae   con- 

5  sequuntur ;  hunc  quasi  gradum  quendam  atque  aditum  ad 

cetera  factum  intellegetis.      '  Qvi  agri,  qvae  loca,  aedi- 

FiciA.'    Quid  est  praeterea  ?    Multa  in  mancipiis,  in  pecore, 

auro,  argento,  ebore,  veste,  supellectili,  ceteris  rebus.    Quid 

dicam  ?  invidiosum  putasse  hoc  fore,  si  omnia  norninasset  ? 

10  Non  metuit  invidiam.  Quid  ergo  ?  Longum  putavit  et 
timuit  ne  quid  praeteriret ;  ascripsit  '  alivdve  qvid,'  qua 
brevitate  rem  nullam  esse  exceptam  videtis.  Quicquid 
igitur  sit  extra  Italiam  quod  pubHcum  popuK  Romani 
factum  sit  L.  Sulla  Q.  Pompeio  consulibus  aut  postea,  id 

15  xviros  iubet  vendere.     Hoc  capite,  Quirites,  omnis  gentis,  39 
nationes,  provincias,  regna  xvirum  dicioni,  iudicio  potesta- 
tique    permissa   et   condonata   esse    dico.       Primum    hoc 
quaero,  ecqui  tandem  locus  usquam  sit  quem  non  possint 
xviri  dicere  publicum  populi  Romani  esse  factum.     Nam 

20  cum  idem  possit  iudicare  qui  dixerit,  quid  est  quod  non 
liceat  ei  dicere  cui  liceat  eidem  iudicare  ?  Commodum  erit 
Pergamum,  Smyrnam,  Trallis,  Ephesum,  IVIiletum,  Cyzicum, 
totam  denique  Asiam  quae  post  L.  Sullam  Q.  Pompeium 
consules  recuperata  sit  populi  Romani  factam  esse  dicere ; 

2R  utrum  oratio  ad  eius  rei  disputationem  deerit,  an,  cum  idem  40 
et  disseret  et  iudicabit,  impelH  non  poterit  ut  falsum  iudicet  ? 
an,  si  condemnare  Asiam  nolet,   terrorem  damnationis  et 
minas  non  quanti  volet  aestimabit  ?     Quid  ?  quod  dispu- 

I  nos  Een  :  vos  cctt.  4  consecuntur  Ee  6  iactum  codd.  : 

corr.    Lauredamts  intelligetis    cok  :     intelligitis    cctt.  quae 

aedificia   k,  cod.   Laitredani  9  putasset  codd.  :    corr.   Puteantts 

ir  aliudve£i?:  aliudne  cett.  13  igitur  £■<> :  ergo  cett.  15 

capite  k,  Lag.  9  :   caput  cett.  18  ecqui  Gebliardt :  enim  qui  codd. 

decemviri  non  possint  E  21    cui  ed.  Hervag.  :   cui  non  codd. 

idem  codd.  :  corr.  ylnge/iits  25  disceptationem  A^rtMj-fw<s  (i)  28 
aestimabit  k,  ed.  R  :  ex.istimabit  cctt.  ^oni.  an  cuni  .  .  .  aestimabit  M) 
quod]  de  quo  Madvig 


15  40  M.  TVLU  CICERONIS 

tari  contra  nullo  pacto  potest,  quod  iam  statutum  a  nobis 
est  et  iudicatum,  quoniam  hereditatem  iam  crevimus,  re- 
gnum  Bithyniae,  quod  certe  publicum  est  popuh  Romani 
factum,  num  quid  causae  est  quin  omnis  agros,  urbis, 
stagna,   portus,   totam   denique   Bithyniam    xviri  vendituri  5 

16  sint  ?  Quid  ?  Mytilenae,  quae  certe  vestrae,  Quirites,  beUi 
lege  ac  victoriae  iure  factae  sunt,  urbs  et  natura  ac  situ  et 
descriptione  aedificiorum  et  pulchritudine  in  primis  nobihs, 
agri  iucundi  et  fertiles,  nempe  eodem  capite  inclusi  conti- 

41  nentur.  Quid  ?  Alexandrea  cunctaque  Aegyptus  ut  oc-  10 
culte  latet,  ut  recondita  est,  ut  furtim  tota  xviris  traditur  ! 
Quis  enim  vestrum  hoc  ignorat,  dici  ilhid  regnum  testa- 
mento  regis  Alexae  popuh  Romani  esse  factum  ?  Hic  ego 
consul  popuh  Romani  non  modo  nihil  iudico  sed  ne  quid 
sentiam  quidem  profero.  Magna  enim  mihi  res  non  modo  15 
ad  statuendum  sed  etiam  ad  dicendum  videtur  esse.  Video 
qui  testamentum  factum  esse  confirmet ;  auctoritatem  sena- 
tus  exstare  hereditatis  aditae  sentio  tum  cum  Alexa 
mortuo  nos  tris  legatos  Tyrum  misimus,  qui  ab  illo  pecu- 

42  niam  depositam  recuperarent.  Haec  L.  Phihppum  saepe  in  20 
senatu  confirmasse  memoria  teneo  ;  eum  qui  regnum  iUud 
teneat  hoc  tempore  neque  genere  neque  animo  regio  esse 
inter  omnis  fere  video  convenire.  Dicitur  contra  nuhum 
esse  testamentum,  non  oportere  populum  Romanum  om- 
nium  regnorum  appententem  videri,  demigraturos  in  iha  25 
loca  nostros  homines  propter  agrorum  bonitatem  et  omnium 

43  rerum  copiam.      Hac  tanta  de  re   P.  Rullus  cum  ceteris 

I  qiiod   iam    M  iii   iiig.,  sk:   quoni.im  a//.  2  quoniam  Erncsti : 

u 
quam  (qm  E)  codd.  iam  oiii.  e  :  ita  E         crcvimus  M^ok  :  creavimus 

cett.  5  stagna  Ee  :  stativa  cett.  6  certe  Lag.  9,  Aiigeliiis  : 

tcrrae  cett.  8  discriptionc  Biic/ic/er  11   cst  fr/.  McdioL:  sunt 

Uuit  k)  codd.  13  Alexandri  a>x,  Laiiredanus  18  cum  Klotz  : 

quando  codd.         Alexandro  x  19  niortuo  nos  tris  .  .  .  depositam 

scripsi :  mortuo  (-os  Ee)  .  .  .  depositam  nostris  codd.  25  petentem 
(pot-  o<T)  codd.  :  corr.  Angelins  27  ceteris  oni.  E 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  i6  43 

xviris  conlegis  suis  iudicabit,  et  utrum  iudicabit?  Nam 
utrumque  ita  magnum  est  ut  nullo  modo  neque  conceden- 
dum  neque  ferendum  sit.  Volet  esse  popularis ;  populo 
Romano  adiudicabit.  Ergo  idem  ex  sua  lege  vendet  Ale- 
5  xandream.  vendet  Aegyptum,  urbis  copiosissimae  pulcherri- 
morumquc  agrorum  iudex^  arbiter,  dominus,  rex  denique 
opulentissimi  regni  reperietur.  Non  sumet  sibi  tantum, 
non  appetet ;  iudicabit  Alexandream  regis  esse,  a  populo 
Romano    abiudicabit.      Primum    cur   de    populi    Romani 

10  hereditate  xviri  iudicent,  cum  vos  volueritis  de  privatis 
hereditatibus  cviros  iudicare  ?  Deinde  quis  aget  causam 
popuH  Romani  ?  ubi  res  ista  agetur  ?  qui  sunt  isti  xviri, 
quos  prospiciamus  regnum  Alexandreae  Ptolomaeo  gratis 
adiudicaturos?     Quod    si   Alexandrea  petebatur,  cur   non 

15  eosdem  cursus  hoc  tempore  quos  L.  Cotta  L.  Torquato 
consuhbus  cucurrerunt?  cur  non  aperte  ut  antea,  cur  non 
item  ut  tum,  derecto  et  palam  regionem  illam  petiverunt  ? 
an  qui  etesiis,  qui  per  cursum  rectum  regnum  lenere  non 
potuerunt,  nunc  caecis  tenebris  et  caHgine  se  Alexandream 

20  perventuros    arbitrati    sunt  ?      Atque    illud    circumspicite  45 
vestris  mentibus  una,  Quirites.     Legatos  nostros,  homines 
auctoritate  tenui,   qui   rerum    privatarum   causa  legationes 
hberas  obeunt,  tamen   exterae  nationes  ferre  vix  possunt. 
Grave  est  enim  nomen  imperi  atque  id  etiam  in  levi  per- 

25  sona  pertimescitur,  propterea  quod  vestro,  non  suo  nomine, 
cum  hinc  egressi  sunt,  abutuntur.  Quid  censetis,  cum  isti 
xviri    cum  imperio,   cum   fascibus,   cum   illa   delecta   fini- 

I   utrum  Puieanus  :  verum  mdd.  4  abiudicabit  Ee  7  rc- 

perictur  x^T  :  reperitur  cett.  9  cur  Phiygers  :  tum  codd.  de 

populi  R.  hcreditate  coni.  Mullcr  :  populi  R.  hercditatem  codd.  13 

perspiciamus  codd.  :  corr.  Klotc  16  cur  oiii.  EcM^  17  tum 

E:  cum  cett.  derecto  Miiller:  dccrcto  codd.  :  directo  Lauredanim 

petiverunt  scripsi  :  pctierunt  codd.  18  quietis  iis  qui  codd.  :  corr. 

Gulielmius  19  cecis  Lag.  9  :  tetis  M^  :  tctris  citt.  21   unaque 

(atque  e)  codd.  :  corr.  Turncbus  :  animisquc  Laurcdanus  nostros 

Ern:   vcstros  MfiT 

cic.  nr  i.rr.r  Ar.R.  10 


17  45  M.  TVLLI  CICERONIS 

torum  iuventute  pci"  totuui  orbcni  Ifrrarum  vagabuntur,  quo 
tandem  animo,  quo  metu,  quo  periculo  miseras  nationes 

46  futuras  ?  Est  in  imperio  terror  ;  patientur.  Est  in  adventu 
sumptus  ;  ferent.  Imperabitur  aliquid  muneris  ;  non  recu- 
sabunt,  Illud  vero  quantum  est,  Quirites,  cum  is  xvir  qui  5 
aliquam  in  urbem  aut  exspectatus  ut  hospes  aut  repente 
ut  dominus  venerit  illum  ipsum  locum  quo  venerit,  illam 
ipsam  sedem  hospitalem  in  quam  erit  deductus  publicam 
populi  Romani  esse  dicet  !  At  quanta  calamitas  populi, 
si  dixerit,  quantus  ipsi  quaestus,  si  negarit !  Atque  idem  10 
qui  haec  appetunt  queri  non  numquam  solent  omnis  terras 
Cn.  Pompeio  atque  omnia  maria  esse  permissa.  Simile 
vero  est  multa  committi  et  condonari  omnia,  labori  et  nego- 
tio  praeponi  an  praedae  et  quaestui,  mitti  ad  socios  libe- 
randos  an  ad  opprimendos  !  Denique,  si  qui  est  honos  15 
singularis,  nihilne  interest,  utrum  populus  Romanus  eum 
cui  velit  deferat,  an  is  impudenter  populo  Romano  per 
legis  fraudem  surripiatur  ? 

Intellexistis  quot  res  et  quantas  xviri  legis  permissu  ven- 
dituri  sint.  Non  est  satis.  Cum  se  sociorum,  cum  exte-  20 
rarum  nationum,  cum  regum  sanguine  implerint,  incidant 
nervos  popuH  Romani,  adhibeant  manus  vectigahbus  vestris, 
inrumpant  in  aerarium.  Sequitur  enim  caput,  quo  capite 
ne  permittit  quidem,  si  forte  desit  pecunia,  quae  tanta  ex 
superioribus  recipi  potest  ut  deesse  non  debeat,  sed  plane,  25 
quasi  ea  res  vobis  saluti  futura  sit,  ita  cogit  atque  imperat  ut 

48  xviri  vestra  vectigaHa  vendant  nominatim,  Quirites.  Eam  tu 
mihi  ex  ordine  recita  de  legis  scripto  populi  Romani  auctio- 
nem ;  quam  me  hercule  ego  praeconi  huic  ipsi  luctuosam  et 

I  totum  Ee  :  0111.  ccti.  8  qua  co(UL  :  ccirr.  Nniigcnus  (2)         9  at 

om,  EeN  13  an  condonari  Aiigcliiis  15  quis  x  16  nihil  E 

17  imprudente  Z.(7»;r^(7;»<s  20  scse  A^  23  irrumpant  r;;;o/!' : 

irrumpent  cett.  26  vobis  Ee  :  nobis  cctt.         cogitat  codd.  :  corr. 

Angelius  27  Quirites.     Eam  scripsi :  quam  codd.  :  del.  Ussitig 

29  quam]  quamquam  Haliii  ipsam  codd.  :  coir.  Aiige/itis 


Di:  LEnr.  agraria  oratio  ii  i8  ^s 

acerbani  praedicalioiicni  fulurani  pulo.  —  Avcxio — Vl  in  suis 
rebus,  ita  in  re  publica  luxuriosus  cst  nepo.s,  qui  prius  silvas 
vendat  quam  vinoas  I  Italiani  percensuisti  ;  perge  in  .Sici- 
liam.  —  Nihil  est  in  hac  provincia  quod  aut  in  oppichs  aut 
.=;  in  agris  maiores  nostri  proprium  nobis  reHquerint  i\\\m  id 
venire  iubeat.  Ouod  partum  recenti  victoria  maiores  vobis  A') 
\\\  sociorum  urbibus  ac  finibus  et  vinculum  pacis  et  monu- 
mentum  belli  rehquerunt,  id  vos  ab  iUis  acceptum  hoc  au- 
ctore  vendetis  ?    Hic  mihi  parumper  mentis  vestras,  Quirites, 

10  commovere  videor,  dum  patefacio  vobis  quas  isti  penitus 
abstrusas  insidias  se  posuisse  arbitrantur  contra  Cn.  l^om- 
pei  dignitatem.  Et  mihi,  quaeso,  ignoscite,  si  appello  talem 
virum  saepius.  Vos  mihi  praetori  biennio  ante,  Quirites, 
hoc  eodem  in  loco  personam  hanc  imposuistis  ut,  quibus- 

15  cumque  rebus  possem,  ilHus  absentis  dignitatem  vobiscum 
una  tuerer.  Feci  adhuc  quae  potui,  neque  famiharitale 
ilhus  adductus  nec  spe  honorisatque  ampli.ssimaedignitatis, 
quam  ego,  etsi  Hbente  illo,  tamen  absente  iUo  per  vos  con- 
secutus  sum.     Quam  ob  reni,  cum  inteUegam  totam  hanc  5° 

20  fere  legem  ad  iUius  opes  evertendas  tamquam  machinam 
comparari,  et  resistam  consiliis  hominum  et  periiciam  pro- 
fecto,  quod  ego  video,  ut  id  vos  universi  non  solum  videre 
verum   etiam  tenere  possitis.     lubet  venire  quae  Attalen   19 
sium,  quae  PhaseHtum,  (luae  Olympenorum  fuerint,  agrum- 

25  que  Aperensem  et  Oroandicum  et  Gedusanum.  Haec 
r.  ServiH  imperio  et   victoria,   clarissimi   viri,   vestra  facta 

I  AVCTio  stippl.  Mainiliiis  2  est  sitppl.  Loinbiints  5  iii 

agris]  agris  Ee        vobis  Ee         rcliquerunt  cNiitc  6  partum  Ei' : 

partim  cett.  7  moniinentum    -ti  Ec)  EcM  ct  y.  pmekr  o  11  in- 

sidias  om.  E        17  nec]  ncquc  Lag.  9  18  illo    aute  pcr)  om.  Lag. 

9.  dcl.  Mainitiits         19  totam  hanc  Ee  :  hanc  totam  cctt.         22  \ideo 
Ec  :  vidco  comparari  cett.  23  Attalcnsium  T  :  Attaliensium  cctt. 

24   Phasilctum  codci.  :  coir.  A^aitgcriiis  (i }  Oh'mpinorum  codd.  : 

cori:  Naitgeiiiis  (^i)  25  Agercnscm  cot/</.  :  corr.  Ziiinpt    c/.  Pliii. 

N.  H.v.joo^i  Ovmdicum  codrf.  :  corr.  Gtiratoiii  GedusanumJ 

Elcusanum  Zttnipt  (c/.  Strabo  xiv.  6 '  26  clarissimi  /.• :  claris- 

simi  L.  cctt. 


19  5o  AI.  TVLLI  (TCERONIS 

.sunt.  Adiungit  agios  Bithyniae  regios  quihus  nunc  publi- 
cani  fruuntur ;  deinde  Altalicos  agros  in  Cherroneso,  in 
Macedonia  qui  regis  Pliilippi  sive  Persae  fuerunt,  qui  item 
a  censoribus  locati  sunt  et  certissimum  vectigal  adfcrnnt. 

51  Ascribit  eidem  auctioni  Corintliios  agros  opimos  et  fertih's,  5 
et  Cyrenensis  qui  Apionis  fuerunt,  et    agros  in  Hispania 
IMopter  Carthaginem   novarn   et   in    Africa  ipsam   veterem 

.Carthaginem  vendit,  quam  videhcet  P.  Africanus  non 
propter  rehgionem  sedum  illarum  ac  vetustatis  de  consih 
sententia  consecravit,  nec  ut  ipse  locus  eorum  qui  cum  hac  10 
urbe  de  imperio  decertarunt  vestigia  calamitatis  ostenderet, 
.sed  non  fuit  tam  dihgens  quam  est  Ruhus,  aut  fortasse 
emptorem  ei  loco  reperire  non  potuit.  Verum  inter  hos 
agros  captos  veteribus  beUis  virtute  summorum  imperatorum 
adiungit  regios  agros  Mithridatis,  qui  in  Paphlagonia,  qui  15 
in  Ponto,  qui  in  Cappadocia  fuerunt,  ut  eos  xviri  vendant. 

52  Itane  vero  ?  non  legibus  datis,  non  auditis  verbis  impera- 
toris,  nondum  denique  bello  confecto,  cum  rex  Mithridatcs 
amisso  exercitu  regno  expulsus  tamen  in  ultimis  terris 
ahquid  etiam  nunc  mohatur  atque  ab  invicta  Cn.  Pompci  20 
manu  Maeote  et  ilhs  paludibus  et  itinerum  angustiis  atque 
altitudine  montium  defendatur,  cum  imperator  in  bello 
versetur,  in  locis  autem  ihis  etiam  nunc  beUi  nomen  reh- 
quum  sit,  eos  agros  quorum  adhuc  penes  Cn.  Pompeium 
omne  iudicium  et  potestas  more  maiorum  debet  esse  xviri  35 

53  vendent?     Et,  credo,  P.  RuUus — is  enim  sic  se  gerit  ut  sibi 
iam  xvir  designatus  esse  videatur — ad  eam  auctionem  potis- 

20  simum  proficiscetur !  Is  videhcet,  ante  quam  veniat  in 
Pontum,  litteras  ad  Cn.  Pompcium  mittet,  quarum  ego  iam 
e.xemplum  ab  istis  comi^ositum  esse  arbitror  :  '  P.  Skrvii.ivs  .',0 

4  adfcrunt  sii{>/>Icvi  5  cidcm  Lniiihiitiis  :  idcm  coffef.      Itom 

Zninpi  9  scdium  £2;;,c  consilio  £"('A'  10  nccwiF.f. 

scdwtcrlt.  II  certarunt  ^'rTV  14  .ngros]  regios  «cW.  cocW.  : 

(Irl.  Kayscr  20  atquc]  absquc  Ee  25  deccm  viri  Lng.  9, 

ed.  V :  viri  dccem  cctl. 


DE  LEGE  AC;RARIA  ORATIO  II  20  53 

RVLLVS    TKinV.WS     PLEBIS    XVIR  S.   D.    Cx.   rOMPF.K)    Cx.   1'.' 

Non  crcdo  ascripturum  esse  '  Magno,'  non  enim  videtur  id 
(luod  iniminuerclegeconatur  concessurus  verbo.      'Te  volo 

CNRAUE      VT      MIIII      SlNOPAE      PRAESTO      SIS     AVXILIVMQVE 
5  ADDVCAS,     DV.M    EOS    AC.ROS    QVOS    Tr   TVO    LAUORE    CEPISTl 

EGO  ME.v  LEGE  VEXDAM.'  Au  Pompeium  non  adhibebit? 
in  eius  provincia  vendet  manubias  imperatoris  ?  Ponite 
ante  oculos  vobis  Rullum  in  Ponto  inter  nostra  atque 
hostium  castra  hasta  posita  cum  suis  formosis  finitoribus 

lo  auctionantem.     Nec^ue  in  hoc  solum  inest  contumelia,  ciuae  54 
vehementer  et  insignis  est  et  nova,  ut  ulla  res  parta  bello 
nondum  legibus  datis  etiam  tum  imperatore  bellum  admini- 
strante  non  modo  venierit  verum  locata  sit.     Plus  spectant 
liomines  certe  quam  contumeliam  ;  sperant,  si  concessum 

15  sit  inimicis  Cn.  Pompei  cuni  iniperio,  cum  iudicio  omnium 
rerum,  cum  infinita  potestate,  cum  innumerabili  pecuniu 
non  soUim  illis  in  locis  vagari  verum  etiam  ad  ipsius  exer- 
citum  pervenire,  aliquid  illi  insidiarum  fieri;  aliquid  de  eius 
exercitu,  copiis,  gloria  detrahi  posse.    Putant,  si  quam  spem 

20  in  Cn.  Pompeio  e.xercitus  habeat  aut  agrorum  aut  aHorum 
commodorum,    lianc    non   habiturum,   cum    viderit   earum 
rerum  omnium  potestatem  ad  xviros  esse  translatam.     Pa-  55 
lior  non  moleste  tam  stultos  esse  cjui  haec  sperent,  tam  im- 
l)udentis  cjui  conenlur ;   illud  queror,  tam  me  ab  eis  essc 

25  cuntemptum  ut  haec  portcnta  me  consule  potissimum 
cogitarent. 

Atque  in  omnibus  his  agris  aedificiisque  vendendis  per- 
mittitur  xviris  ut  vendant  'qviijvscvmqve  ix  LOCis.'    O  per- 

I   Cii.  ^ii/>/>/.  Maitittiu.i  2  viilcbitiir  11  5  tu  sti/>/>l.  Laiiie- 

daiiiis  6  lege  mea  £  8  vcstra  x"  13  vciiierit  t^" : 

venerit  ait.  veriimj  vcruui  ctiam  Naiigciitis  (i)  15  iniinicis 

X",  cci.  R  :  iniinici  cctt.  17  illi^i  Fltiyi^eis  :  aliis  codd.  20 

iiabcbat  M  3i    viderint  (-iint  k)  codd.  :  coii:  Xaitgeriits  ,1)  23 

haec  En  :  hoc  cetl.  24  quil  qui  hacc  E  cB  locisl  vidcatur 

add.  codd.,  ego  dclevi,  cf.  ZieUnski,  p.  166  {colvit  Ittl.  iitat.  sciipsi) 


20  55  ^i    TVLLI  CICERONLS 

turbatam    rationem,    o    libidinem    effrenatam,     o    consilia 

21  dissoluta  atque  perdita  !  Vectigalia  locare  nusquam  licet 
nisi  in  hac  urbe,  hoc  ex  loco,  hac  vestrum  frequentia. 
Venire  nostras  res  proprias  et  in  perpetuum  a  nobis  aba- 
lienari    in    Paphlagoniae   tenebris    atque    in    Cappadociae  5 

56  soHtudine  licebit?  L.  Sulla  cum  bona  indemnatorum 
civium  funesta  illa  auctione  sua  venderet  et  se  praedam 
suam  diceret  vendere^  tamen  ex  hoc  loco  vendidit  nec, 
quorum  oculos  offendebat,  eorum  ipsorum  conspectum 
fugere  ausus  est ;  xviri  vestra  vectigalia  non  modo  non  10 
vobis,  QuiriteS;,  arbitris  sed  ne  praecone  quidem  publico 
teste  vendent  ? 

Sequitur  '  omnis  agros  extka  Italiam  '  infinito  e\  tem- 
pore,  non,  ut  antea,  ab  Sulla  et  Pompeio  consulibus.  Co- 
gnitio  xvirum,  privatus  sit  an  pubHcus  ;  eique  agro  pergrande  15 

67  vectigal  imponitur.  Hoc  quantum  iudicium,  quam  intole- 
randum,  quam  regium  sit,  quem  j^raeterit,  posse  quibus- 
cumque  locis  velint  nulla  disceptatione,  nullo  consilio 
privata  publicare,  pubUca  liberare?  Excipitur  hoc  capite 
ager  in  Sicilia  Recentoricus  ;  quem  ego  excipi  et  propter  20 
hominum  necessitudinem  et  propter  rei  aequitatem,  Qui- 
rites,  ipse  vehementer  gaudeo.  Sed  quae  est  haec  impu- 
dentia !  Qui  agrum  Recentoricum  possident,  vetustate 
possessionis  se,  non  iure,  misericordia  senatus,  non  agri 
condicione  defendunt.  Nam  illum  agrum  publicum  esse  25 
fatentur;    se  moveri  possessionibus,  antiquissimis    sedibus, 

1  rcfrenandain  (-atam  (')  cofW.  :  con;  Baitey  ■^  \\oc  Nattgcnits{i)  : 
lioc  aut  illo  codd.  4  v«stras  ;/         ab  (a  c)  vobis  Ecn         alienari 

X'  7  sua  actione  E  et  se  .  .  .  vendere  oiu.  N  10  non 

vobis,  Quirites  Miiller:  ne  vobis  qaidem  (ne  vestris  c)  codd.  15 

t:\m\eMadvig:   sicque  tWrf.  vectigal  pergrande  ^T  \6  \\'\c  E 

quantum  intol.  Miic  \g  publica  r.  p.  E:  publica  populi  Rom. 

Moiiiiiiscn  20  \\\  siippl.  Naiigciiits  {\ j  21   rc'\  si</<p/.  P/nygcis 

22  ipsc  Grit/cr  :  saepc  codd.         quac  cst  Maduig  :  qu'\d  codd.  26 

antiquissimis  Lanredaiiiis  :    amicissiniis  ^a  maximis  E)  codd.  :   avitis 
suis  Richter 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  21  57 

ac  dis  penatibus  negant  oportere.  Ac^  si  est  privatus  ager 
RecentoricuSj  quid  eum  excipis  ?  sin  autem  publicus,  quae 
est  ista  aequitas  ceteroSj  etiam  si  privati  sint,  permittere  ut 
publici  iudicentur,  hunc  excipere  nominatim  qui  publicum 
5  se  esse  fateatur  ?  Ergo  eorum  ager  excipitur  qui  apud 
Rullum  aliqua  ratione  valuerunt,  ceteri  agri  omnes  qui 
ubique  sunt  sine  ullo  dilectu,  sine  populi  Romani  notione, 
sine  iudicio  senatus  xviris  addicentur  ?  Atque  etiam  est  g 
alia  superiore  capite  quo  omnia  veneunt  quaestuosa  exceptio, 

10  quae  teget  eos  agros  de  quibus  foedere  cautum  est.  Audivit 
hanc  rem  non  a  me,  sed  ab  aliis  agitari  saepe  in  senatu,  non 
numquam  ex  hoc  loco,  possidere  agros  in  ora  maritima 
regem  Hiempsalem  quos  P.  Africanus  populo  Romano 
adiudicarit ;    ei   tamen   postea   per   C.    Cottam    consulem 

15  cautum  esse  foedere.  Hoc  quia  vos  foedus  non  iusseritis, 
veretur  Hiempsal  ut  satis  firmum  sit  et  ratum.  Cuicuimodi 
est  illud,  toUitur  vestrum  iudicium,  foedus  totum  accipitur^ 
comprobatur.  Quod  minuit  auctionem  xviralem  laudo, 
quod  regi  amico  cavet  non  reprehendo,  quod   non  gratis 

20  fit  indico.     VoHtat  enim  ante  oculos  istorum  luba,   regis  59 
filius,  adulescens  non   minus  bene  nummatus   quam  bene 
capillatus. 

Vix  iam  videtur  locus  esse  qui  tantos  acervos  pecuniae 
capiat ;  auget,  addit,  accumulat.     'Avrvm,  argentvm  ex 

25  PRAEDA,  EX  JMANVBIIS,  EX  CORONARIO  AD  QVOSCVMQVE 
PERVENIT    NEQVE    RELATVM     EST     IN    PVBLICVM    NEQVE    IN 

MONVMENTO  coNSVMPTVM,'  id  profitcri  apud  xviros  et  ad 

4-5  hunc  .  .  .  fateatur  o/ii.  n  4  publicum  se  scnfisi :  publicus 

codci.  6  aliqua  Maclvtg  :  alia  codd.  9  vencunt  Eck  :  veniunt 

celt.  10  tcgit  Maiiiititts         fort.  est  cautum  12  marituma 

eMnis  14  ei  Lambinus  :  et  codd.  16  cuicuimodi  Madvig  : 

quid?  cuiusmodi  codd.  17  totus  Mii       excipitur  (-pit  TlZ/yX*")  codd.  : 

(oir.   Pltiygcrs  20  fit,  indignor  Klot2  lubae  codd.  :  corr. 

Laurcdanus  23  pecuniae  oiii.  E  25  quodcumque  (quae-  k) 

codd.  :  corr.  Naiigeriiis  (i)         27  fatcri  E 


82  59  M.  TVLLl  CICLRONIS 

eos  referri  iubet.  Hoc  capite  etiani  quaestionem  cle  cla- 
rissimis  viris  qui  populi  Romani  bellagesserunt,  iudiciumque 
de  pecuniis  residuis  ad  xviros  translatum  videtis.  Horum 
erit  nullum  iudicium  quantae  cuiusque  manubiae  fuerint, 
quid  relatum,  quid  residuum  sit ;  in  posterum  vero  lex  haec  5 
imperatoribus  vestris  constituitur  ;  ut,  quicumque  de  pro- 
vincia   decesserit,    apud    eosdem    xviros   quantum    habeat 

60  praedae,  manubiarum,  auri  coronarii,  profiteatur.  Hic 
tamen  vir  optimus  eum  quem  amat  excipit,  Cn.  Pompeium. 
Vnde  iste  amor  tam  improvisus  ac  tam  repentinus?  Qui  10 
honore  xviratus  excluditur  prope  nominatim,  cuius  iudicium 
legumque  datio,  captorum  agrorum  ipsius  virtute  cognitio 
tollitur,  cuius  non  in  provinciam,  sed  in  ipsa  castra  xviri 
cum  imperio,  infinita  pecunia,  maxima  potestate  et  iudicio 
rerum  omnium  mittuntur,  cui  ius  imperatorium,  quod  15 
semper  omnibus  imperatoribus  est  conservatum,  soH  eri- 
pitur,  is  excipitur  unus  ne  manubias  referre  iubeatur? 
Vtrum  tandem  hoc  capite  honos  haberi  homini,  an  invidia 
quaeri  videtur  ? 

gj  Remittit  hoc  Rullo  Cn.  Pompeius;  ben^ficio  isto  legis^  20 
benignitate  xviraH  nihil  utitur.  Nam  si  est  aequum  praedam 
ac  manubias  suas  imperatores  non  in  monumenta  deorum 
immortalium  neque  in  urbis  ornamenta  conferre,  sed  ad 
xviros  tamquam  ad  dominos  reportare,  nihil  sibi  appetit 
praecipui  Pompeius,  nihil ;  volt  se  in  communi  atque  in  25 
eodem  quo  ceteri  iure  versari.  Sin  est  iniquum,  Quirites, 
si  turpe,  si  intolerandum  hos  xviros  portitores  omnibus 
omnium   pecuniis   constitui,    qui   non    modo   reges    atque 

I   refevri  scripsi :  refcrro  rodd.  ;  cf.  i.  12,  Zklinshi,  /<.  2or         qiiae- 
stionem]/or/.  constitutam  A7//)/)/f»f///;/;  3  Tes\<^u\s  scripsi :  repc- 

tundis  codd.  ( cf.  Chi.  94  ,  4   nulluml    nunc  Laiircdaiiiis  (nt  dc 

-yviyitiu  fiiiii.'i  loqiiilur  Ci.)  6  nostris  M//c         de  i^rovincia  o;;;.  A' 

7  habent  Ec  8  hic  E :  hinc  cctt.  9  cxcipit  /.-,  cdd.  VR: 

cxcidit  cett.  12  cognitio  oiu.  E  15  cui  ed.  R:  quod  codd. 

17  iubeatur  Graevius  :    iubeat  E:   debcat  cctt.  25  praecipue 

codd.  :  corr.  Orclli  27  si  turpc  oui.  Ec        si]  est  Ec 


])E  LEGE  AGRARLV  ORATIO  II  2361 

exterarum  nationum  homines  sed  ctiam  imperatores  vestros 
excutiant.  non  milii  videntur  honoris  causa  excipere  Pom- 
peium^  sed  metucre  ne  ille  eandem  contumeham  quam 
ceteri  ferre  non  possit.     Pompt-ius  autem  cuin  hoc  animo  6j 

5  sit  ut,  quicquid  vobis  placeat,  sibi  ferendum  putet,  quod  vos 
ferre  non  poteritis,  id  profecto  perficiet  ne  diutius  in\ili 
ferre  cogamini.  A'erum  tamen  cavet  ut.  si  qua  pecunia 
post  nos  consules  ex  novis  vectigaHbus  recipiatur,  ea  xviri 
utantur.     Nova  porro  vectigaHa  videt  ea  fore  c|uae  Pom- 

10  peius  adiunxerit.  Ita  remissis  manubiis  vcctigahbus  eius 
virtute  partis  se  frui  putat  oportere. 

Parta  sit  pecunia,  Quirites,  xviris  tanta  quanta  sit  in 
terris,  nihil  praetermissum  sit,  omnes  urbes,  agri,  regna 
denique,  postremo  etiam  vectigalia  vestra  venierint,  acces-  • 

15  serint    in    cumulum    manubiae    vestrorum    imperatorum  ; 
quantae  et  quam  immanes  divitiae  xviris  in  tantis  auctioni- 
bus,    tot   iudiciis,    tam   infinita    potestate   rerum    omnium 
quaerantur  videtis.     Cognoscite  nunc  alios  immensos  atque  ^ 
intolerabiHs  quaestus,  ut  inteHegatis  ad  certorum  hominum 

20  importunam  avaritiam  hoc  populare  legis  agrariae  nomen 
esse  quaesitum.  Hac  pecunia  iubet  agros  emi  quo  dedu- 
camini.  Non  consuevi  homines  appellare  asperius,  Quirites^ 
nisi  lacessitus.  Vellem  fieri  posset  ut  a  me  sine  contumelia 
nominarentur  ei  qui  se  xviros  sperant  futuros ;  iam  videretis 

25  quibus  hominibus  omnium  rerum  et  vendendarum  et  emeii- 
darum  potestatem   permitteretis.      Sed  quod  ego  nondum  64 
statuo   mihi   esse   dicendum,   vos   tamen    id  potestis   cum 
animis  vestris  cogitare ;  unum  hoc  certe  videor  mihi  veris- 

j    vestros  £  :   nostros  aV/.  3  contiuncliam]  iniuriain  Z.'  4 

cum  stilipl.  Mamitius  5  sit]  cst  Garatoni  6  pLrticial  codd.  : 

cori:  ed.  V  12  sit  in]   cst  in  Lanibimis  13  sit,.  omncs 

Laurcdanus:  sed  omnes  co<W.  19  ccterorum  AV  ^i   quo 

(-od  Ecj  decumani  (-mana  e  :  -matu  A')  codd.  :  corr.  Naugcrius  (i) 
23  vclim  codd.  :  corr.  Erna/i  'J.\   vidtritis  Ec  26  permiseritis 

E  :  permittitis  e 


24  64  M.  TVLLI  CICERONIS 

sime  posse  dicere :  tum  cum  haberet  haec  res  publica 
Luscinos,  Calatinos,  Acidinos,  homines  non  solum  honori- 
bus  popuh  rebusque  gestis  verum  etiam  patientia  pauper- 
tatis  ornatos,  et  tum  cum  erant  Catones,  PhiH,  Laehi, 
quorum  sapientiam  temperantiamque  in  publicis  privatisque,  5 
forensibus  domesticisque  rebus  perspexeratis,  tamen  huiusce 
modi  res  commissa  nemini  est  ut  idem  iudicaret  et  venderet 
et  hoc  faceret  per  quinquennium  toto  in  orbe  terrarum 
idemque  agros  vectigalis  popuH  Romani  abaHenaret  et, 
cum  summam  tantae  pecuniae  nullo  teste  sibi  ipse  ex  sua  10 
voluntate  fecisset,  tum  denique  emeret  a  quibus  vellet  quod 

65  videretur.  Committite  vos  nunc,  Quirites,  his  hominibus 
haec  omnia  quos  odorari  hunc  xviratum  suspicamini ; 
reperietis  partem  esse  eorum  quibus  ad  habendum,  partem 

25  quibus  ad  consumendum  nihil  satis  esse  videatur.  Hic  ego  15 
iam  illud  quod  expeditissimum  est  ne  disputo  quidem, 
Quirites,  non  esse  hanc  nobis  a  maioribus  reHctam  con- 
suetudinem  ut  emantur  agri  a  privatis  quo  plebes  pubHce 
deducatur ;  omnibus  legibus  agris  pubHcis  privatos  esse 
deductos.  Huiusce  modi  me  aHquid  ab  hoc  horrido  ac  20 
truce  tribuno  plebis  exspectasse  confiteor ;  hanc  vero  emendi 

et  vendendi  quaestuosissimam  ac  turpissimam  mercaturam 
aHenam  actione  tribunicia,  aHenam  dignitate  popuH  Romani 

66  semper  putavi.    lubet  agros  emi.    Primum  quaero  quos  agros 

et  quibus  in  locis?     Nolo  suspensam  et  incertam  plebem  25 
Romanam   obscura   spe   et    caeca   exspectatione   pendere. 
Albanus  ager  est,  Setinus,  Privernas,  Fundanus,  Vescinus, 
Falernus,  Literninus,  Cumanus,  Nucerinus.    Audio.    Ab  aHa 

4  Philippi  codd.  :  con:  Sigoiifiis  7  emissa  E  :  permissa  Laii- 

rcdamts  12  nunc  vos  £  13  aclorari  £"t'  suspicabamini  iV 

16  cst  IVcseiibers;  :  sit  codd.  17   vobis  n  a  maioribus  oin.  N 

19  dcducantur  £"t'  e\  agris  Laiiibiiius  20  deductos] yb/7. 

deiectos  21   plebis]  plebis  fateor  Z.rt^.  9  confiteor  s;//'/i/. 

ZicUiiski^  p.  113         24   iubet  ^'c  :  libct  rr//.  27  Vestinus  (festiuus 

Ee)  codd.  :  con:  ed.  V  28   Litcrnus  (-ius  E)  codd.  :  coir.  Gebhardt 

Nucerinus  scripsi :  ancasianas  codd.  {cf.  Plin.  N.  H.  iii.  62,  Liv.  ix.  38)  : 
Casilinas  {an  post  Falernus  transponcndnm  T)   Cainillits  Pcrcgrinus 


DE  LEGE  AGRARLV  ORATIO  II  2566 

porta  Capenas,  Faliscus,  Sabinus  ager,  Reatinus ;  ab  alia 
Venafranus,  Allifanus,  Trebulanus.  Habes  tantam  pecu- 
niani  (jua  liosce  omnis  agros  et  ceteros  horum  similis  non 
modo  emere  verum  etiam  coacervare  possis  ;  cur  eos  non 
5  defmis  neque  nominas,  ut  saltem  deliberare  plebes  Romana 
possit  (luid  intersit  sua,  (juid  expediat,  quantum  tibi  in 
cmendis  et  in  vendendis  rebus  committendum  putet? 
'  Definio,'  inquit,  'Italiam.'  Satis  certa  regio.  Etenim 
(|uantulum  interest  utrum  in  Massici  radices,  an  in  Silam 
10  silvam  deducamini  ?  Age,  non  definis  locum ;  quid?67 
naturam  agri?  '  Vero,'  inquit,  •' qvi  arari  avt  coli  possit.' 
'  Qui  possit  arari,'  inquit,  'aut  coli,'  non  qui  aratus  aut 
cultus  sit.  Vtrum  haec  lex  est,  an  tabula  Veratianae 
auctionis?   in  qua  scriptum   fuisse  aiunt :    '  Ivgera  cc  in 

15,  (JVIDVS    OLIVETVM    FIERI    POTEST,    IVGERA    CCC    VBI    INSTITVI 

viNEAE  possvNT.'  Hoc  tu  cmes  ista  innumerabili  pecunia 
quod  arari  aut  coli  possit  ?  Quod  solum  tam  exile  et 
macrum  est  quod  aratro  perstringi  non  possit,  aut  qUod 
est  tam  asperum   saxetum  in  quo  agricolarum  cultus   non 

20  (.laboret  ?  '  Idcirco,'  inquit,  '  agros  nominare  non  possum 
(juia  tangam  nullum  ab  invito.'  Hoc,  Quirites,  multo  est 
(juaestuosius  quam  si  ab  invito  sumeret ;  inibitur  enim  ratio 
quaestus  de  vestra  pecunia,  et  tum  denique  ager  emetur 
cum  idem  expediet  emptori  et  venditori. 

25      Sed  videte  vim  legis  agrariae.      Ne  ei  quidem  qui  agros  ^ 
publicos    possident    decedent    de   possessione,    nisi   erunt 
deducti  optima  condicione  ct  pecunia  maxima.     Conversa 
ratio.      Antea    cum    erat    a    tribuno    plebis    mentio    legis 

I   ager  del.  Laiiibinits       ab  alia  snppl.  Kayscr         2  Vencfrainis  k  : 
veneranus  cclt  5  plebcs  Ee  :  plcbs  ceit.  7  et  in  EcN :  et 

A/^T  8  satis  E^z   :  fatis  cetl.  9  Silain  silvam  coni.  Miillcr 

iqiii  taiiieii  aliove  servat ,  :  Italiam  aliove  codd.  :  Apuliam  aliovc 
Sigoititis  11  natura  ?  Agri  vero  TI/oio  13  Neratianae  ^' ((/. 

Flacc.^6)  17  et  EcN  :  aut  cctt.  21  Quirites /l/o/c  :  qnc  Ec  : 

quoque  «//.  22  inibitiir  ing.  Asccusii:  inhibetur  i^e,  Lagg.  8,  13: 

inieturce//.  :  in\tn\e\.\iv  Lanibintts        24  cxpeiiietiifit :  expediret  «//. 


26  68  M.  TVLLI  CICERONIS 

agrariac  facta,  continuo  qui  agros  publicos  aut  (jui  posses- 
siones  invidiosas  tenebant  extimescebant ;  haec  lex  eos 
homines  fortunis  locupletat,  invidia  Hberat.  Quam  multos 
enim,  Quirites,  existimatis  esse  qui  latitudinem  possessionum 
tueri,  qui  invidiam  Sullanorum  agrorum  ferre  non  possint,  5 
qui  vendere  cupiant,  emptorem  non  reperiant,  perdere  iam 
denique  illos  agros  ratione  aliqua  velint  ?  Qui  paulo  ante 
diem  noctemque  tribunicium  nomen  horrebant,  vestram  vim 
metuebant,  mentionem  legis  agrariae  pertimescebant,  ei 
nunc  etiam  ultro  rogabuntur  atque  orabuntur  ut  agros  lo 
partim  pubUcos,  partim  plenos  invidiae,  plenos  periculi 
quanti  ipsi  velint  xviris   tradant.     Atque  hoc  carmen  hic 

69  tribunus  plebis  non  vobis,  sed  sibi  intus  canit.  Habet 
socerum,  virum  optimum,  qui  tantum  agri  in  illis  rei 
publicae  tenebris  occupavit  quantum  concupivit.  Huic  15 
subvenire  volt  succumbenti  iam  et  oppresso,  SuUanis  oneri- 
bus  gravi,  sua  lege,  ut  liceat  illi  invidiam  deponere, 
pecuniam  condere.  Et  vos  non  dubitatis  quin  vectigalia 
vestra  vendatis  plurimo  maiorum  vestrorum  sanguine  et 
sudore  quaesita,   ut  SuUanos   possessores  divitiis  augeatis,  20 

70  periculo  liberetis  ?  Nam  ad  hanc  emptionem  xviralem 
duo  genera  agrorum  spectant,  Quirites.  Eorum  unum 
propter  invidiam  domini  fugiunt,  alterum  propter  vasti- 
tatem.  SuUanus  ager  a  certis  hominibus  latissime  con- 
tinuatus  tantam  habet  invidiam  ut  veri  ac  fortis  tribuni  25 
plebis  stridorem  unum  perferre  non  possit.  Hic  ager 
omnis,  cjuoquo  pretio  coemptus  erit,  tamen  ingenti  pecunia 
nobis  inducetur.  Alterum  genus  agrorum  propter  steriH- 
tatem  incultum,  propter  pestilentiam  vastum  atque  desertum 

2  cxpcrtiinesccbant  ;;/t7":  ton:  K/o/c  :   pcrtimesccbant  Zrti.'.  9         8 
dicb  noctes(iuc  Lainbintts:   iliu  iioctuque  Lag.  g  g  ci]  et  EcN 

15  hic  A'  16  et  oppresso  x'-V :  expresso  LcM'11  :    ex  (uiii.  ex  k) 

oppresso>x'^  H  gravi  sua]  gratissima //«/;//  19  vcstrum  £> 

26  posset  cocftf.  :  cun:  Natf^ciiiis  '^ij  27  emptus  L  28  vobis 

C(i.  V 


DE  LEOE  AGRARIA  ORATIO  II  26  70 

emetiir  ab  eis  qui  eos  vident  sibi  csse,  si  non  VLiididerint, 

relinqucndos.     Et  nimiriuii   id  esi   ciuod  ab   hoc    trihuno 

plebis  dictum  est  in  senatu,  urhanani  plebem  niniium  in  re, 

l^ublica    posse ;    exhauriendam    esse ;    hoc  enim  verbo   cst 

6  usus,  quasi  de  aliqua  sentina  ac  non  de  optimorum  civium 

...  27 

genere  loqueretur.     Vos  vero,  Quuutes,  si  me  audire  voltis,  _ ' 

retinete  istam  possessionem  gratiae,  libertatis,  suffragiorum, 

dignitatis,  urbis,  fori,  ludorum,  festorum  dierum,  ceterorum 

oninium  commodorum,  nisi  forte  mavoltis  relictis  his  rebus 

10  atque  hac  hice  rei  publicae  in  Sipontina  siccitate  aut  in 
Salpinorum  plenis  pestilentiae  finibus  Rullo  duce  conlocari. 
Aut  dicat  quos  agros  empturus  sit ;  ostendat  et  quid  et 
quibus  daturus  sit.  Vt  vero,  cum  omnis  urbis,  agros, 
vectigaHa,    regna    vendiderit,    tum    harenam    aliquam    aut 

15  paludes  emat,  id  vos  potestis,  quaeso,  concedere? 
Quamquam  illud  est  egregium  quod  hac  lege  ante 
omnia  veneunt,  ante  pecuniae  coguntur  et  coacervantur 
quam  gleba  una  ematur.  Deinde  emi  iubet,  ab  invito 
vetat.      Quaero,    si  qui  velint   vendere   non  fuerint,    quid  /^ 

20  pecuniae  fiet  ?  Referre  in  aerarium  lex  vetat,  exigi 
prohibet.  Igitur  pecuniam  omnem  xviri  tenebunt,  vobis 
ager  non  cmetur ;  vectigalibus  abalienatis,  sociis  vexatis, 
regibus  atque  omnibus  gentibus  exinanitis  illi  pecunias 
habebunt,  vos  agros  non  habebitis.     '  Facile,'  inquit,  'addu- 

25  centur  pecuniae  magnitudine  ut  velint  vendere.'  Ergo 
ea  lex  est  qua  nostra  vendamus  quanti  possimus,  aliena 
emamus  quanti  possessores  velint. 

I   ab  his  exn         qui  vident  eos  sibi  eos  E         vendidenmt  N  2 

id  Lagg.  I,  7  :   idem  cett.  :  iilud  Miillcr         4  vcrbo  sjippl.  cd.  Hcrrag. 
{''f-  §  7)  7  retinere  E  8  dienini  otit.  N  10  rci  p.  ] 

p.  R.  N  Sepontina  £"«/  ir   Salapinonim  yliigc/iiis  ' sed  rf. 

fitriiv.  i.  12)  plenis  supplcvi   pcstilcntia  a  finitoribtis  Srlitvarts) 

12  aiit    Turiichiis:  at  (at  si  c)  codd.  20  pccunia  cnd.   Graevii 

.     iici  Angelius  :  (let  et  codd.  :  fict  ?  T.tcn\m  Enincdaiiiis  24  ad- 

ducentur   k :    adducuntur    rctt.  26    possimus    Ee\ii  :    possu- 

mus  MftT 


27  73  M.  TVTJJ  CICERONIS 

73  Atque  m  hos  agros  qui  hac  lege  cmpti  sint  colonias 
ab  his  xviris  deduci  iubet.  Quid?  omnisne  locus  eius 
modi  est  ut  nihil  intersit  rei  pubUcae,  colonia  deducatur 
in  eum  locum  necne,  an  est  locus  qui  coloniam  postulet, 
est  t/ui  plane  recuset?  Quo  in  genere  sicut  in  ceteris  5 
rei  publicae  partibus  est  operae  pretium  dihgentiam 
maiorum  recordari,  qui  colonias  sic  idoneis  in  locis  contra 
suspicionem  pericuU  conlocarunt  ut  essc  non  oppida 
ItaU'ae,  sed  propugnacula  imperi  vidercntur.  Hi  deducent 
colonias    in    eos    agros    quos    emerint  ;     etiamne    si    rei  lo 

74  pubUcae  non  expediat  ?  '  Et  in  qvae  i.oc.v  praeterk.\ 
viDEBiTVR.'  Quid  igitur  est  causae  quin  coloniam  in 
lanicuUim  possint  deducere  et  suum  praesidium  in  capite 
atque  cervicibus  nostris  conlocare?  Tu  non  definias  quot 
colonias,  in  quae  loca,  quo  numero  colonorum  deduci  15 
veUs,  tu  occupes  locum  quem  idoneum  ad  vim  tuam 
iudicaris,  compleas  numero,  confirmes  praesidio  quo  veh'.s, 
popuU  Romani  vectigaUbus  atque  omnibus  copiis  ipsum 
popuUun  Romanum  coerceas,  opprimas,  redigas  in  istam 
xviralem  dicionem  ac  potestatem  ?  Vt  vero  tQtam  Itah'am  suis  20 

''  praesidiis  obsidere  atque  occupare  cogitet,  quaeso,  Quirites, 
cognoscite.  Permittit  xviris  ut  in  omnia  municipia,  in  omnis 
colonias  totius  ItaUae  colonos  deducant  quos  veUnt,  eisque 
colonis  agros  dari  iubet.  Num  obscure  maiores  opes  quam 
Ubertas  vestra  pati  potest,  et  maiora  praesidia  quaeruntur,  25 
num  obscure  regnum  constituitur,  num  obscure  Ubertas  vestra 
toUitur?  Nam  cum  idem  omnem  pecuniam,  maximam 
multitudinem  obtiiicbiinf,    idem  totam   Italian)  suis  opibus 

I   sunt  EN  2  liis  einxii  :  iis  crft.  5  cst  planc  rectius  et 

(oin.  et  k)  quo  codd.  :  con:   La/ircdaiiin^  7   sic]  si  Ec  9 

imperii  vidercntur  ro^' :   vidercntur  impcrii  ZT:   imperii  csse  vidcrentur 
cct/.  14  vestris  <u»  collocare  Ec :   possiut  conocarc  ccff, 

quot  Lanyedaiiiis  :  quo  codd.  19  rcducas  in  A^  ar   cogitet 

mn  :  cogitent  (cognoscite  E)  cetf.  22  pcrmitti  Ec  '24 

colonis  Eii  :  coloniis  ccft.  25  et  EeN :  ac  ccft.  28  obtincbunt 

siifip/.  Lauyedamts         idem  e  :  id  cst  cett. 


DR  I.EGE  AC.RARLV  nRA'|-IO  II  2875 

obsidebunt,  idem  vestram  libertatem  suis  praesidiis  et 
coloniis  interclusam  tenebunt,  quae  spcs  tandem,  quae 
facultas  recupcrandae  vestrae  libertatis  relinquetur? 

At  enim  ager  Campanus  bac  lege  dividetur  orbi  terrae  76 
5  pulcherrimus  et  Capuam  colonia  deducetur,  urbem  am- 
plissimam  atque  ornatissimam.  Quid  ad  baec  possu- 
mus  dicere  ?  De  commodo  prius  vestro  dicam,  Quirites ; 
deinde  ad  amplitudinem  et  dignitatem  revertar,  ut,  si  quis 
agri  aut  oppidi  bonitate  delectatur,  ne  quid  exspectet,  si 

10  quem  rei  indignitas  commovet,  ut  huic  simulatae  largitioni 
resistat.  Ac  primum  de  oppido  dicam,  si  quis  est  forte 
quem  Capua  magis  quam  Roma  delectet.  ^"  milia  colo- 
norum  Capuam  scribi  iubet ;  ad  hunc  numerum  quinge- 
nos  sibi  singuli  sumunt.    Quaeso,  nolite  vosmet  ipsos  conso-  77 

15  ]ari ;  vere  et  diligenter  considerate.  Num  vobis  aut  vestri 
similibus  integris,  quietis,  otiosis  hominibus  in  hoc  numero 
locum  fore  putatis  ?  Si  est  omnibus  vobis  maioriw  vestrum 
parti,  quamquam  me  vester  honos  vigilare  dies  atque  no- 
ctes  et  intentis  ocuHs  omnis  rei  publicae  partis  intueri  iubet, 

20  tamen  pauHsper,  si  ita  commodum  vestrum  fert,  conivebo. 
Sed  si  v  hominum  milibus  ad  vim,  facinus  caedem- 
que  delectis  locus  atque  urbs  quae  bellum  facere  atque 
instruere  possit  quaeritur,  tamenne  patiemini  vestro  nomine 
contra  vos  firmari  opes,  armari  praesidia,  urbis,  agros,  copias 

25  comparari  ?     Nam  agrum  quidem  Campanum  quem  vobis  78 
ostentant  ipsi  concupiverunt ;  deducent  suos,  quorum  no- 
mine  ipsi  teneant  et  fruantur  ;  coement  praeterea  ;  ista  dena 

2  colonis  Ee  4   orbi   M^xc :    orbe   EeN :    orbis  k  [cf.   Verr.  iv. 

82)  6  Quid  £■/■;/«// :  atqiii   {-e  MfiT)   quid  coeM.   {fo>t.  ex  zX.  qui 

quid)  7  vestro  prius  EN  8  rci  revcrtar  Kayser  9 

delectetur  (-entur  Ee)  codd.  :  corr.  Lamhiiiits  10  rei  p.  Orelli 

indignitas  71/09  :  dignitas  rr/j'.  12  delectct  £"/' :   delcctat  rr//. 

13  quinquagcnos  cocW.  :  corr.  Laitrcdamts  14  suinent  A^  15 

vestri  ^  :  vestris  r^-//.  16  om n i bu s  cor/fi'.  :  corr.  AiigcUns         17  -ve 

sHpph  Riclitcr  18  quam  codd.  :  corr.  Angelius  20  feret  cd.  V 

commovcbo  Ec  :  commonebo  cett.  :  corr.  Angclius  22  dclectus  N 

23  patiamini  t'x'  :  patienti  E  27  coemant  codd.  :  corr.  Manutitts 


29 

79 


28  7«  M.  TVLLI  CICERONIS 

iugera  continuabunt.  Nani  si  dicent  per  legcm  id  non 
licere,  ne  per  Corneliam  quidem  licet ;  at  videmus,  ut 
longinqua  mittamus,  agrum  Praenestinum  a  paucis  possideri. 
Neque  istorum  pecuniis  quicquam  aliud  deesse  video  nisi 
cius  modi  fundos  quorum  subsidio  famib'arum  magnitudines  5 
et  Cumanorum  ac  Puteolanorum  praediorum  sumptus  sus- 
tentare  possint.  Quod  si  vestrum  commodum  spectat, 
\  cniat  ct  coram  mecum  de  agri  Campani  divisione  disputet. 
Quaesivi  ex  eo  Kalendis  lanuariis  quibus  bominibus  et 
(luem  ad  modum  illum  agrum  esset  distributurus.  Re  10 
spondit  a  Romilia  tribu  se  initium  esse  facturum.  Primum 
quae  est  ista  superbia  et  contumelia  ut  populi  pars  ampute- 
tur,  ordo  tribuum  neglegatur,  ante  rusticis  detur  ager,  qui 
habent,  quam  urbanis,  quibus  ista  agri  spes  et  iucunditas 
ostenditur  ?  Aut,  si  hoc  ab  se  dictum  negat  et  satis  facere  15 
omnibus  vobis  cogitat,  proferat ;  in  iugera  dena  discribat, 
a  Suburana  usque  ad  Arniensem  nomina  vestra  proponat. 
Si  non  modo  dena  iugera  dari  vobis  sed  ne  constipari  qui- 
dem  tantum  numerum  hominum  posse  in  agrum  Campanum 
intellegetis,  tamenne  vexari  rem  publicam,.contemni  maie-  20 
statem  populi  Romani,  deludi  vosmet  ipsos  diutius  a  tribuno 
So  plebis  patiemini  ?  Quod  si  posset  ager  iste  ad  vos  pervenire, 
nonne  eum  tamen  in  patrimonio  vestro  remanere  malletis  ? 
Vnumne  fundum  pulcherrimum  popuh  Romani,  caput  ve- 
strae  pecuniae,  pacis  ornamentum,  subsidium  belli,  funda-  25 
mentum  vectigalium,  horreum  legionum,  solacium  annonae 
disperire  patiemini  ?  An  obliti  estis  ItaUco  bello  amissis 
ceteTis  vectigaUbus  quantos  agri  Campani  fructibus  exercitus 
alueritis  ?  an  ignoratis  cetera  illa  magnifica  populi  Romani 
vectigalia    perlevi    saepe    momento    fortunae    inclinatione  30 

2  at]  ac  EcM  6  praesidionim  ;/  7  spcctat  Ee :  exspectat 

re/f.  12  contumelia]  contumacia  Miillrr  14  habent]  emitur  E 

15-16  et  .  .  .  cogitat]  ut  .  .  .  cogitet  Richlrr  16  in]  in  singulos 

Lamhiiuis,  c/.  ^  8$         describat  rorW.  :  corr.  Kayscr         17  a  Suburana 
Laurcdaniis:  ab  usura  nam  codd.         Anienscm  Lng.  9 


DE  LEGK  AGRARIA  ORATIO   II  2980 

temporis  pendere  ?     Quid  nos   Asiae   portus,  quid  Syriae 
ora,  quid  omnia  transmarina  vectigalia  iuvabunt  tenuissima 
suspicione  praedonum  aut  hostium  iniecta?     At  vero  hoc  81 
agri  Campani  vectigal,  Quirites,  eius  modi  est  ut  cum  domi 

5  sit  et  omnibus  praesidiis  oppidorum  tegatur,  tum  neque 
belHs  infestum  nec  fructibus  varium  nec  caelo  ac  loco 
calamitosum  esse  soleat.  Maiores  nostri  non  solum  id 
quod  de  Campanis  ceperant  non  imminuerunt  verum  etiam 
quod  ei  tenebant  quibus  adimi  iure  non  poterat  coemerunt. 

10  Qua  de  causa  nec  duo  Gracchi  qui  de  plebis  Romanae 
commodis  plurimum  cogitaverunt,  nec  L.  Sulla  qui  omnia 
sine  ulla  religione  quibus  voluit  est  dilargitus,  agrum  Cam- 
panum  attingere  ausus  est ;  Rullus  exstitit  qui  ex  ea  posses- 
sione  rem  publicam  demoveret  ex  qua   nec  Gracchorum 

15  benignitas  eam    nec   Sullae   dominatio   deiecisset.     Quem  30 
agrum  nunc  praetereuntes  vestrum  esse  dicitis  et  quem  per 
iter  qui  faciunt,  externi  homines,  vestrum  esse  audiunt,  is, 
cum  erit  di^isus,  neque  erit  vester  neque  vester  esse  dicetur. 
At  qui  homines  possidebunt?    Primo  quidem  acres^  ad  vim  82 

20  prompti,  ad  seditionem  parati  qui,  simul  ac  xviri  concre- 
puerint,  armati  in  civis  et  expediti  ad  caedem  esse  possint ; 
deinde  ad  paucos  opibus  et  copiis  adfluentis  totum  agrum 
Campanum  perferri  videbitis.  Vobis  interea,  qui  illas  a 
maioribus    pulcherrimas    vectigahum    sedis    armis    captas 

25  accepistis,  gleba  nulla  de  paternis  atque  avitis  possessionibus 
rcHnquetur.     At  quantum  intererit  inter  vestram  et  priva- 

I  nos  Eex't  '■  vos  ceit.  2  ora  scripsi :  rura  Ee  :  cura  (tura  k) 

suria 

ce/t.   (quid  scriptura  Gebliardt)  :  fort.  iu  archetypo  erat  Syriae  4 

Quirites,  eiusmodi  est  ut  cum  scripsi  :  cum  eiusmodi  sit  ut  cum  codd.  : 
cum  eiusmodi  est  ut  Beroaldiis  6  ncque  fructibus  Lag.  9  7 

soleat  Ziiiupt :    solet  codd.  8  de  suppl.  Laiircdanus  9 

id  quod  oT    c-)  ei  Laiircdanus  :  et  codd.  16  quem  per  iter 

Ex'^  :  quem    pariter  cett.  18  neque  erit   vester  (vester    addidi) 

suppl.  ed.  Hervag.  vester  esse  cod.  Pithoei:  vestrum  mei  19 

primum  E  20  increpuerint  M^x^z  23  perferri  E :  praeferri 

cett.  :  deferri  Ernesti  26  tantum  codd.  :  corr,  Halni 

CIC.  DE  LEGE  AGR.  11 


30  82  M.  TVLLI  CICERONIS 

torum  diligentiam  !  Quid  ?  Cum  a  maioribus  nostris  P.  Len- 
tulus,  qui  princeps  senatus /i/i/,  in  ea  loca  missus  esset  ut 
privatos  agros  qui  in  publicum  Campanum  incurrebant 
pecunia  publica  coemeret,  dicitur  renuntiasse  nulla  se  pe- 
cunia  fundum  cuiusdam  emere  potuisse,  eumque  qui  nollet  5 
vendere  ideo  negasse  se  adduci  posse  uti  venderet  quod, 
cum  pluris  fundos  haberet,  ex  illo  solo  fundo  numquam 

83  malum  nuntium  audisset.  Itane  vero?  privatum  haec 
causa  commovit ;  populum  Romanum  ne  agrum  Campanum 
privatis  gratis  Rullo  rogante  tradat  non  commovebit  ?  At  10 
idem  populus  Romanus  de  hoc  vectigali  potest  dicere  quod 
ille  de  suo  fundo  dixisse  dicitur.  Asia  multos  annos  vobis 
fructum  Mithridatico  bello  non  tulit,  Hispaniarum  vectigal 
temporibus  Sertorianis  nullum  fuit,  Siciliae  civitatibus  bello 
fugitivorum  M'.  Aquilius  etiam  mutuum  frumentum  dedit ;  15 
at  ex  hoc  vectigali  numquam  malus  nuntius  auditus  est. 
Cetera  vectigalia  belli  difficultatibus  adfliguntur  ;  hoc  vecti- 

84  gali  etiam  belli  difficultates  sustentantur.  Deinde  in  hac 
adsignatione  agrorum  ne  illud  quidem  dici  potest  quod  in 
ceteris,   agros  desertos  a  plebe  atque  a  cultura  hominum  20 

31  liberorum  esse  non  oportere.  Sic  enim  dico,  si  Campanus 
ager  dividatur,  exturbari  et  expelli  plebem  ex  agris,  non 
constitui  et  conlocari.  Totus  enim  ager  Campanus  colitur 
et  possidetur  a  plebe,  et  a  plebe  optima  et  modestissima  ; 
quod  genus  hominum  optime  moratum,  optimorum  et  ara-  25 
torum  et  militum^  ab  hoc  plebicola  tribuno  plebis  funditus 

I   quid  Richtey.    quod   codd.  :    Quirites  Biiter  {cf.  Zielinski,  p.  201) 
2  senatus  euj'^ok  :   sena'or  ceit.  fuit  siippl.    Lauredanus  [fort.  in 

archetypo  erat,  ui.  princeps  sen.,  cf.  Cacc.  88,  104)  ut  Eek  :  ut  ct 

cett.  :  fort.  ut  etiam  4  coemeret  MfxT  :    coemerit  EeN  8 

privatorum  (-urum  N)  EeN  9  causa  commovet  (commovet  causa 

E):  corr.  Naugeritts  {i)        inpopukimTV         10  commovebit  ^(/■'«/scij^T: 
commoverit  cctt.  11   idem  Lag.  9,  Moiiiniseii  :  fidem  (quidem  k)  cctt. 

((/.§103)        15   y[.  hi\\w%codd.  :  corr.  Lauredaiius       17  difficultatibus 
Ee :  facultatibus  cett.  {ita  mox)  20-22  agros  .  .  .  dividatur  om.  M 

ai  liberos  £■         22  et  ENe  :  oiti.  cett.  26  plebicolaA^:  plebecola 

Mostuc :  plebecula  cett. 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  31  84 

eicitur.  Atque  illi  miseri  nati  m  illis  agris  et  educati,  glebis 
subigendis  exercitati,  quo  se  subito  conferant  non  habebunt; 
his  robustis  et  valentibus  et  audacibus  xvirum  salelHti- 
bus  agri  Campani  possessio  tota  tradetur,  et,  ut  vos  nunc 
5  de  vestris  maroribus  praedicatis  :  '  hunc  agruni  nobis 
maiores  nostri  reliquerunt,'  sic  vestri  posteri  de  vobis  prae- 
dicabunt :  '  hunc  agrum  patres  nostri  acceptum  a  patribus 
suis  perdiderunt.'  Equidem  existimo  :  si  iam  campus  Mar-  85 
-  tius  dividatur  et  uni  cuique  vestrum  ubi  consistat  bini  pedes 

10  adsignentur,  tamen  promiscue  toto  quam  proprie  parva  frui 
parte  malitis.  Qua  re  etiam  si  ad  vos  esset  singulos  ali- 
quid  ex  hoc  agro  perventurum  qui  vobis  ostenditur,  aliis 
comparatur,  tamen  honestius  eum  vos  universi  quam  singuli 
possideretis.     Nunc  vero  cum  ad  vos  nihil  pertineat,  sed 

15  paretur  aliis,  eripiatur  vobis,  nonne  acerrime,  tamquam 
armato  hosti,  sic  huic  legi  pro  vestris  agris  resistetis  ? 

Adiungit  Stellatem  campum  agro  Campano  et  in  eo 
duodena  discribit  in  singulos  homines  iugera.  Quasi  vero 
paulum  differat  ager  Campanus  a  Stellati ;   sed  multitudo,  86 

20  Quirites,  quaeritur  qua  illa  omnia  oppida  compleantur. 
Nam  dixi  antea  lege  permitti  ut  quae  velint  municipia,  quas 
velint  veteres  colonias  colonis  suis  occupent.  Calenum 
municipium  complebunt,  Teanum  oppriment,  Atellam, 
Cumas,    Neapolim,    Pompeios,    Nuceriam    suis    praesidiis 

25  devincient,  Puteolos  vero  qui  nunc  in  sua  potestate  sunt, 
suo  iure  libertateque  utuntur,  totos  novo  populo  atque 
adventiciis  copiis  occupabunt.     Tunc  illud  vexillum  Cam-  32 

I  in  illis]  nullis  M^N  3  robiistissimis  E  et  audacibus  otii.  N 
4  tradetur  k :  tradatur  cel/.  5  vestris  oiii.  E  8  equidem  Ec  : 

etquidem«//.         n   malitis  £" :  maletis  71//^  :  malletis  X'^  :  malueris  c 
13  eum]  cum  Ee  14  pcrtincat]  perveniat  Laiitbtmts  18  dc- 

scribit  codd.  :  corr.  Kayser  19  paululum  E       ac  Stellatis  (-us  A^). 

Et  codd.  :   corr.  Tnrnebtis  :   a  Stellati.     Scilicct  Laiircdaittis  24 

Neapoiin  £  25  devincient /;> :  devincent  «7/.  26  atque  o>«. 

E  27  exilium  (aux.  E)  codd.  :  corr.  Laiiredaniis 


32  86  M.  TVLLI  CICERONIS 

panae  coloniae  vehementer  huic  imperio  timendum  Capuam 
a  xviris  inferetur,  tunc  contra  hanc  Romam,  communem 

87  patriam  omnium  nostrum,  illa  altera  Roma  quaeretur.  In 
id  oppidum  homines  nefarie  rem  pubHcam  vestram  trans- 
ferre  conantur,  quo  in  oppido  maiores  nostri  nullam  omnino  5 
rem  pubhcam  esse  voluerunt,  qui  tris  solum  urbis  in  terris 
omnibus,  Carthaginem,  Corinthum,  Capuam,  statuerunt 
posse  imperi  gravitatem  ac  nomen  sustinere.  Deleta 
Carthago  est,  quod  cum  hominum  copiis,  tum  ipsa  natura 
ac  loco,  succincta  portibus,  armata  muris,  excurrere  ex  10 
Africa,  imminere  duabus  fructuosissimis  insuHs  populi 
Romani  videbatur.  Corinthi  vestigium  vix  relictum  est. 
Erat  enim  posita  in  angustiis  atque  in  faucibus  Graeciae  sic 
ut  terra  claustra  locorum  teneret  et  duo  maria  maxime 
navigationi  diversa  paene  coniungeret,  cum  pertenui  dis-  15 
crimine  separentur.  Haec  quae  procul  erant  a  conspectu 
imperi  non  solum  adflixerunt  sed  etiam,  ne  quando  recreata 
exsurgere  atque  erigere  se  possent,  funditus,  ut  dixi,  sustu- 

88  lerunt.     De  Capua  multum  est  et  diu  consultatum  ;  cxstant 

litterae,  Quirites,  pubHcae,  sunt  senatus  consulta  complura.  20 

Statuerunt  homines  sapientes,  si  agrum  Campanis  ademis- 

sent,  magi.stratus,  senatum,  pubHcum  ex  iUa  urbe  consiHum 

sustuHssent,  imaginem  rei  pubHcae  nuHam  reHquissent,  nihil 

fore  quod  Capuam  timeremus.     Itaque  hoc  perscriptum  in 

monumentis  veteribus  reperietis,  ut  esset  urbs  quae  res  eas  25 

quibus  ager  Campanus  coleretur  suppeditare  posset,  ut  esset 

locus   comportandis    condendisque    fructibus,    ut    aratores 

cultu  agrorum  defessi  urbis  domiciHis  uterentur^  idcirco  illa 

^"  aedificia  non  esse  deleta.     Videte  quantum  intervaUum  sit 
89 

I  Capua  (-ae  Lag.  9)  codd.  :  coir.  Mnuiitiiis         3  vestrum  Ec        4 
nefarii  Z.ff§-,  9,  Naitgerius  {i)         nostram  iic  5  vestri  x"  9 

est  om.  n  11  duabus  Gehhardt :  ita  codd.  :  Italiae  ac  Laiiiedaiius 

16  separarentur  Lagg.  i,  7  (;».  2)  18  erigere  k,  ed.  R  :  eripere 

cett.  19  consultum  codd.  :  corr.  Lanihittus  27  comportandis 

Ee  :  comparandis  cett. 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  3389 

interiectum  inter  maiorum  nostrorum  consilia  et  inter 
istorum  hominum  dementiam.  Illi  Capuam  receptaculum 
aratorum,  nundinas  rusticorum,  cellam  atque  horreum 
Campani  agri  esse  voluerunt,  hi  expulsis  aratoribus,  effusis 
5.ac  dissipatis  fructibus  vestris  eandem  Capuam  sedem  novae 
rei  pubhcae  constituunt,  molem  contra  veterem  rem  publi- 
cam  comparant.  Quod  si  maiores  nostri  existimassent 
quemquam  in  tam  inlustri  imperio  et  tam  praeclara  popuU 
Romani  disciplina  M.  Bruti  aut  P.  RuUi  similem  futurum 

10  — hos  enim  nos  duos  adhuc  vidimus  qui  hanc  rem  publicam 
Capuam  totam  transferre  vellent — profecto  nomen  illius  urbis 
non  reliquissent.     Verum  arbitrabantur  Corinthi  et  Cartha-  90 
gini,  etiam  si  senatum  et  magistratus  sustuHssent  agrumque 
civibus  ademissent,  tamen  non  defore  qui  illa  restituerent 

15  atque  qui  ante  omnia  commutarent  quam  nos  audire  posse- 
mus ;  hic  vero  in  oculis  senatus  populique  Romani  nihil 
posse  exsistere  quod  non  ante  exstingui  atque  opprimi  posset 
quam  plane  exortum  esset  ac  natum.  Neque  vero  ea  res 
fefeUit  homines  divina  mente  et  consilio  praeditos.     Nam 

20  post  Q.  Fulvium  Q.  Fabium  consules,  quibus  consulibus 
Capua  devicta  atque  capta  est,  nihil  est  in  illa  urbe  contra 
hanc  rem  publicam  non  dico  factum,  sed  nihil  omnino  est 
cogitatum.  Multa  postea  bella  gesta  cum  regibus,  Philippo, 
Antiocho,  Persa,  PseudophiHppo,  Aristonico,  Mithridate  et 

25  ceteris  ;  multa  praeterea  bella  gravia,  Carthaginiense  III, 
Corinlhium,  Numantinum  ;  multae  in  hac  re  publica  sedi 
tiones    domesticae   quas    praetermittu ;    bella    cum    sociis, 

4   hi  E\^k  :    liis  ccK.  7  nostri   oiii.  N         cxistimassciit  EtN; 

cxistimavissent  cctt.  9  I\I.  sii/ypl.  Laiticihiiiiis  10  \idcnius 

codd.:    coii.  Laiiicdauus         Iianc  0;//.  A"  13  magistratuni  (Wr/.  , 

corr.  Gincviiis  15  qui  dcl.  Laiiibiiiiis         omnia  ante  E  coni» 

munitarcnt  AV  18  enHet  stip/)kvi  natum  1  natuni  cssct  T  fc->, 

.litgcliiis  21   illa]  ca  iV  22  u\\\\\  dcl.  Naiigcriits  1^2)         est 

cogit.  Ee  :    c.xcogit.  cctt.  25  Cartaginicnsium    yKi\.r.  Ec)  codd. : 

corr.  Laitredaittts :  Carthaginiensc  Laiiibiiius  26  hoc  Jiac  e)  p. 

K.Ee 


33  9°  ^I-  TVLLI  CICERONIS 

Fregellanum,  Marsicum  ;  quibus  omnibus  domesticis  exter- 
nisque  bellis  Capua  non  modo  non  obfuit  sed  opportunissi- 
mam  se  nobis  praebuit  et  ad  bellum  instruendum  et  ad 
exercitus  ornandos   et  tectis  ac  sedibus   suis   recipiendos. 

91  Homines  non  inerant  in  urbe  qui  malis  contionibus,  turbu-  5 
lentis   senatus    consultis,    iniquis    imperiis    rem    publicam 
miscerent  et  rerum  novarum  causam  aliquam  quaererent. 
Neque  enim  contionandi  potestas  erat  cuiquam  nec  consili 
capiendi  publici ;    non  gloriae  cupiditate  efferebantur^  pro- 
pterea  quod,  ubi  bonos  publice  non  est,  ibi  gloriae  cupiditas  10 
esse  non  potest ;  non  contentione,  non  ambitione  discordes. 
Nihil  enim  supererat  de  quo  certarent,  nihil  quod  contra 
peterent,  nihil   ubi    dissiderent.     Itaque  illam   Campanam 
adrogantiam  atque  intolerandam  ferociam  ratione  et  consilio 
maiores  nostri   ad  inertissimum  ac  desidiosissimum  otium  15 
perduxerunt.     Sic  et  crudelitatis  infamiam  effugerunt  quod 
urbem  ex  Italia  pulcherrimam  non  sustulerunt,  et  multum 

in  posterum  providerunt  quod  nervis  urbis  omnibus  exsectis 

^^  urbem    ipsam    solutam  ac    debiHtatam   reliquerunt.     Haec 

92  .         .  .  . 

consiha  maiorum  M.  Bruto,  ut  antea  dixi,  reprehendenda  et  20 

P.  Rullo  visa  sunt ;  neque  te,  P.  Rulle,  omina  illa  M.  Bruti 
atque  auspicia  a  simili  furore  deterrent.  Nam  et  ipse  qui 
deduxit,  et  qui  magistratum  Capuae  illo  creante  ceperunt,  et 
qui  ahquam  partem  ihius  deductionis,  honoris,  muneris 
attigerunt,  omnis  acerbissimas  impiorum  poenas  pertulerunt.  25 
Et  quoniam  J\f.  Bruti  atque  iUius  temporis  feci  mentionem, 
commemorabo  id  quod  egomet  vidi,  cum  venissem  Capuam 
colonia  iam  deducta  L.  Considio  et  Sex.  Saltio,  quem  ad 

5  contionibus /.',  Naiigcriiis  (1):  conditionibus  a//'.  7  aliquain 

oiii.  E  9  capiundi  ror/r/.  14  arrogantcm  A>  15  ac]el/V  18 
omnibusurbc  A":    wvL\\\hwi  Mndvig  cxseci^a  w^,  Bcroahfiis  :  eiectis 

ccff.  :   elcctis  Madvig  20  et]  ut  Richfcr  1  et  P.  Rullo  oiii.  Lag.  7, 

del.  Baiter)  21   oniina  /t  (w  iiig.)  T  :  omnia  ccit.  (w')  23  capua 

locare  ante  E :  capua  et  locreanti  (-e  ;;/)  cctt.  :  corr.  Tuniebtts  24 

deditionis  fof/f/.  :   corr.  Naiigeritis  {i)  26  '^l.  siipf>l.  Baiter  28 

coloniam    deductam   codd.  :    coir.    Ricliter   ^iam    addidi)  consio 

(-cio  A^)  EcN 


DE  LEGl-:  AGRARIA  ORATIO  II  34  92 

modum  ipsi  loquebantur,  '  praetoribus,'  ut  intellegatis  quan- 
tam  locus  ipse  adferat  superbiam,  quae  paucis  diebus  quibus 
illo  colonia  deducta  est  perspici  atque  intellegi  potuit. 
Nam  primum,  id  quod  dixi,  cum  ceteris  in  coloniis  iiviri  93 
5  appellentur,  hi  se  praetores  appellari  volebant.  Quibus 
primus  annus  hanc  cupiditatem  attuhsset,  nonne  arbitramini 
paucis  annis  fuisse  consulum  nomen  appetituros?  Deinde 
anteibant  lictores  non  cum  bacillis,  sed,  ut  hic  praetoribus 
urbanis  anteeunt,  cum  fascibus  bini.     Erant  hostiae  maiores 

10  in  foro  constitutae,  quae  ab  his  praetoribus  de  tribunali, 
sicut  a  nobis  consulibus,  de  consili  sententia  probatae  ad 
praeconem  et  ad  tibicinem  immolabantur.  Deinde  patres 
conscripti  vocabantur.  lam  vero  voltum  Considi  videre 
ferendum  vix  erat.     Quem  hominem  '  vegrandi  macie  torri- 

isdum'   Romae    contemptum,    abiectum    videbamus,    hunc 
Capuae  Campano  fastidio  ac  regio  spiritu  cum  videremus, 
Blossios  mihi  videbar  illos  videre  ac  Vibellios.     lam  vero  94 
qui  metus  erat  tunicatorum  illorum  !  et  in  Albana  et  Seplasia 
quae  concursatio  percontantium  quid  praetor  edixisset,  ubi 

20  cenaret,   quo  denuntiasset !     Nos  autem,   hinc   Roma  qui 
veneramus,  iam  non  hospites,  sed  peregrini  atque  advenae 
nominabamur.     Haec   qui    prospexerint,    maiores    nostros  ^p 
dico,   Quirites,  non   eos  in  deorum   immortalium   numero 
venerandos   a   nobis   et    colendos    putatis?      Quid    enim 

35viderunt?  Hoc  quod  nunc  vos,  quaeso,  perspicite  atque 
cognoscite.      Non   ingenerantur   hominibus   mores   tam   a 

3  cst  Wcsenberg  :   s\t  E  :    sint  eN :    fuit  ceii.  4  iiviri  Zutiipt : 

duumviri  codd.  5  se  praetores]  septores  Mfix^c  6  cum  hanc 

E^en  8  baculis  E  9  urbanis  Ee  :  oni.  cett.         fascibus  E  : 

facibus  ceit.  bini  Zuiiipt :   duabus  codd.  :    duobus  ed.  R  rr 

probatis  codd.  :   cori:  Lauiedanus  r2  dein  Mjx  r^  consilii 

codd.  :     con:   ed.  R  T4  ferundum  codd.   {E^)  vegrandi  k, 

Lauredaitus  :  ut  grandi  cett.  r6  fastidio  Ricliler  {c/.  i.  20)  :  prae- 

sidio  codd.  :   supercilio  Naugerius  ,2)  ig  percunctantium  (-cunt- 

Mux)  codd.         praetor  k:  p.  r.  cett.  20  quod  (-id  k)  enuntiasset 

codd.  :  corr,  Klotz  hinc  Roma  Ee :    Ronia  hinc  celt. :   liinc  Bake 

2r  tam  Ee  aa  prospexerint  e  :  perspexerint  celt. 


35  95  M.  TVLLI  CICERONIS 

stirpe  generis  ac  seminis  quam  ex  eis  rebus  quae  ab  ipsa 
natura  nobis  ad  vitae  consuetudinem  suppeditantur^  quibus 
alimur  et  vivimus.    Carthaginienses  fraudulenti  et  mendaces 
non   genere,  sed    natura   loci,    quod    propter   portus    suos 
multis  et  variis  mercatorum  et  advenarum  sermonibus  ad  5 
studium  fallendi  studio  quaestus  vocabantur.     Ligures  duri 
atque  agrestes ;    docuit  ager  ipse  nihil  ferendo  nisi  multa 
cultura    et    magno    labore    quaesitum.     Campani    semper 
superbi  bonitate  agrorum  et  fructuum  magnitudine,  urbis 
salubritate,    descriptione,     pulchritudine.      Ex    hac    copia  10 
atque  omnium  rerum  adfluentia  primum  illa  nata  est  adro- 
gantia  qua  a   maioribus   nostris  alterum   Capua  consulem 
postularunt,  deinde  ea   luxuries   quae  ipsum   Hannibalem 
96  armis  etiam  tum  invictum  voluptate  vicit.     Huc  isti  xviri 
cum  IDD  colonorum  ex  lege  Rulli  deduxerint,  c  decuriones,  15 
X  augures,  vi  pontifices  constituerint,  quos  illorum  animos, 
quos  impetus,   quam    ferociam   fore  putatis  ?     Romam   in 
montibus  positam  et  convalHbus,  cenaculis  sublatam  atque 
suspensam,  non  optimis  viis,  angustissimis  semitis,  prae  sua 
Capua  planissimo  in  loco  explicata  ac  praeclarissime  sita  20 
inridebunt  atque  contemnent ;    agros   vero  Vaticanum    et 
Pupiniam  cum  suis  opimis  atque  uberibus  campis  conferen- 
dos  scilicet  non  putabunt.     Oppidorum  autem  finitimorum 
illam  copiam  cum   hac  per  risum  ac  iocum  contendent ; 

2  nobis  Laiticdainis  :   bonis  codd.  ad  vitae  consuetudinem  k  :    a 

vita  consuetudine  cett.  5  et  advenarum  oitt.  N  6  Ligures  Ec  : 

Ligures    montani    cc/t.  10  discriptione    Kayscr  ri   nata 

Bcroaldns  :  capta  Ec  :  apta  ccft.  est  IVcseiiberg  :    sunt  (fuit  k)  mci 

12  qua  Lag.  9  :    quae  cctt.  13  postularunt  Ec  :    postulavit  cctt. 

14  etiam  oin.  E:    etiam  .  .  .  cum  oiii.  N  tum  MilUcr:    tun  M: 

tunc  cett.         huc  Naiigenus  (i"!  :  huic  codd.  15  i.od  Laiircdanits  : 

modo  codd.  deduxeriint  Eeoi  16  constituerunt  e  19 

optumis  cMnx  viis  ylngcliiis  :  suis  codd.  20  praeclarissime 

sita  Baitcr:   prae  illis  semitis  codd.  :ir>  optimis  (-um-  e)  codd.  : 

corr.    Lanrcdaiiits  uberrimis   Ee  23  scilicet  N  :    si   hcet 

Ec  :  oiii.  cett.  24  ac]  ac  per  N  contemnent  codd.  :    con: 

Maiutliits 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  35  9^ 

Veios,  Fidenas,  Collatiam,  ipsum  hercle  I-anuvium,  Ariciam, 
Tusculum  cum  Calibus,  Teano,  Neapoli,  Puteolis,  Cumis, 
Pompeiis,  Nuceria  comparabunt.  Quibus  illi  rebus  elati  et  97 
inflati  fortasse  non  continuo,  sed  certe,  si  paulum  adsuni- 
5  pserint  vetustatis  ac  roboris,  non  continebuntur  ;  progredien- 
tur,  cuncta  secum  ferent.  Singularis  homo  privatus,  nisi 
magna  sapientia  praeditus,  vix  canceUis  et  regionibus  offici 
magnis  in  fortunis  et  copiis  continetur,  nedum  isti  ab  Rullo 
et  RuUi  simiUbus  conquisiti  atque  electi  coloni  Capuae  in 

To  domicilio  superbiae  atque  in  sedibus  luxuriosis  conlocati  non 
statim  conquisituri  sint  aliquid  sceleris  et  flagiti,  immo  vero 
etiam  hoc  magis  quam  illi  veteres  germanique  Campani,  quod 
in  vetere  fortuna  illos  natos  et  educatos  nimiae  tamen  rerum 
omnium   copiae   depravabant,    hi   ex   summa   egestate    in 

15  eandem  rerum  abundantiam  traducti  non  solum  copia  verum 

etiam  insolentia  commovebuntur.  _ 

.  .  36 

Haec  tu,  P.  Rulle,  M.  Bruti  sceleris  vestigia  quam  monu-    g 

menta   maiorum    sapientiae   sequi    maluisti,  haec    tu   cum 

istis  tuis  auctoribus  excogitasti,  ut  vetera  vectigalia  nostra 

20  expilaretis,  exploraretis    nova,   itrbem  novam  huic   urbi   ad 

certamen  dignitatis  opponeretis ;  ut  sub  vestrum  ius,  iuris 

dictionem,   potestatem    urbis,   nationes,   provincias,   Hberos 

populos,  reges,  terrarum  denique  orbem  subiungeretis  ;  ut, 

cuni  omnem  pecuniam  ex  aerario  exhausissetis.  ex  vectiga- 

I   \'cios  Zitni/>t  :  vicos  (fiicos  r)  coild.  :   Labicos  a/.  Mcdiol.  \ 

sed  certe  si]  si  certe  Ee  paululum  Ex  5  veiiustatis  AV.V 

progrediuntur  Ee  6  cuncta  secum  ferent  Orelli :  iuncti  secum 

ferentur  ■ -untur  e)  Ec  :  longius  cfferentur  (efferrent  M  \  cctt.  :  iuncti, 
efferentur  singulares  Madvig  7  cancellis  et  Richtcr :  facilis  esset 

Ee-)^  :  facili  sese  celt.  10  luxuriae  Nangcriiis  (i)  15  eandem- 

<\\XG.  cMyi  16  commorabuntur  AV  19  auctoribus  i1/ :  actoribus 

cett.         liostra  scrifisi :  ea  codd.  20  expiJarctis,  exploraretis  im)!)S« 

(c/.  Pis.  ^2)  :  expleretis  nici :  expilaretis  Ldurcdaittis  :  exploraretis 
cod.  Tnrncbi  novo  urbi  ad  codd.  {' dcjicit  tiiiiis  vcrsns'  Mfj.  iii  ing.)  : 
sttpplevi  (c/.  I,  16,  t8)  21   opponeretis  Z-fl^.  9,  Maitutiiis:    op- 

ponere  uis   (-ri    ius   M)  codd.  ius   dicionem   Phiygcis  23 

potestatem   E:    potcstatis    i.clt.  libcros    Ec  :    liberas    Mp.y}'^  : 

oin.  N 


36  98  M.  TVLLI  CICERONIS 

libus  redegissetis,  ab  omnibus  regibus,  gentibus,  ab  impera- 
toribus  nostris  coegissetis,  tamen  omnes  vobis  pecunias  ad 
nutum  vestrum  penderent ;  ut  idem  partim  invidiosos  agros 
a  Sullanis  possessoribus,  partim  desertos  ac  pestilentis  a 
vestris  necessariis  et  a  vobismet  ipsis  emptos  quanti  velletis  5 
populo  Romano  induceretis  ;  ut  omnia  municipia  colonias- 
que  Italiae  novis  colonis  occuparetis ;  ut  quibuscumque  in 
locis   vobis   videretur   ac   quam   multis  videretur  colonias 
99  conlocaretis ;    ut   omnem  rem  publicam  vestris  militibus, 
vestris  urbibus,  vestris  praesidiis  cingeretis  atque  oppressam  10 
teneretis  ;  ut  ipsum  Cn.  Pompeium,  cuius  praesidio  saepis- 
sime  res  publica  contra  acerrimos  hostis  et  contra  impro- 
bissimos   civis    munita   est,  exercitu   victore   atque   horuni 
conspectu  privare  possetis  ;  ut  nihil  auro  et  argento  violari, 
nihil  numero  et  servitiis  declarari,  nihil  vi  et  manu  perfringi  15 
posset  quod  non  vos  oppressum  atque  ereptum  teneretis  ;  ut 
volitaretis  interea  per  gentis,  per  regna  omnia  cum  imperio 
summo,  cum  iudicio  infinito,  cum  omni  pecunia ;  ut  veni- 
retis  in  castra  Cn.  Pompei  atque  ipsa  castra,  si  commodum 
vobis  esset,  venderetis ;  ut  interea  magistratus  reliquos  legi-  20 
bus   omnibus    soluti    sine  metu   iudiciorum,   sine  periculo 
petere  possetis  ;  ut  nemo  ad  populum  Romanum  vos  addu- 
cere,  nemo  producere,  nemo  in  senatum  cogere,  non  consul 
coercere,  non  tribunus  plebis  retinere  posset. 
100      Haec  ego  vos  concupisse  pro  vestra  stultitia  atque  intem-  35 
perantia   non   miror,   sperasse   me   consule  adsequi   posse 
demiror.     Nam  cum  omnium  consulum  gravis  in  xo,  publica 
custodienda    cura    ac    diligentia   debet   esse,    tum    eorum 

3  \\\  invidiosos  Mnx  4  possessionibus  Ec  5  nobismet  Ee 

8  ac  .  .  .  videretur  oin.  c  :  vidcrctur  oin.  k  11   cuius  X"  :  quoius 

ccit.  12  res  p.]  r.  (rem  //)  p.  codd.  :    populus  Rom.  cd.  Hcivagii 

13  victorcm    (tutatum  victoria  Lag.  9)  codd.  :    snpplevi  {cf.  Flacc.  69) 
15  servitiis  scripsi :  sufTragiis  codd.  declarari]  depravari  Madvig 

vi  et  Lagg.  7,  8  :  velata  (vcl  laeta  Ec)  cett.  18  ut  om.  E  21 

iudicio^^e         23  r\t\\\Q '\n  Richtcr :  x\.ox\  Wi.  codd.         consules  £         24 
posset  k  :  possit  cett.  37  publica  x'^  •  oin.  cctt. 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II  36  100 

maxime  qui  non  in  cunabulis,  sed  in  campo  sunt  consules 
facti.  NuUi  populo  Romano  pro  me  maiores  mei  spopon- 
derunt ;  mihi  creditum  est ;  a  me  petere  quod  debeo,  me 
ipsun'  appellare  debetis.  Quem  ad  modum,  cum  petebam, 
5  nulli  me  vobis  auctores  generis  mei  commendarunt,  sic,  si 
quid  deliquero,  nullae  sunt  imagines  quae  me  a  vobis  depre- 
centur.  Qua  re,  modo  mihi  vita  suppetat,  quam  ego  cona-  37 
hor  ab  istorum  scelere  insidiisque  defendere,  poUiceor  hoc 
vobis,  Quirites,  bona  fide  :  rem  publicam  vigilanti  homini, 

10  non  timido,  diligenti,  non  zgjiavo,  commisistis.     Ego  stan  is  lor 
consul  qui  contionem  metuam,  qui  tribunum  plebis  per- 
horrescam,  qui  saepe  et  sine  causa  tumultuer,  qui  timeam 
ne  mihi  in  carcere  habitandum  sit,  si  tribunus  plebis  duci 
iusserit?  Ego  cum  vestris  armis  armatus  sim,  imperio,  auctori- 

15  tate  insignibusque  amplissimis  exornatus,  non  horreo  in  hunc 
locum  progredi,  possum  vobis,  Quirites,  auctoribus  improbi- 
tati  hominis  resistere,  nec  vereor  ne  res  publica  tantis 
munita  praesidiis  ab  istis  vinci  aut  opprimi  possit.  Si 
antea  timuissem,  tamen  hac  contione,  hoc  populo  certe  non 

20  vererer.     Quis  enim  umquam  tam  secunda  contione  legem 
agrariam  suasit  quam  ego  dissuasi  ?  si  hoc  dissuadere  est 
ac   non    disturbare    atque    pervertere.     Ex   quo    intellegi,  102 
Quirites,  potest  nihil  esse  tam  populare  quam  id  quod  ego 
vobis  in  hunc  annum  consul  popularis  adfero,  pacem,  tran- 

25  quillitatem,  otium.  Quae  nobis  designatis  timebatis,  ea  ne 
accidere  possent  consilio  meo  ac  ratione  provisa  sunt. 
Non  modo  vos  eritis  in   otio  qui   semper  esse  volueratis, 

3  dcbentiiil/W  5  s\c  oui.Ee  7  quamrem^^t'  mihi  scii/>6i : 
si  Ec  :  ut  celL  conabor  sciipsi  :  summis  codd.  {ev.  10  adsci/iiin)  8 
pollicear^^e  9  bonae  fidei  co(W. :  corr.  cd.  Hervag.  10  non  ignavo 
sitppl.cd.Hcvvag.  egojcrgoc:  crgo  ero£  sum  siipplevi  cf.v.  i) 
II  non  metuam  £■  tribunos  Zi    tr.  cett.)  14  iusserit£^:  ius- 

sisset  cett.  sim  sitppl.  Zttnipt  imperio  auctoritate  aiitc  non 

horreo  hab.  codd.,  Iiiic  translit/i  15  exornatus  Ee  :  ornatus  cett. 

16  poasum  Zititipt :  posse  codd.         Quiritcs  Alii/ler :  -quc  codd.         17 
hominum  Ziinipt  18  possit  T  :  posset  cctt.  32  perturbarc  E 


37  102  DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  II 

verum  etiam  istos  quibus  odio  est  otium  quietissimos  atque 
otiosissimos  reddam.  Etenim  illis  honores,  potestates,  divi- 
tiae  ex  tumultu  atque  ex  dissensionibus  civium  comparari 
solent ;  vos,  quorum  gratia  in  suffragiis  consistit,  libertas  in 
legibus,  ius  in  iudiciis  et  aequitate  magistratuum,  res  fami-  5 
103  liaris  in  pace,  omni  ratione  otium  retinere  debetis.  Nam  si 
ei  qui  propter  desidiam  in  otio  vivunt,  tamen  in  sua  turpi 
inertia  capiunt  voluptatem  ex  ipso  otio,  quam  vos  fortunati 
eritis,  si  in  hoc  statu  quem  habetis  vestra  non  ignavia  quae- 
situm,  sed  virtute  partum,  otium  tenueritis,  Quirites  !  Ego  10 
ex  concordia  quam  mihi  constitui  cum  conlega,  invitissimis 
eis  hominibus  qui  nos  in  consulatu  inimicos  esse  et  fore 
aiebant,  providi  omnibus,  prospexi  annonae,  revocavi  fidem, 
tribunis  plebis  denuntiavi  ne  quid  turbulenti  me  consule 
conflarent.  Summum  et  firmissinium  est  illud  communibus  15 
fortunis  praesidium,  Quirites,  ut,  qualis  vos  hodierno  die 
maxima  contione  mihi  pro  salute  vestra  praebuistis,  taHs  reli- 
quis  temporibus  rei  publicae  praebeatis.  Promitto,  recipio, 
polliceor  hoc  vobis  atque  confirmo,  me  esse  perfecturum  ut 
iam  tandem  iUi  qui  honori  inviderunt  meo  tamen  vos  20 
universos  in  consule  deligendo  pkirimum  vidisse  fateantur. 

I  odio  est  Madvig  :  ociosi  codd.  quietissimos  atque  otiosissimos 
Madvig  :  fecissemus  atque  otiosos  EcN  :  fecissemus  otiosissimos 
7l//xT  :  aeque  otiosos  Udsiiig  5  ius  Kayscr  :  hos  codd.  aequitate 
iiiagnos  timores  codd.  :    corr.   Lattrcdaitiis  6    retinere   Ee : 

tenere  cctf.  nam]  tam  ftamen  c^  EcM^cu  si  e :  etsi  cett.  7 

in  sua]  sua  Ec  8  ex  Madvig :  sed  Ee  :  sub  cctt.         quo  vos  fortu- 

nam  regitis  codd.  :  corr  Madvig  9  si  liunc  statum  quem  habetis 

essc  non  codd.  :    con:  Miillcr  ignoravi  non   (an  il/W)  quaesitum 

sed  vita  partum  codd.  :    corr.  Madvig  lo  Ouirites.     Ego  scripsi : 

(\uoil  ego  codd.  ii   ex  Laiiibiitiis  :  et  codd.  12  eis]  esse 

Ecw^  :  iis  esse  Mw-  qui  nos  Madvig  :  quos  vos  codd.  inimico  esse 
et  corporis  (fore  Madvig)  actibus  (iact-  Mafi)  providi  omnibus 
prospexi  sane  revocavi  idem  codd.  :   correxi  14  deiiuntiavi  EcN  : 

oiit.cett.         ne  sHppl.  Tuniebiis  turbulenti  £'tW :  turbulentum  cc//. 

15  constarent  EeN  16  iiodierna  codd.  :  corr.  td,  V  18  rei  p. 

Angclius  :  p.  R.  codd.  pvomhto  scrifisi :  pr o  certo  codd.  recipio 
Miillci  :  reperto  (repeto)  EcN :  oiit.  cctt. 


M.  TVLLI   CICERONIS 

DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  TERTIA 

CONTRA  P.  SERVILIVM  RVLLVM 

TR.  PLEB.  AD  POPVLVM 

CoMMODivs  fecissent  tribuni  plebis,  Quirites,  si,  quae 
apud  vos  de  me  deferunt,  ea  coram  potius  me  praesente 
dixissent ;  nam  et  aequitatem  vestrae  disceptationis  et  con- 
suetudinem  superiorum  et  ius  suae  potestatis  retinuissent. 
5  Sed  quoniam  adhuc  praesens  certamen  contentionemque 
fugerunt,  nunc,  si  videtur  eis,  in  meam  contionem  prodeant 
et,  quo  provocati  a  me  venire  noluerunt,  revocati  saltem 
revertantur.  Video  quosdam,  Quirites,  strepitu  significare  2 
nescio  quid  et  non  eosdem  voltus  quos  proxima  mea  con- 

10  tione  praebuerunt  in  hanc  contionem  mihi  rettulisse.  Qua 
re  a  vobis  qui  nihil  de  me  credidistis  ut  eam  voluntatem  quam 
semper  habuistis  erga  me  retineatis  peto ;  a  vobis  autem 
quos  leviter  immutatos  esse  sentio  parvam  exigui  temporis 
usuram   bonae  de  me  opinionis  postulo,  ut  eam,  si  quae 

15  dixero  vobis  probabo,  perpetuo  retineatis  ;   sin  aliter,  hoc 
ipso  in  loco  depositam  atque  abiectam  relinquatis.     Com-  3 
pleti  sunt  animi  auresque  vestrae,  Quirites,  me  gratificantem 
Septimiis,  Turraniis  ceterisque   SuUanarum   adsignationum 
possessoribus  agrariae  legi  et  commodis   vestris   obsistere. 

20  Hoc  si  qui  crediderunt,  illud  prius  crediderint  nccesse  est, 

2  apud]  ad  covi.  Miiller  dc  0111.  E  3  nostrac  ;;/,  Lag.  9 

10  rettulisse]   praebuisse  N  13  Invitatos  N  15  probaro 

Lag.   9,    Ernesti  18   Septimiis,    Ti.rraniis    Madvig :    septem 

tyrannis  coM.  19  commodis  vcslris  Ec.W  :  commodo  vestro  Mfi^ 

20  haec  A^ 


I  3  M.  TVLTJ  CICERONIS 

hac  lege  agraria  quae  promulgata  est  adimi  Sullanos  agros 
vobisque  dividi,  aut  denique  minui  privatorum  possessiones 
ut  in  eas  vos  deducamini.  Si  ostendo  non  modo  non 
adimi  cuiquam  glebam  de  Sullanis  agris,  sed  etiam  genus  id 
agrorum  certo  capite  legis  impudentissime  confirmari  atque  5 
sanciri,  si  doceo  agris  eis  qui  a  Sulla  sunt  dati  sic  diligenter 
RuUum  sua  lege  consulere  ut  facile  appareat  eam  legem 
non  a  vestrorum  commodorum  patrono,  sed  a  Valgi  genero 
esse  conscriptam,  num  quid  est  causae,  Quirites,  quin  illa 
criminatione  qua  in  me  absentem  usus  est  non  solum  10 
meam  sed  etiam  vestram  diligentiam  prudentiamque  de- 
spexerit  ? 

Caput  est  legis  xl  de  quo  ego  consulto,  Quirites,  neque 
apud  vos  ante  feci  mentionem,  ne  aut  refncare  obductam 
iam  rei  publicae  cicatricem  viderer  aut  aliquid  alienissimo  15 
tempore  novae  dissensionis  commovere,  neque  vero  nunc 
ideo  disputabo  quod  hunc  statum  rei  publicae  non  magno 
opere  defendendum  putem,  praesertim  qui  oti  et  concor- 
diae  patronum  me  in  hunc  annum  populo  Romano  pro- 
fessus  sim,  sed  ut  doceam  RuUum  posthac  in  eis  saltem  20 
tacere  rebus  in  quibus  de  se  et  de  suis  factis  taceri  velit. 
5  Omnium  legum  iniquissimam  dissimiUimamque  legis  esse 
arbitror  eam  quam  L.  Flaccus  interrex  de  SuUa  tulit,  ut 
omnia  quaecumque  ille  fecisset  essent  rata.  Nam  cum 
ceteris  in  civitatibus  tyrannis  institutis  leges  omnes  exstin-  25 
guantur  atque  tollantur,  hic  rei  publicae  tyrannum  lege 
constituit,  Est  invidiosa  lex,  sicuti  dixi,  verum  tamen  habet 
excusationem ;    non   enim   videtur    hominis    lex   esse,   sed 

I  promulgata  sit  codd.  :  con:  Klots         Sullanis  Richter  6  his 

Ee  a  Ee:   om.  cctt.  7  consulere  sua  lege  E  8  Valgi 

Beroaldus  :    vulgi   codd.  9  Quirites  quin  Myix  ■    Quirites  Ee : 

quin  n  14  obductam  Ee  :  abductam  cett.  19  populo  R. 

Lauredamts  :  r.  (rei  T)  p.  codd.  confessus  codd.  :  corr.  Mamitius 

20  eis]  huius  Ee  23  interea  Ee  27  sicut  x«         vcram  Ee 


DE  LEGE  AGRARIA  ORATIO  III  25 

temporis.  Quid  si  est  haec  multo  impudentior  ?  Nam  6 
Valeria  lege  Corneliisque  legibus  eripitur  civi,  civi  datur, 
coniungitur  impudens  gratificatio  cum  acerba  iniuria;  sed 
tamen  imbibit  illis  legibus  spem  non  nullam  cui  ademptum 
5  est,  aliquem  scrupulum  cui  datum  est.  Rulli  cautio  est 
haec  :  '  Qvi  post  C.  Marivm  Cn.  Papirivm  consvles.' 
Quam  procul  a  suspicione  fugit,  quod  eos  consules  qui 
adversarii  Sullae  maxime  fuerunt  potissimum  nominavit ! 
Si  enim  Sullam  dictatorem  nominasset,  perspicuum  fore  et 

10  invidiosum  arbitratus  est.     Sed  quem  vestrum  tam  tardo 
ingenio  fore  putavit  cui  post  eos  consules  Sullam  dictatorem 
fuisse  in  mentem  venire  non  posset  ?     Quid  ergo  ait  Maria-  7 
nus    tribunus  plebis,  qui  nos   SuUanos  in  invidiam  rapit? 
'  Qvi  POST  Marivm  et  Carbonem  consvles  agri,  aedi- 

15  FiciA,  LACvs,  STAGNA,  LOCA,  POSSESSiONES '— caelum  et  mare 
praetermisit,  cetera  complexus  est — '  pvblice  data  adsi- 

GNATA,  VENDITA,  CONCESSA  SVNT  ' — a  qUO,  Rullc  ?    pOSt  Ma- 

rium  et  Carbonem  consules  quis  adsignavit,  quis  dedit,  quis 
concessit  praeter  SuUam  ? — '  ea  omnia  eo  ivre  sint — '  quo 

20  iure  ?  labefactat  videlicet  nescio  quid.  Nimium  acer,  nimium 
vehemens    tribunus   plebis    Sullana    rescindit — '  vt    qvae 
OPTIMO  IVRE   PRiVATA  SVNT.'     Etiamne  meliore  quam  pa- 
terna  et  avita  ?    Meliore.     At  hoc  Valeria   lex  non  dicit,  8 
Corneliae  leges  non  sanciunt,  Sulla  ipse  non  postulat.     Si 

25  isti  agri  partem  aliquam  iuris,  aliquam  similitudinem  propriae 
possessionis,  aliquam  spem  diuturnitatis  attingunt,  nemo  est 
tam  impudens  islorum  quin  agi  secum  praeclare  arbitretur. 

I   hoc  N  imprudentior  Eex>i  2  civi,  civi  Graevius  :  civi 

E:    cui  ceff.  :    si    cui  Mtilley  4  imbibit   Orelli :    inhibet    codd.\ 

habet  in  ed.  Hervag.  ademptus  .  .  .  datus  codd.  :    corr.  Puteanus 

5  haec  est  M      6  Papirium]  Carbonem  Lag.  9      Cn.  consules  papirium 
Ee  7  quam]  qui  nam  N  9  fore  om.  Ee  10  nostrum  Ee 

14  agri  k:  agros  ceti.  (agri  .  .  .  consulcs  om.  M)  21   Suilanus 

(-is  C)  Ee  :    Sullanas  res  com.  Baiter  22  sunt  c,  Turuebus  :  sint 

ceit.  27  imprudens  codd.  :  corr.  Naugerius  (i) 


2  s  M.  TVLLI  CICERONIS 

Tu  vero,  Rulle,  quid  quaeris  ?  Quod  habent  ut  habeant  ? 
Quis  vetat  ?  Vt  privatum  sit  ?  Ita  latum  est.  Vt  meliore 
hire  tui  soceri  fundus  Hirpinus  sit  sive  ager  Hirpinus — totum 
enim  possidet — quam  meus  paternus  avitusque  fundus  Arpi- 
9  nas?  Id  enim  caves.  Optimo  enim  iure  ea  sunt  profecto  5 
praedia  quae  optima  condicione  sunt.  Libera  meliore  iure 
sunt  quam  serva ;  capite  hoc  omnia  quae  serviebant  non 
servient.  Soluta  meliore  in  causa  sunt  quam  obligata ; 
eodem  capite  subsignata  omnia,  si  modo  Sullana  sunt, 
liberantur.  Immunia  commodiore  condicione  sunt  quam  10 
illa  quae  pensitant ;  ego  Tusculanis  pro  aqua  Crabra  vecti- 
gal  pendam,  quia  mancipio  fundum  accepi  ;  si  a  Sulla 
"  mihi  datus  esset,  Rulli  lege  non  penderem.  Video  vos, 
Quirites,  sicuti  res  ipsa  cogit,  commoveri  vel  legis  vel  ora- 
tionis  impudentia,  legis  quae  ius  meHus  Sullanis  praediis  15 
constituat  quam  paternis,  orationis  quae  eius  modi  in  causa 
insimulare  quemquam  audeat  rationes  Sullae  nimium  vehe- 
menter  defendere.  At  si  illa  solum  sanciret  quae  a  Sulla 
essent  data,  tacerem.  modo  ipse  se  Sullanum  esse  confite- 
retur.  Sed  non  modo  illis  cavet  verum  etiam  aHud  quod-  20 
dam  genus  donationis  inducit;  et  is  qul  a  me  Sullanas 
possessiones  defendi  criminatur  non  eas  solum  sancit 
verum  ipse  novas  adsignationes  instituit  et  repentinus  Sulla 
ri  nobis  exoritur.  Nam  attendite  quantas  concessiones  agro- 
rum  hic  noster  obiurgator  uno  verbo  facere  conetur  :  '  Qvae  25 
DATA,  DONATA,  CONCESSA,  VENDiTA.'  Patior,  audio.  Quid 
deinde  ?     '  possessa.'     Hoc    tribunus    plebis    promulgare 

2  privatim    Ee  sit    Weseubcrg :    sed    codd.  :    At    Laiiirdaittis 

meliore  iure  Phtygers  :  melior  codd.  3  Hirpinus  Lag.  9  :  irpinus 

ceft.  8  quam  non  Eexii  9  subsignata]  obligata  x*  10 

rommodiore  Kc\n  :    meliore  il/^T  11  crebra  codd.  :  corr.  Maiiiifitis 

vectigali  M^ji  12  quia  A'(iiigeritis  ^i)  :  qui  a  codd.  14  cogit  k, 

Lanredaiitis  :  coget  cctt.  lcgisque  Ee  :  quae  N  15  pracsidiis 

Eexn  16  in  siippl.  Baiter  18  ac  ein  25  noster]  modo 

■\n  Qii  liaec  ;/ 


D£  LEGI'    AGRARIA  ORATIO  III  311 

ausus  est  ut,  quod  quisque  post  Marium  et  Caibonem  con- 
sules  possideret,  id  eo  iure  teneret  qiw  quod  optimo  pri- 
vatum  est^  Etiamne  si  vi  deiecit,  etiamne  si  clam,  si 
precario  venit  in  possessionem  ?  Ergo  hac  lege  ius  civile, 
5  causae  possessionum,  praetorum  interdicta  tollentur.  Non  12 
mediocris  res  neque  parvum  sub  hoc  verbo  furtum,  Quirites, 
latet.  Sunt  enim  multi  agri  lege  Cornelia  publicati  nec 
cuiquam  adsignati  neque  venditi  qui  a  paucis  hominibus 
impudentissime  possidentur.     His  cavet,  hos  defendit,  hos 

10  privatos  facit ;  hos,  inquam,  agros  quos  Sulla  nemini  dedit 

RuUus  non  vobis   adsignare  volt,   sed   eis  condonare  qui 

'  possident.     Causam  quaero  cur  ea  quae  maiores  vobis  in 

Italia,  Sicilia,  Africa,  duabus   Hispaniis,   Macedonia,  Asia 

reliquerunt  venire  patiamini,  cum  ea  quae  vestra  sunt  con- 

15  donari   possessoribus    eadem    lege    videatis.      lam    totam  13 
legem  intellegetis,  cum  ad  paucorum  dominationem  scripta 
sit,  tum  ad  Sullanae  adsignationis  rationes  esse  accommo- 
datissimam.      Nam    socer  huius   vir    multum    bonus   est ; 
neque  ego  nunc   de    illius  bonitate,  sed  de  generi  impu- 

20  dentia  disputo.     Ille  enim  quod  habet  retinere  volt  neque  4 
se  Sullanum  esse  dissimulat ;  hic,  ut  ipse  habeat  quod  non 
habct,  quae  dubia  sunt  per  vos  sancire  volt  et,  cum  plus 
appetat  quam  ipse  Sulla,  quibus  rebus  resisto,  SuUanas  res 
defendere  me  criminatur.    '  Habet  agros  non  nullos,'  inquit,  14 

25  '  socer  meus  desertos   atque  longinquos  ;  vendet  eos  mea 
lege  (|uanti  volet.     Habet  incertos  ac  nullo  iure  possessos ; 

I  consulibus  Ee  2  possidet  codd.  :   corr.  Einesti        quo  qui  k  : 

quod  cc/f.  :  con:  ed.  Asceiis.  3  est  siippl.  Baitcr         eiecit  codd.  : 

cotr.  Laiiibinus  si  clam  si  Lag.  9  :  si  isic  Eek)  iam  si  {oni.  si  N) 

cett.  6  furtum  k,  cd.  R  :  futurum  cctt.  7  neque  Lambinus 

9  defendet  £c'  11  non  verbis  Eexn  12  causam]  ac  iam 

Madvig  13  Africa  Ee  :  oiii.  cctt.  14  reliquerunt  \ii  :  quac- 

siverunt  M/(T  :  0111.  Ee  16  intelligilis  E  scriptam  tum  cod. 

Tonentii  17   commodatissimaui  Eexn  19  genere  eodd.  :  eoir. 

Manutiiis  23  quibus]  qui  his  Ricliter  24  me  criminatur 

Laiiibiniis  :  criminor  cmld. 

CIC.   DE  LEGE  AGR.  12 


4  14  DE  LEGE  AGRARTA  ORATIO  ITI 

confirmabuntur  optimo  iure.  Habet  publicos  ;  reddam 
privatos.  Denique  eos  fundos  quos  in  agro  Casinati  opti- 
mos  fructuosissimosque  continuavit,  cum  usque  eo  vicinos 
proscriberet  quoad  angulos  conformando  ex  multis  praediis 
unam  fundi  regionem  normamque  perfecerit,  quos  nunc  5 
cum  aliquo  metu  tenet,  sine  uUa  cura  possidebit.' 

1?  Et  quoniam  qua  de  causa  et  quorum  causa  ille  hoc 
promulgarit  ostendi,  doceat  ipse  nunc  ego  quem  posses- 
sorem  defendam^  cum  agrariae  legi  resisto.  Silvam 
Scantiam  vendis ;  populus  Romanus  possidet ;  dcfendo.  ro 
Campanum  agrum  dividis ;  vos  estis  in  possessione ;  non 
cedo.  Deinde  Italiae,  Siciliae  ceterarumque  provinciarum 
possessiones  venalis  ac  proscriptas  hac  lege  video ;  vestra 
sunt  praedia,  vestrae  possessiones ;  resistam  atque  repu- 
gnabo  neque  patiar  a  quoquam  populum  Romanum  de  suis  15 
possessionibus  me  consule  demoveri,  praesertim,  Quirites, 

16  cum  vobis  nihil  quaeratur.  Hoc  enim  vos  in  errore 
versari  diutius  non  oportet.  Num  quis  vestrum  ad  vim,  ad 
facinus,  ad  caedem  accommodatus  est?  Nemo.  Atqui  ei 
generi  hominum,  mihi  credite,  Campanus  ager  et  praeclara  20 
illa  Capua  servatur ;  exercitus  contra  vos,  contra  Hbertatem 
vestram,  contra  Cn.  Pompeium  constituitur ;  contra  hanc 
urbem  Capua,  contra  vos  manus  hominum  audacissimorum, 
contra  Cn.  Pompeium  x  duces  comparantur.  Veniant 
et  coram,  quoniam  me  in  vestram  contionem  vobis  flagi-  25 
tantibus  evocaverunt,  disserant. 

2  optumos  e  3  -que  Ee  :    oiit.  ccti.  4  oculis  (-os  N) 

confinnando  (continuando  ^)  codd.  :  corr.  GnUchuins  5  fundi  k, 

Natigerhis  (2)  :  eundi  cctt.         normamque  scripsi  [cf.  Hor.  Sat.  ii.  6.8 
angulus  .  .  .  qui  nunc  denormat  agellum)  :  formamque  codd.  per- 

ficerct  Eriiesti  8  promulgavit  codd.  :  corr.  Graeviiis  nunc 

Moiniitseit  :  num  (om.  11  iii  lac.)  codd.  10  populus  R.  k,  Latire- 

datttts  :    res  p.  cett.  12  denique  Ec  provinciarum  ottt.  n 

15  a  quo  Ee  16  demoveri  x"  '•  demoverit  Ee :  dimoveri  Myi.T 

Quirites  KJots  :  -que  Ee  -.   quom  (cuml  cett.  17  in  suppl.  Natt- 

geritis  [i)  19  ad  caedem  f  :  ac  cedem  Caccedere  ^^)  cf//.         atqui 

«20,  Martutius :  atque  cctt.  25  et  coram  Ricliter :  coram  Ee  :  coram 

et  cett.  {ef.  ii.  78)  26  convocaverunt  codd. :  corr.  Madvig 


M.  TVLLI  CICKRONIS 

PRO   C.    RABIRIO    PERDVELLIONIS 
REO   AD    OVIRITES    ORATIO 


SIGLA 

P  =  palimpsestus  Vaticanus  §§  32-3S  continens 

V  =  palimpsestus  alter  Vaticanus  §§   16-19  (expectatio 

.  .  .  si  mihi  es)  continens 
il  =  cod.  Laur.  XLVIII.  26  (Lag.  26) 
[k  =  cod.  Matritensis  10097 
b  =  cod.  S.  Marci  255  (Lag.  6) 
?/</  =  cod.  Ambros.  C.  96  supr. 
o  =  cod.  Oxon.  Dorvill.  78  (Lag.  38) 
f)  =  cod.  Paris.  Nouv.  Acq.  1564 
s  =  cod.  Seiiensis  H.  VI.  12 
/  =  cod.  Senensis  H.  XI.  61 
■\j/  =  cod.  Laur.  (Gadd.)  XC  sup.  69 


c  =  cod.  Oxon.  Canon.  226 

/•  =  cod.  Paris.  7779,  A.D.  1459  scriptus 

T  =  codd.  c/c 

Codices  p7-aeter  PV  sacailo  XV"  scripti  sunf 


T\r.   TVLLI    CICERONIS 

PRO    C.   RABIRIO    PERDVELLIONIS 

REO   AD    OVIRITES   ORATIO 

Etsi,  Quirites,  non  est  meae  consuetudinis  initio  dicendi  ^ 
rationem  reddere  qua  de  causa  quemque  defendam,  pro- 
pterea  quod  cum  omnibus  civibus  in  eorum  periculis 
semper  satis  iustam  mihi  causani  necessitudinis  esse  duxi, 
5  tamen  in  hac  defensione  capitis,  famae  fortunarumque 
omnium  C.  Rabiri  proponenda  ratio  videtur  esse  offici 
mei,  propterea  quod,  quae  iustissima  mihi  causa  ad  hunc 
defendendum  esse  visa  est,  eadem  vobis  ad  absolvendum 
debetvideri.    Nam  me  cum  amicitiae  vetustas,  cum  dignitas  2 

10  liominis,  cum  ratio  humanitatis,  cum  meae  vitae  perpetua 
consuetudo  ad  C.  Rabirium  defendendum  est  adhortata, 
tum  vero,  ut  id  studiosissime  facerem,  salus  rei  publicae, 
consulare  officium,  consulatus  denique  ipse  mihi  una  a 
vobis  cum  sahite  rei  publicae  commendatus  coegit.     Non 

rs  cnim  C.  Rabirium  culpa  dehcti,  non  invidia  vitae,  Quirites, 
non  denique  veteres  iustae  gravesque  inimicitiae  civium  in 
discrimen  capitis  vocaverunt,  sed  ut  ilkid  summum  auxi- 
Uum  niaiestatis  atcjue  imperi  quod  nobis  a  maioribus  est 
traditum  de  re  pubHca  toUeretur,  ut  nihil  posthac  auctoritas 

20  senatus,  nihil  consulare  imperiuni;  nihil  consensio  bonorum 

4  iustam  mihi]  iustam />  :  milii  iustain  fiT  11   adhortata]  ad- 

hoitatam  Cl  :   adhortatum  fiiirif/  12  tum]  at  n"ixiii'p\p  13  a 

vobis  cum  Orc///':  vobiscum />  :  vobiscum  cum  aV/.  14  commcn- 

dandus  c^  15  vitae,  Quirites  Klo(:i :  vitacque  Q.fxb^iiiiio\  vitac 

cctt.  :  vitaeque  turpitudo  Naiigciiun  (i)  16  civium  b''^l  :   tantum 

cctl.  18  nobis  r.biiia  :  vobis  ce/t. 


1  2  M.  TVLLI  CICERONIS 

contra  pestem  ac  perniciem  civitatis  valeret,  idcirco  in  his 
rebus  evertendis  unius  hominis  senectus,  infirmitas  soUtudo- 

3  que  temptata  est.  Quam  ob  rem  si  est  boni  consuhs, 
cum  cuncta  auxilia  rei  publicae  labefactari  conveUique 
videat,  ferre  opem  patriae,  succurrere  saluti  fortunisque  5 
communibus,  implorare  civium  fidem,  suam  salutem 
posteriorem  sakite  communi  ducere,  est  etiam  bonorum  et 
fortium  civium,  quales  vos  omnibus  rei  puWicae  temporibus 
exstitistis,  intercludere  omnis  seditionum  vias,  niunire 
praesidia  rei  pubUcae,  summum  in  consuUbus  imperium,  10 
sunmium  in  senatu  consiUum  putare ;  ea  qui  secutus  sit, 
laude  potius  et  honore  quam   poena  et  suppUcio  dignum 

4  iudicare.  Quam  ob  rem  labor  in  hoc  defendendo  praecipue 
meus  est,  studium  vero  conservandi  hominis  commune 
mihi  vobiscum  esse  debeblt.  15 

2  Sic  enim  existimare  debetis,  Quirites,  post  hominum 
memoriam  rem  nuUam  maiorem,  magis  periculosam,  magis 
ab  omnibus  vobis  providendam  neque  a  tribuno  pl.  sus- 
ceptam  neque  a  consule  defensam  neque  ad  populum 
Romanum  esse  delatam.  Agitur  enim  nihil  aUud  in  hac  20 
causa,  Quirites,  nisl  ut  nuUum  sit  posthac  in  re  pubUca 
pubUcum  consiUum,  nuUa  bonorum  consensio  contra  impro- 
borum  furorem  et  audaciam,  nuUum  extremis  rei  pubUcae 

5  temporibus  perfugium  et  praesidium  salutis.  Quae  cum  ita 
sint,  primum,  quod  in  tanta  dimicatione  capitis,  famae  25 
fortunarumquc  omnium  fieri  necesse  est,  ab  love  Optimo 
Maximo  ceterisque  dis  deabusque  immortalibus,  quorum 
ope  et  auxiUo  muUo  magis  haec  res  pubUca  quam  ratione 
hominum  et  consiUo  gubernatur,  pacem  ac  veniam  peto 
precorque  ab  eis  ut  hodiernum   diem  et  ad  huius  salutem  30 

II   caciiic  qui  Kayscr  13  iudicarc  ^■,  Titnicbits  :    iudicari  cclt. 

21   nisi  lc,  Halm  :  quain  /jipc  :  oiit.  cett.  24  salutis  bo^  :  salutis  K 

{vel  R),  cctt.  ;  cf.  §  13,  Cat.  i.  26  25  quodj  quidcm  n6;;/i/'  30 

iis  5*r  :  iiis  (hiis  n)  ccti. 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  25 

conservandam  et  ad  rem  publicam  constituendam  inluxisse 
patiantur.  Deinde  vos,  Quirites,  quorum  potestas  proxime 
ad  deorum  immortalium  numen  accedit,  oro  atque  obsecro, 
quoniam  uno  tempore  vita  C.  Rabiri,  hominis  miserrimi 
5  atque  innocentissimi,  salus  rei  publicae  vestris  manibus 
suffragiisque  permittitur,  adhibeatis  in  hominis  fortunis 
misericordiam,  in  rei  publicae  salute  sapientiam  quam 
soletis. 

Nunc   quoniam,  T.  Labiene,   diligentiae   meae  temporis  6 

10  angustiis  obstitisti  meque  ex  comparato  et  constituto  spatio 
defensionis  in  semihorae  articulum  coegisti,  parebitur  et, 
quod  iniquissimum  est,  accusatoris  condicioni  et,  quod 
miserrimum,  inimici  potestati.  Quamquam  in  hac  prae- 
scriptione  semihorae  patroni  mihi  partis  reHquisti,  consuHs 

15  ademisti,  propterea  quod  ad  defendendum  prope  modum 
satis  erit  hoc  mihi  temporis,  ad  conquerendum  vero  parum. 
Nisi   forte    de   locis    reHgiosis    ac    de    lucis    quos   ab    hoc  7 
violatos    esse   dixisti    pluribus    verbis    tibi    respondendum 
putas ;  quo  in   crimine  nihil   est  umquam  abs  te  dictum, 

20  nisi  a  C.  Macro  obiectum  esse  crimen  id  C.  Rabirio.     In 
quo  ego  demiror  meminisse  te  quid  obiecerit  C.  Rabirio 
Macer  inimicus,  oblitum  esse  quid  aequi  et  iurati  iudices 
iudicarint.     An  de  peculatu  facto  aut  de  tabulario  incenso  ^ 
longa  oratio  est   expromenda?   quo  in  crimine  propinquus 

35  C.  Rabiri  iudicio  clarissimo,  C.  Curtius,  pro  virtute  sua  est 
honestissime  Uberatus,  ipse  vero  Rabirius  non  modo  in 
iudicium  horum  criminum,  sed  ne  in  tenuissimam  quidem 
suspicionem  verbo   est  umquam  vocatus.     An  de   sororis 

4  vita]  ct  vita  k  5  salus]  ct  saliis  k  11  semihorae]  se 

maiorcm  fl  {ita  v.  14  nfib^nio)  articulum  H   {c/.  Qttinct.  §  19)  : 

curriculum  'circulum  ^5,  cd.  V)  cett.         16  conquirendum /^^/s^T      vero 
parum  bp:p  :  verum  parum  (om.  parum  n*)  cett.  20  obiectum  esse 

tp:  obicietur  esse  Vl :  obiectum  esset  cett.  21  obiecerit]  oblegarit 

(-lig-/)  n^fips  22  aeque  codd.:  coyr.  Angelins  23  aut]  an6 

24  exprimenda  codd.  :  corr.  Maniitius  25  Curius  b^ 


3  8  M.  TVLLI  CICERONLS 

filio  diligentius  respondendum  est  ?  quem  ab  hoc  necatum 
esse  dixisti,  cum  ad  iudici  moram  familiaris  funeris 
excusatio  quaereretur.  Quid  enim  est  tam  veri  simile  quam 
cariorem  huic  sororis  maritum  quam  sororis  filium  fuisse, 
atque  ita  cariorem  ut  alter  vita  crudeHssime  privaretur,  5 
cum  alteri  ad  prolationem  iudici  biduum  quaereretur  ?  An 
de  servis  aUenis  contra  legem  Fabiam  retentis,  aut  de 
civibus  Romanis  contra  legem  Porciam  verberatis  aut 
necatis  plura  dicenda  sunt,  cum  tanto  studio  C.  Rabirius 
totius  ApuHae,  singulari  voluntate  Campaniae  ornetur,  10 
cumque  ad  eius  propulsandum  periculum  non  modo 
homines  sed  prope  regiones  ipsae  convenerint,  aliquanto 
etiam  latius  excitatae  quam  ipsius  vicinitatis  nomen  ac 
termini  postulabant?  Nam  quid  ego  ad  id  longam  ora- 
tionem  comparem  quod  est  in  eadem  multae  inrogatione  15 
praescriptum,  hunc  nec  suae  nec  alienae  pudicitiae 
9  pepercisse  ?  Quin  etiam  suspicor  eo  mihi  semihoram  ab 
Labieno  praestitutam  esse  ut  ne  plura  de  pudicitia  dicerem. 
Ergo  ad  haec  crimina  quae  patroni  diligentiam  desiderant 
intellegis  mihi  semihoram  istam  nimium  longam  fuisse.  20 

Illam  alteram  partem  de  nece  Saturninijiimis  exiguam 
atque  angustam  esse  voluisti ;  quae  non  oratoris  ingenium 
10  sed  consuhs  auxiHum  implorat  et  flagitat.  Nam  de  perduel- 
lionis  iudicio,  quod  a  me  sublatum  esse  criminari  soles, 
meum  crimen  est,  non  Rabiri.  Quod  utinam,  Quirites,  25 
ego  id  aut  primus  aut  solus  ex  hac  re  pubHca  sustuHssem  ! 
utinam  hoc,  quod  ille  crimen  esse  volt,  proprium  testi- 
monium  meae  laudis  esset.  Quid  enim  optari  potest  quod 
ego  maUem  quam  mc  in  consulatu  meo  carnificem  de  foro, 

3-4  tam  et  quam  dcl.  Garatoni  6  cum  dcl.  Lainbiims         pro- 

lationem  n^  .   probationem  cctt.  8  aut]  cic^k  lo  Cam- 

paniael    vicinitatis    (civitatis    nb)    add.    codd.,    dci    Beck    {cf.    v.    13'  : 
Campanae  vicinitatis  Manutiits  15  multae  T  :  multa  cctt.  16 

pcrscriptum     Maiitttiits  26   id    dcl.    Beck  27    utinam] 

ut  /./.• 


PRO  C.  RABIRIO  ORA  riO  3  lo 

crucem  de  campo  sustulisse?  Sed  ista  laus  primum  est 
maiorum  nostrorum,  Quirites,  qui  expulsis  regibus  nullum 
in  libero  populo  vestigium  crudelitatis  regiae  retinuerunt, 
deinde  multorum  virorum  fortium   qui  vestram  libertatem 

5  non  acerbitate   suppliciorum  infestam  sed   lenitate   leguni 
munitam  esse  voluerunt. 

Quam  ob  rem  uter  nostrum  tandem,  Labiene,  popularis  ^ 
est,  tune  qui  civibus  Romanis  in  contione  ipsa  carnificem, 
qui  vincla  adhiberi  putas  oportere,   qui  in  campo   Martio 

lo  comitiis  centuriatis  auspicato  in  loco  crucem  ad  civium 
supplicium  defigi  et  constitui  iubes,  an  ego  qui  funestari 
contionem  contagione  carnificis  veto,  qui  expiandum  forum 
populi  Romani  ab  iliis  nefarii  sceleris  vestigiis  esse  dico, 
qui     castam     contionem,     sanctum    campum,     inviolatum 

15  corpus  omnium  civium  Romanorum,  integrum  ius  libertatis 
defendo    servari    oportere?      Popularis    vero    tribunus    pl.  13 
custos   defensorque    iuris   et  libertatis !     Porcia  lex  virgas 
ab    omnium     civium     Romanorum    corpore    amovit,    hic 
misericors  flagella   rettulit ;    Porcia   lex   libertatem  civium 

20  lictori  eripuit,  Labienus,  homo  popularis,  carnifici  tradidit ; 
C.  Gracchus  legem  tuUt  ne  de  capite  civium  Romanorum 
iniussu  vestro  iudicaretur,  hic  popularis  a  iiviris  iniussu 
vestro  non  iudicari  de  cive  Romano  sed  indicta  causa 
civem  Romanum  capitis  condemnari  coegit.    Tu  mihi  etiam  13 

25  legis  Porciae,  tu  C.  Gracchi,  tu  horum  Hbertatis,  tu  cuius- 
quam  denique  hominis  popularis  mentionem  facis,  qui  non 
modo  supphciis  invisitatis  sed  etiam  verborum  crudeHtate 
inaudita  violare  Hbertatem  huius  popuH,  temptare  mansuetu- 
dinem,  commutare  discipHnam  conatus  es  ?     Namque  haec 

30  tua,  quae  te,  hominem  clementem  popularemque,  delectant, 

I  sustulissem  nb^inpst\p  10  civium]  c.  Clijhhtioip  13  ne- 

farii  k :  nefariis  ceff.  18  Romanorum  om.  n'  19  retulit  mei 

22  diuimviris  coM.  :  cf.  RuU.  ii.  93  27  inusitatis  codd.  :    corr. 

Kayscr        verbcrum  ^^'■st  29  namque]  nam  c^ 


4  13  M.  TVLLI  CICERONIS 

'I,  LiCTOR,  coNLiGA  isiANVs,'  noH  modo  huius  libertatis 
mansuetudinisque  non  sunt  sed  ne  Romuli  quidem  aut 
Numae  Pompili ;  Tarquini,  superbissimi  atque  crudelissimi 
regis,  ista  sunt  cruciatus  carmina  quae  tu,  homo  lenis  ac 
popularis,  libentissime  commemoras :  '  Capvt  obnvbito,  5 
ARBORi  iNFELici  svsPENDiTO,'  quae  verba,  Quirites,  iam 
pridem  in  hac  re  publica  non  solum  tenebris  vetustatis 
verum  etiam  luce  Hbertatis  oppressa  sunt. 

An  vero,  si  actio  ista  popularis  esset  et  si  ullam  partem 
aequitatis  haberet  aut  iuris,  C.  Gracchus  eam  reHquisset  ?  10 
Scihcet  tibi  graviorem  dolorem  patrui  tui  mors  attuHt  quam 
C.   Graccho  fratris,  et  tibi  acerbior  eius  patrui  mors  est 
quem  numquam  vidisti  quam  iUi  eius  fratris  quicum  concor- 
dissime  vixerat,  et  simiH   iure  tu  ulcisceris  patrui  mortem 
atque    iUe    persequeretur     fratris,    si    ista    ratione     agere  15 
voluisset,    et   par    desiderium    sui    reHquit   apud   populum 
Romanum    Labienus    iste,    patruus    vester,    quisquis    fuit, 
ac  Ti.   Gracchus   reHquerat.     An   pietas    tua  maior  quam 
C.  Gracchi,  an  animus,  an  consiHum,  an  opes,  an  auctori- 
tas,  an  eloquentia?  quae  si  in  iUo  minima  fuissent,  tamen  10 
15  prae  tuis  facultatibus  maxima  putarentur.  \  Cum  vero  his 
rebus  omnibus  C.  Gracchus  omnis  vicerit,  quantum  inter- 
vaUum    tandem    inter   te  atque    iUum    interiectum   putas? 
Sed  moreretur  prius  acerbissima  morte  miHens  C.  Gracchus 
quam    in   eius   contione    carnifex    consisteret;    quem   non  25 
modo  foro  sed  etiam  caelo  hoc  ac  spiritu  censoriae  leges 
atque  urbis  domiciHo  carere  voluerunt.     Hic  se  popularem 
dicere  audet^  me  aHenum   a   commodis  vestris,  cum  iste 

I    1]  ct  Cis  :  oin.  \xpk         non  Angdins  :  quac  non  codd.  4  ista 

h-s^  :   ita.ci'fL  6  suspcndito]   suspendimino   n' :    suspendito 

inino  o  :  suspcndito ni  8  sunt  oT  :  sunt  K  {vcl  R    cett., 

cf.  §  2  14   similis  \iri  codd.  :    coir.  Bcck  15  ille  />  :  si  //  : 

ille  si  cctt.         si  Scliiit:: :  sui  codd.  :  sui  si  Laiiibinus  16  voluisset 

Ci^^ipt:  noluisset  ff//.  17  patruus  vester  dcl.  Ernesti  18  ac 

Manutius  :  et  codd.  19  C.  ^,  Kayser:  oni.  cett.  23  putas] 

esse  putas  T  24  niilics  b-pt'ip"T  :  illi  es  cett.         C.  suppl.  Ilalin 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  4  15 

omnis  et  suppliciorum  et  verborum  acerbitates  non  ex 
memoria  vestra  ac  patrum  vestrorum  sed  ex  annalium 
monumentis  atque  ex  regum  commentariis  conquisierit, 
ego  omnibus  meis  opibus,  omnibus  consiliis,  omnibus  dictis 

5  atque  factis  repugnarim  et  restiterim  crudelitati  ?  nisi  forte 
hanc  condicionem  vobis  esse  voltis  quam  servi,  si  libertatis 
spem  propositam  non  haberent,  ferre  nullo  modo  possent. 
I\IisL-ra  est  ignominia  iudiciorum  publicorum,  misera  multa-  16 
tiobonorum,  miserum  exsilium  ;  sed  tamen  in  omni  calami- 

10  tate  retinetur  aliquod  vestigium  libertatis.  Mors  denique 
si  proponitur,  in  libertate  moriamur,  carnifex  vero  et 
obductio  capitis  et  nomen  ipsum  crucis  absit  non  modo 
a  corpore  civium  Romanorum  sed  etiam  a  cogitatione, 
oculis,   auribus.     Harum  enim  omnium  rerum  non  solum 

15  eventus  atque  perpessio  sed  etiam  condicio,  exspectatio, 
mentio  ipsa  denique  indigna  cive  Romano  atque  homine 
Hbero  est.  An  vero  servos  nostros  horum  suppHciorum 
omnium  metu  dominorum  benignitas  vindicta  una  Hberat ; 
nos  a  verberibus,  ab  unco,  a  crucis  denicjue  terrore  neque 

30  res  gestae  neque  acta  aetas   neque  vestri  honores  vindica- 
bunt  ?    Quam  ob  rem  fateor  atque  etiam,  Labiene,  profiteor  1 7 
et  prae  me  fero  te  ex  iHa  crudeH,  importuna,  non  tribunicia 
actione  sed  regia,    meo   consiHo,   virtute,    auctoritate   esse 
depulsum.     Qua  tu  in  actione  quamquam  omnia  exempla 

25  maiorum,  omnis  leges,  omnem  auctoritatem  senatus,  omnis 
reHgiones  atque  auspiciorum  pubHca  iura  neglexisti,  tamen 

'    a  me  haec  in  hoc  tam  exiguo  meo  tempore  non  audies ; 
Hberum  tempus  nobis  dabitur  ad  istam  disceptationem. 
Nunc    de    Saturnini    crimine    ac    de    clarissimi    patrui 

I  vcrboruin  h"cop  :  vcrberum  cdt.  2  vestrorum  /T  :  vcstrum 

cctf.             6  vobis  .bT  :  nobis  cct/.  la  obiuiptio  Fantagdthns       18 

vindicta  una  V  :    una  vindicta  cetf.  libcrat  l/' :  liberavit  cett.  :  libe- 

rabit  Lanibiiiiis             20  nostri  n''b^  21    Labiene  V:  T.  Labiene 

cctt.               22  crudclitatc  btnip  26  publica]  plura  iii- :    om.  oT 
•     27  hacc]  hoc  Cl  i.  /.  {oiii.  »t.  i) 


6  iS  ^I.  TVLLI  CICERONIS 

tui  morte  dicemus.  Arguis  occisum  esse  a  C.  Rabirio 
L.  Saturninum.  At  id  C.  Rabirius  multorum  testimoniis, 
Q.  Hortensio  copiosissime  defendente,  antea  falsum  esse 
docuit ;  ego  autem,  si  mihi  esset  integrum,  susciperem 
hoc  crimen,  agnoscerem^  confiterer.  Vtinam  hanc  mihi  5 
facultatem  causa  concederet  ut  possem  hoc  praedicare, 
C.  Rabiri  manu  L.  Saturninum,  hostem  popuU  Romani, 
interfectum  ! — Nihil  me  clamor  iste  commovet  sed  conso- 
latur,  cum  indicat  esse  quosdam  civis  imperitos  sed  non 
multos.  Numquam,  mihi  credite,  popukis  Romanus  hic  10 
qui  silet  consulem  me  fecisset,  si  vestro  clamore  perturba- 
tum  iri  arbitraretur.  Quanto  iam  levior  est  acclamatio  ! 
Quin  continetis  vocem    indicem  stultitiae  vestrae,  testem 

19  paucitatis  ! — Libenter,   inquam,   confiterer,  si  vere  possem 
aut    etiam    si    mihi    esset    integrum,    C.     Rabiri    manu  15 
L.  Saturninum  esse  occisum,   et  id  facinus  pulcherrimum 
esse  arbitrarer ;  sed,  quoniam  id  facere  non  possum,  con- 
fitebor  id  quod  ad  laudem  minus  valebit,  ad  crimen  non 
minus.    Confiteor  interficiendi  Saturnini  causa  C  Rabirium 
arma  cepisse.     Quid  est,  Labiene?  quam  a  me  graviorem  20 
confessionem  aut  quod  in  hunc  maius  crjmen  exspectas? 
nisi  vero  interesse  aHquid  putas  inter  eum  qui  hominem 
occidit,  et  eum  qui  cum  telo  occidendi  hominis  causa  fuit. 
Si  interfici  Saturninum  nefas  fuit,  arma  sumpta  esse  contra 
Saturninum  sine  scelere  non  possunt ;  si  arma  iure  sumpta  25 
concedis,  'miitYfectinn  hire  concedas  necesse  esf. 

2Q      Fit  senatus  consultum  ut  C.  Marius  L.  Valerius  consules 
adhiberent    tribunos    pl.    et   praetores,   cjuos  eis  videretur, 

2  at  Tiirnehns  :  et  codd.  13  continetis  codd.  et  Rufmian.  §  33  : 

compescitis  Qnintil.  xi.  3.  169  vocem]  istam  add.  Ouintd.  :  vestram 
add.  Riifinian.  vcstrae  um.  Onintil.  14  lubenter  V  con- 

fiteor  ^^ixbni\p  26  concedis  inter-  nici :  stippl.  ni.  2  in  Lagg.  7, 

\'j:,  13,  25  {seqititnr  in  Cl  7I  vcrsimni  laciina,  variant  ceteri) :  itt  nig.  n 
;;/.  2  add.  ^  In  c.venip/ari  vetiislissinio  deficit  11  na  pagina,'  in  4°  lactinae 
versit  add.   '  nobis  dabit '  0^-^^s 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  .  720 

operamque  darent  ut  imperium  populi  Romani  maie- 
stasquc  conservaretur.  Adhibent  omnis  tribunos  pl.  praeter 
Saturninum,  praeforcs  praeter  Glauciam  ;  qui  rem  publicam 
salvam  esse  vellent,  arma  capere  et  se  sequi  iubent.    Parent 

5  omnes  ;  ex  aede  Sancus  armamentariisque  publicis  arma 
populo  Romano  C.  Mario  consule  distribuente  dantur. 
Hic  iam,  ut  omittam  cetera,  de  te  ipso,  Labiene,  quaero. 
Cum  Saturninus  Capitolium  teneret  armatus,  esset  una 
C.   Glaucia,  C.    Saufeius,  etiam   ille  ex  compedibus  atque 

10  ergaslulo  Gracchus ;  addam,  quoniam  ita  vis,  eodem 
Q.  Labienum,  patruum  tuum  ;  in  foro  autem  C.  Marius 
et  L.  Valerius  Flaccus  consules,  post  cunctus  scnatus, 
atque  ille  senatus  quem  etiam  vos  ipsi,  qui  hos  patres 
conscriptos  qui  nunc  sunt  in  invidiam  vocatis,  quo  facihus 

15  de  hoc  senatu  detrahere  possitis,  laudarc  consucvistis^  cum 
cquestcr  ordo  —  at  quorum  equitum,  di  immortales  ! 
patrum  nostrorum  atque  eius  aetatis,  qui  tum  magnam 
partem  rei  pubHcae  atque  omnem  dignitatem  iudici- 
orum  tenebant, — cum    omnes  omnium    ordinum   homines 

20  qui   in   salute   rei   publicae  salutem  suam  repositam   esse 
arbitrabantur    arma    cepissent :    quid   tandem    C.    Rabirio 
fiiciendum  fuit?      De  te   ipso,  inquam,   Labiene,  quaero.  21 
Cum  ad  arma  consules   ex  senatus   consulto    vocavissent, 
cum   armatus   M.   AemiHus,  princeps   senatus,   in   comitio 

25  constitisset,  qui  cum  ingredi  vix  posset,  non  ad  inse- 
quendum  sibi  tarditatem  pedum  sed  ad  fugiendum  impedi- 
mento  fore  putabat,  cum  denique  Q.  Scaevola  confectus 
senectute,,  perditus   morbo,   mancus  et  membris   omnibus 

2  adhibent  n^i^^  :  adhiberent  (-et  n'^')  ceit.         3  praetoi-es  sitppl. 
Ant.  Axignstimts  5  aede  Sancus  Moinniseii  :  edc  sui  ancus  n'/> : 

edificiis  sui  ancus  n  :  aedificiis  Ci^^l^int^-ip  :  acdificiis  ancus  osc  :  acdi- 
bus  sacris  i^/-  15  laudarc  consuevistis  suppl.  Lag.  9  16 

equitum  ed.  V:  equitum  R.  (ro.  ixbkt"^)  codd.  {cf.  §  2)  equitum,  pro 
Plnygers  17  nostrorum  p  :  nostrum    cctt.  qui  .  .  .  tcnebant 

Lambimts  :  quae  .  .  .  tenebat  codd.  23  vocavissent]  revocavis- 

sent  p  :  evocassent  Kayser 


7  21  M.  TVLLI  CICERONIS 

captus  ac  debilis,  hastili  nixus  et  animi  vim  et  infirmi- 
tatem  corporis  ostenderet,  cum  L.  Metellus,  Ser.  Galba, 
C.  Serranus,  P.  Rutilius,  C.  Fimbria,  Q.  Catulus  omnesque 
qui  tum  erant  consularcs  pro  salute  communi  arma  cepis- 
sent,  cum  omnes  praetores,  cuncta  nobilitas  ac  iuventus  5 
accurreret,  Cn.  et  L.  Domitii,  L.  Crassus,  Q.  Mucius, 
C.  Claudius,  M.  Drusus,  cum  omnes  Octavii,  Metelli,  lulii, 
Cassii,  Catones,  Pompeii,  cum  L.  Philippus,  L.  Scipio, 
cum  M.  Lepidus,  cum  D.  Brutus,  cum  hic  ipse  P.  Servilius, 
quo  tu  imperatorc,  Labiene,  meruisti,  cum  hic  Q.  Catukis,  ro 
admodum  tum  adulescens,  cum  hic  C.  Curio,  cum  deniquc 
omnes  clarissimi  viri  cum  consuHbus  essent :  quid  tandem 
C.  Rabirium  facere  convenit  ?  utrum  inclusum  atque 
abditum  latere  in  occulto  atque  ignaviam  suam  tenebrarum 
ac  parietum  custodiis  tegere,  an  in  Capitolium  pergere  atque  15 
ibi  se  cum  tuo  patruo  et  ceteris  ad  mortem  propter  vitac 
turpitudinem  confugientibus  congregare,  an  cum  Mario, 
Scauro,  Catulo,  Metello,  Scaevola,  cum  bonis  denique  omni- 

bus  coire  non  modo  salutis  verum  etiam  periculi  societatem  ? 

8  •  •  •   • 

Tu  denique,  Labiene,  quid  faceres  tah  m  re  ac  tempore?  20 

22  .         . 

Cum  ignaviae  ratio  te  m  fugam  atque  m  latebras  mipelleret, 

improbitas  et  furor  L.  Saturnini  in  CapitoHum  arcesseret, 
consules  ad  patriae  salutem  ac  Hbertatem  vocarent,  quam 
tandem  auctoritatem,  quam  vocem,  cuius  sectam  sequi, 
cuius  imperio  parere  potissimum  veUes?  '  Patruus,'  inquit,  25 
'  meus  cum  Saturnino  fuit.'  Quid  ?  pater  quicum  ?  quid  ? 
propinqui  vestri,  equites  Romani  ?  quid  ?  omnis  prae- 
fcctura,  regio,  vicinitas  vestra?  quid?  ager  Picenus  uni- 
versus  utrum  tribunicium  furorcm,  an  consularcm  auctori- 

23  tatem  secutus  est  ?    Ecjuidem  hoc  adfirmo  quod  tu  nunc  30 
de  tuo  patruo  praedicas,  nemincm  umquam  adhuc  de  sc 

6  Cn.]  C.  b>Ji  Domitius  coM.  :  con:  Maiittliits  7  Octavii 

pT  :  Octavi  cftt.  lulii  s.  /.  hab.  b,  oitt.  iiiip  iit  lac.  8  CassiiJ 

Crassi  c 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  8  2.^ 

esse  confessum ;  nemo  est,  inquam,  inventus  tam  profli- 
gatus,  tam  perditus,  tam  ab  omni  non  modo  honestate  sed 
etiam  simulatione  honestatis  relictus,  qui  se  in  Capitolio  fuisse 
cum  Saturnino  fateretur.  At  fuit  vester  patruus.  Fuerit, 
5  et  fuerit  iiulla  vi,  nulla  desperatione  rerum  suarum,  nullis 
domesticis  volneribus  coactus ;  induxerit  eum  L.  Saturnini 
familiaritas  ut  amicitiam  patriae  praeponeret ;  idcircone 
oportuit  C.  Rabirium  desciscere  a  re  publica,  non  comparere 
in  illa  armata  multitudine  bonorum,  consulum  voci  atque 

10  imperio   non    oboedire?      Atqui    videmus   haec   in   rerum  24 
natura  tria  fuisse,   ut  aut   cum  Saturnino  esset,    aut  cum 
bonis,  aut  lateret.     Latere   mortis   erat  instar  turpissimac, 
cum  Saturnino  esse  furoris  et  sceleris ;  virtus  et  honestas 
et  pudor  cum  consulibus  esse  cogebat.     Hoc  tu  igitur  in 

15  crimen    vocas,    quod    cum    eis    fuerit    C.    Rabirius    quos 
amentissimus   fuisset   si    oppugnasset,    turpissimus  si    reli- 
quisset?  At  C.  Decianus,  de  quo  tu  saepe  commemoras,  9 
quia,  cum  hominem  omnibus   insignem  notis  turpitudinis, 
P.  Furium,  accusaret  summo  studio  bonorum  omnium,  queri 

20  est  ausus  in  contione  de  morte  Saturnini,  condemnatus  est, 
et  Sex.  Titius,  quod  habuit  imaginem  L.  Saturnini  domi 
suae,  condemnatus  est.  Statuerunt  equites  Romani  illo 
iudicio  improbum  civem  esse  et  non  retinendum  in  civitate, 
qui    hominis    hostilem    in    modum    seditiosi   imagine    aut 

25  mortem  eius  honestaret,   aut  desideria  imperitorum  miseri- 
cordia  commoveret,  aut  suam  significaret  imitandae  improbi- 
tatis  voUmtatem.     Itaque  mihi  mirum    videtur  unde  hanc  25 
tu,  Labiene,   imaginem  quam    habes   invencris;  nam  Sex. 
Titio  damnato  qui  istam  habere  auderet  inventus  cst  ncmo. 

4  at  fuit  Nattgcrius{i):  affuit  fo^/f/.  5  nulla  sttpplevi       vi  saipsi: 

in  n  Imtstip  :  et  ^iop  :  om.  T  6  oum  h'^t-^'^'T  :  cum  cett.  9  voci 

pjfj  :  voce  cett.  24  imagine  c^k,  Naiigerins  (i)  :  imaginem  cetl. 

25  desiderio  U^        misericordiam  U^  26  imitandac  Lag.  7    w/.  2]  : 

imitandam  celt.  28  habes  fl  tiig.  -.  tu  V!}fip  :  tu  liabes  cett. 


9  25  M.  TVLLI   CICERONIS 

Quod  lu  si  audi-sses  aut  si  per  aetatem  scire  potuisses, 
numquam  profecto  istam  imaginem  quae  domi  posita 
pestem  atque  exsilium  Sex.  Titio  attulisset  in  rostra 
atque  in  contionem  attulisses,  nec  tuas  umquam  ratis 
ad  eos  scopulos  appulisses  ad  quos  Sex.  Titi  adflictam  5 
navem  et  in  quibus  C.  Deciani  naufragium  fortunarum 
videres.  Sed  in  his  rebus  omnibus  imprudentia  laberis. 
Causam  enim  suscepisti  antiquiorem  memoria  tua,  quae 
causa  ante  mortua  est  quam  tu  natus  es  ;  et  qua  in  causa 
tute  profecto  fuisses,   si    per  aetatem  esse  potuisses,   eam  10 

35  causam  in  iudicium  vocas.  An  non  intellegis,  primum  quos 
homines  et  qualis  viros  mortuos  summi  sceleris  arguas, 
deinde  quot  ex  his  qui  vivunt  eodem  crimine  in  summum 
periculum  capitis  arcessas?  Nam  si  C.  Rabirius  fraudem 
capitalem  admisit  quod  arma  contra  L.  Saturninum  tulit,  15 
huic  quidem  adferet  ah'quam  deprecationem  periculi  aetas 
illa  qua  tum-  fuit ;  Q.  vero  Catulum,  patrem  huius,  in  quo 
summa  sapientia,  eximia  virtus,  singularis  humanitas  fuit, 
M.  Scaurum,  illa  gravitate,  illo  consilio,  illa  prudentia,  duos 
Mucios,  L.  Crassum,  M.  Antonium,  qui  tum  extra  urbem  20 
cum  praesidio  fuit,  quorum  in  hac  civitate  longe  maxima 
consiUa  atque  ingenia  fuerunt,  ceteros  pari  dignitate  prae- 
ditos    custodes    gubernatoresque     rei    publicae    quem    ad 

27  modum  mortuos  defendemus  ?     Quid  de  illis  honestissimis 
viris  atque  optimis  civibus,  equitibus  Romanis,  dicemus  qui  25 
tum  una  cum   senatu  salutem    rei    pubHcae   defenderunt  ? 
quid   de  tribunis  aerariis   ceterorumque   ordinum  omnium 
hominibus  qui  tum  arma  pro  communi  libertate  ceperunt? 

10  Sed  quid  ego  de  eis  omnibus  qui  consulari  imperio  paruc- 
runt  loquor  ?  de  ipsorum  consukmi  fama  quid  futurum  cst  ?  30 

3  exitium  coni.  apnd  Mauiitiiun  4   rates  Pithoens :  rationcs 

codd.  9  es  et  Milllcr:  esses  codd.  :   es  Baitcr  13  quot  T  : 

quod  (quos  h)  cctt.  16  afferet  bp:    afferret  (affcrt  if)  cett.  21 

maxiini  Bakc  30  de  del.  Laiiibiiini> 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  lo  27 

L.  Flaccum,  hominem  cum  semper  in  re  publica,  tum  in 
magistratibus  gerendis,  in  sacerdotio  caerimoniisque  qui- 
bus  praeerat  diligentissimum,  nefarii  sceleris  ac  parricidi 
mortuum  condemnabimus?  adiungemus  ad  hanc  labem 
5  ignominiamque  mortis  etiam  C.  Mari  nomen  ?  C.  Marium, 
quem  vere  patrem  patriae,  parentem,  inquam,  vestrae  Uber- 
tatis  atque  huiusce  rei  publicae  possumus  dicere,  sceleris 
ac  parricidi  nefarii  mortuum  condemnabimus  ?  Etenim  si  28 
C.  Rabirio,  quod  iit  ad  arma,  crucem  T.  Labienus  in  campo 

10  Martio  defigendani  putavit,  quod  tandem  excogitabitur  in 
eum  supplicium  qui  vocavit?  Ac  si  fides  Saturnino  data 
est,  quod  abs  te  saepissime  dicitur,  non  eam  C.  Rabirius 
sed  C.  Marius  dedit,  idemque  violavit,  si  in  fide  non  stetit. 
Quae  fides,  Labiene,  qui  potuit  sine  senatus  consulto  dari  ? 

15  Adeone  hospes  es  huiusce  urbis,  adeone  ignarus  disciplinae 
consuetudinisque  nostrae  ut  haec  nescias,  ut  peregrinari  in 
aliena  civitate,    non   in   tua   magistratum   gerere   videare  ? 
'Quid  iam  ista  C.  Mario,'  inquit,  'nocere  possunt,  quoniam  29 
sensu    et    vita    caret?'    Itane    vero?    tantis   in    laboribus 

20  C.  Marius  periculisque  vixisset,  si  nihil  longius  quam 
vitae  termini  postulabant  spe  atque  animo  de  se  et  gloria 
sua  cogitasset?  At,  credo,  cum  innumerabilis  hostium 
copias  in  Italia  fudisset  atque  obsidione  rem  publicam 
liberasset,    omnia   sua   secum   una    moritura    arbitrabatur. 

25  Non  est  ita^  Quirites ;  neque  quisquam  nostrum  in  rei 
publicae  periculis  cum  laude  ac  virtute  versatur  quin  spe 
posteritatis  fructuque  ducatur.  Itaque  cum  multis  aliis  de 
causis  virorum  bonorum  mentes  divinae  mihi  atque  aeternae 
videntur  esse,   tum  maxime  quod  optimi  et   sapientissimi 

30  cuiusque  animus  ita   praesentit  in  posterum    ut  nihil   nisi 

9  iit]  ul'  n^  :  iit  bo^s^  :  iuit  pc  15  es  cod.  Torreiiiii:  om.  mei 

ignariis]  ignanis  es  T  16  nostrae]  nostrac  civitatis  oT  18 

quoniam]  qui  iam  Ernesti  25  quisquam  T  :   quisque  cett.  29 

•    quod]  quia  n^         optumi  Zl^mos 

CIC.   PRO  RAB.  13 


lO  29  M.  TVLLI  CICERONIS 

30  sempitemum  spectare  videatur.  Quapropter  equidem  et 
C.  Mari  et  ceterorum  virorum  sapientissimorum  ac  fortissi- 
morum  civium  mentis,  quae  mihi  videntur  ex  hominum 
vita  ad  deorum  religionem  et  sanctimoniam  demigrasse, 
testor  me  pro  illorum  fama,  gloria,  memoria  non  secus  ac  5 
pro  patriis  fanis  atque  delubris  propugnandum  putare,  ac,  si 
pro  illorum  laude  mihi  arma  capienda  essent,  non  minus 
strenue  caperem,  quam  illi  pro  communi  salute  ceperunt. 
Etenim,    Quirites,    exiguum  nobis  vitae  curriculum  natura 

II  circumscripsit,  immensum  gloriae.     Qua  re,  si  eos  qui  iam  10 
de    vita    decesserunt    ornabimus,    iustiorem    nobis    mortis 
condicionem    relinquemus.      Sed    si    illos,    Labiene,    quos 
iam  videre   non  possumus   neglegis,  ne   his  quidem  qups 

3 1  vides  consuh  putas  oportere  ?     Neminem  esse  dico  ex  his 
omnibus,  qui   illo    die    Romae    fuerit,   quem    tu   diem   in  15 
iudicium  vocas,   pubesque   tum   fuerit,  quin  arma  ceperit, 
quin  consules  secutus  sit.     Omnes  ei  quorum  tu  ex  aetate 
coniecturam  facere  potes  quid  tum  fecerint  abs  te  capitis 
C.  Rabiri  nomine  citantur.    At  occidit  Saturninum  Rabirius. 
Vtinam  fecisset !  non  suppHcium  deprecarer  sed  praemium  20 
postularem.     Etenim,  si   Scaevae,   servo    Q.  Crotonis,  qui 
occidit    L.    Saturninum,     libertas    data    est,    quod    equiti 
Romano  praemium  dari  par  fuisset  ?  et,  si  C.  Marius,  quod 
fistulas  quibus  aqua  suppeditabatur  lovis  Optimi  Maximi 
templis    ac    sedibus     praecidi    imperarat,    quod    in    clivo  25 
Capitolino  improborum  civium  *** 

10  qua  re]  qua  Torrenfius  13  ne  his  Beroaldus :  mihi  codd. 

14  his  Ci^bp  :  iis  ccit.  15  fuerit  i  dei.  :  fuerint  (-unt  b^^c)  mei         18 

capitis]  rei  capitis  0^1  20  deprccar  n^u  21   Crotoni  oT 

24  lovis  opt.  max.  bH-  :  I.  O.  {vel  D)  M.  fi,  alii:   Idibus  martiis  6" 


PRO  C.  RABIRIO  ORATIO  12  jj 

FRAGMENTA 

(a  Niebiilirio  ex  P  edita,  supplementa  sunt  Niebuhrii.  nisi  aliter 
indicatum  est) 

12 

***  aret.     Itaque  non  senatus  in  ea  causa  cognoscenda 
5  me    agente    diligentior    aut    inclementior    fuit    quam    vos 
universi,  cum  orbis  terrae  distributionem  atque  illum  ipsum 
agrum  Campanum  animis,  manibus,  vocibus  repudiavistis. 

Idem   ego  quod  is  qui  auctor  huius  iudicii  est  clamo,  33 
praedico,  denuntio.      NuUus  est   reliquus   rex,  nulla  gens, 

10  nulla  natio  quam  pertimescatis ;  nullum  adventicium, 
nullum  extraneum  malum  est  qnod  /Vw/nuare  in  han^  rem 
publicam  pos%\\.  Si  immorta/?;;/  hanc  civitatew  esse  voltis, 
si  a.eterfi?im  hoc  imperium,  si  g/oriatn  sempiternam  ?nanere, 
nobis  a  nostris  r////ditatibus,  a  X\irbule?ti\s  hominibus  atque 

15  «^varum   rerum  cupidis,  ab   intestinis   nialis,   a   domesticis 
consi/iis    est    cavendum.       Hisce    autem    ma/is    niag\n\m  ?a 
praesid///w  vohis    maiores    xestri   ;^diquerunt,  \ocem  illam 
consuHs  :    '  qui  rejn  pubiicam   salvam  esse  ve/ient.^      Huic 
voci  {■Asete,   Quirites,   negue  z'estro  iudicio  «/^i'///Ieritis  mihi 

20 neque  eripueri/zV  ?'ei pub/icae  spem  liberta//.f,  j/^em 

salutis,  spem  dignitaXi?,.    Quid facerem,  si  T.  Labie;«/J  raedem  35 
civium  /ecisset  ut  L.  Ssiturninus,  si  carcerem  re/regisset,  si 
Capitoli?/OT  cum  armatis  occupa\\sset?    Facerem  idem  </uod 
C.  Marius  fecit,  ad  senatum  re/errem,  vos  ad  rem  publicam 

25  fl^if/^ndendam  co/iorta.rer,  armatus  i/^se  vobiscum  armato 
obsisterem.  Nunc  quoniam  armorum  suspicio  nulla  est, 
tela  non  video,  non  vis,  non  caedes,  non  Capitoli  atque 
arcis  obsessio  est,  sed  accusatio  perniciosa,  iudicium  acer- 
bum,  res  tota  a  tribuno  pl.  suscepta  contra  rem  publicam, 

30  non  vos  ad  arma  \ocdcr\dos  esse,  verum  ad  suffragia  cohor- 

5  dilig;enter  P :  corr.  Niebulir                13  hoc  siippl.  Klotz  18 

vellent  Halm  :  volt  Niebulir            ig  neque]  neve  coiii.  Hahn  mihi] 

vim  consulis  siippl.  Hiilm              23  idem  Ilahn  :  id  Nitbulir  30 
vocandos  essc  verum  Ilaliii  :  vocandos  mihi  esse  sed  Niebuhr 


12  35  PRO  C.   RABIRIO  ORATIO 

tandos  contra  oppugnationem.  vestrae  maiestatis  putavi. 
Itaque  nunc  vos  omnis  oro  atque  obtestor  hortorque.  Non 
ita  mos  est,  consulem  es  *** 

^3      *+*  /imet ;  qui  hasce  ore  adverso  pro  re  publica  cicatrices 
ac  notas  virtutis  accepit,  is  ne  quod  accipiat  famae  vohius  5 
perhorrescit ;    quem    numquam    incursiones   hostium   loco 
movere  potuerunt^  is  nunc  impetum  civium,  ^ui  necessario 

,^7  cedendum  est,  perhorrescit.  Aeque  a  vobis  iam  bene 
z^ivendi  sed  hones/e  moriendi  facul/atem  petit,  neque  tam 
?/t  domo  sua  frua/ur  quam  ne  patrio  ^epulcro  privetur  10 
laborat.  Nihil  a\i?/d  iam  vos  orat  atque  <?(5secrat  nisi  uti 
ne  se  legitimo  funere?  et  domestica  mox/e  privetis,  ut  eum 
qui  pro  patria  r\\i/Ii//>i  umquam  mor//5'  /(?riculum  fugit  i?i 
patria  mori  patiaw/«/. 

3S      Dixi  ad  id  tempus  c\nod  mihi  a  tribuno  pl.  pra^^Z/tutum  15 
est;    a  \ohis  peto  quaesoque  ut   haw  w^am  defension^w 
pro  amici  pericu/(9  _/fdelem,  pro  rei  publicae  salu/e  consu- 
larem  pu/^tis. 

Cicero  pro  Rahirio :    et  cum  universo  populo  Romano, 
tum  vero  equestri  ordini   longe  carissimus,     (Serv.  Verg.  20 
Aen.  i.  13.) 

2  atque  del.  Beier  hortor,  Quirites.     Nolite  nos  et  coss.  omnis 

privare  firmissimo  praesidio  rei  p.  defendendae  Beier  6  per- 

horrescit]  pertimescit  Niebiihr :  del.  Orelli  9  tam  Niebiihr :  iam  P 


M.  TVLLI  CICERONIS 
PRO  L.  FLACCO  ORATIO 


•SIGLA 

F=  cod.  tabularii   Basilicae  Vaticanae  H.  25,  saecl.  ix 
(§§  39~54  '  litterarum  .  .  .  flabello  sed  '  contbiens) 
Schol.  =  Scholiasta  Bobiensis 

M  =  fragmentum  Mediolanense  (§  5  externum  .  . .  aliquid 
.  .  .  ia  sus — ) 

/•  =  fragmentum  Peutingerianum  (§§  75-83 'primum  ut 
. . .  esse  cetera  'j,  quale  in  ed.  Cratandrina  legitur 

2  =  cod.  Paris.  14749 

b  =  cod.  S.  Marci  255  (Lag.  6) 

B  =  m.  2  in  cod.  S.  Marci  255 

X  =  cod.  S.  Marci  254  (Lag.  3) 

c  —  cod.  Oxon.  Canonici  226 

k  =  cod.  Paris.  7779 

T  =  codd. ck 


i  =  cod.  (vel  codd.)  ab  E.  Strobel  collatus 
s  =  cod.  Salisburgensis  ab  Halmio  collatus 


M.    TVLLI    CICERONIS 
PRO    L.   FLACCO   ORATIO 

CvM  in  maximis  periculis  huius  urbis  atque  imperi, 
gravissimo  atque  acerbissimo  rei  publicae  casu^  socio  atque 
adiutore  consiliorum  periculorumque  meorum  L.  Flacco, 
caedem  a  vobis,  coniugibus,  liberis  vestris,  vastitatem 
5  a  templis,  delubris,  urbe,  Italia  depellebam,  sperabam, 
iudices,  honoris  potius  L.  Flacci  me  adiutorem  futurum 
quam  miseriarum  deprecatorem.  Quod  enim  esset  prae- 
mium  dignitatis  quod  populus  RomanuS;,  cum  huius  maiori- 
bus   semper   detulisset,    huic   denegaret,   cum    L.    Flaccus 

lo  veterem  Valeriae  gentis  in  h'beranda  patria  laudem  prope 
quingentesimo  anno  rei  pubHcae  rettuHsset  ?    Sed  si  forte  2 
ahquando  aut  benefici  huius  obtrectator  aut  virtutis  hostis 
aut  laudis  invidus  exstitisset,  existimabam  L.  Flacco  multi- 
tudinis  potius  imperitae,  nullo  tamen  cum  periculo,  quam 

15  sapientissimorum  et  lectissimorum  virorum  iudicium  esse 
subeundum.  Etenim  quibus  auctoribus  et  defensoribus 
omnium  tum  salus  esset  non  civium  solum  verum  etiam 
gentium  defensa  ac  retenta,  neminem  umquam  putavi  per 
eos  ipsos  periculum  huius  fortunis  atque  insidias  creaturum. 

30  Quod  si  esset  aliquando  futurum  ut  aliquis  de  L.  Flacci 
pernicie  cogitaret,  numquam  tamen  existimavi,  iudices, 
D.  Laehum,  optimi  viri  fihum,  optima  ipsum  spe  praeditum 
summae  dignitatis,  eam  suscepturum  accusationem  ciuae 
sceleratorum    civium    potius    odio    et    furori    quam    ipsius 

2  in  gravissimo  Baitci'  4  liberisqiie  Grillius  {Rlicl.  M.  />.  605) 

6  lionoriim  Faernus         15  et  lectissimorum  oin,  ^b^k         20  Flacci  i, 
ed.  V  :  ont.  ccti. 


12  M.  TVLLI  CICERONIS 

virtuti  atque  institutae  adulescentiae  conveniret,  Etenim 
cum  a  clarissimis  viris  iustissimas  inimicitias  saepe  cum 
bene  meritis  civibus  depositas  esse  vidissem,  non  sum 
arbitratus  quemquam  amicum  rei  publicae,  postea  quam 
L.   Flacci  amor   in   patriam  perspectus   esset,   novas  huic  5 

3  inimicitias  nulla  accepta  iniuria  denuntiaturum.  Sed 
quoniam,  iudices,  multa  nos  et  in  nostris  rebus  et  in  re 
publica  fefellerunt,  ferimus  ea  quae  sunt  ferenda ;  tantum 
a  vobis  petimus  ut  omnia  rei  publicae  subsidia,  totum 
statum  civitatis,  omnem  memoriam  temporum  praeteri-  10 
torum,  salutem  praesentium,  spem  reliquorum  in  vestra 
potestate,  in  vestris  sententiis,  in  hoc  uno  iudicio  positam 
esse  et  defixam  putetis.  Si  umquam  res  pubUca  consiHum, 
gravitatem,  sapientiam,   providentiam    iudicum    imploravit, 

2  hoc,  hoc  inquam,  tempore  implorat.  Non  estis  de  Lydorum  15 
aut  Mysorum  aut  Phrygum,  qui  huc  compulsi  concitatique 
venerunt,  sed  de  vestra  re  pubHca  iudicaturi,  de  civitatis 
statu,  de  communi  salute,  de  spe  bonorum  omnium,  si  qua 
reh"qua  est  etiam  nunc  quae  fortium  civium  mentis  cogita- 
tionesque  sustentet ;  omnia  aHa  perfugia  bonorum,  praesidia  20 
innocentium,  subsidia  rei    publicae,    consilia,   auxiHa,   iura 

4  ceciderunt.  Quem  enim  appellem,  quem  obtester,  quem 
implorem  ?  Senatumne  ?  At  is  ipse  auxiHum  petit  a  vobis 
et  confirmationem  auctoritatis  suae  vestrae  potestati  per- 
missam  esse  sentit.  An  equites  Romanos  ?  Indicabitis  25 
principes  eius  ordinis  quinquaginta  quid  cum  omnibus 
senseritis.  An  populum  Romanum  ?  At  is  quidem  omnem 
suam  de  nobis  potestatem  tradidit  vobis.  Quam  ob  rem 
nisi   hoc   loco,   nisi  apud  vos,   nisi   per  vos,   iudices,  non 

I   iiistituto  cod.  Faerni  8  tantum]  tamen  h^x-^  10  civitatis 

om.  Ib^  14  prudentiam  y^c  :   oiii.  Sc/iol.,  s       iudicium  S'6'c         15 

lioc,  hoc  Sc/iof.  :  lioc  codd.  16  compulsi]  corrupti  Sc/iol.  22  enim 
Sc/iol. :  cr\\m  ^Wv.mcodd .  24  commissam^X  25  sentiat  2  indi- 
cabitis  scnpsi :  iudicabitis  codd.  {cf.  §  105")  26  quid]  quod  cod. 

Torrcitiii        28  nobis  Facrttits  :  bonis  codd.         tradit  2i 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  24 

auctoritatem,  quae  amissa  est,  sed  salutem  nostram,  quae 
spe  exigua  extremaque  pendet,  tenuerimus,  nihil  est  prae- 
terea  quo  confugere  possimus ;  nisi  forte  quae  res  hoc 
iudicio  temptetur,  quid  agatur,  cui  causae  fundamenta 
5  iaciantur,  iudices,  non  videtis.  Condemnatus  est  is  qui  5 
Catilinam  signa  patriae  inferentem  interemit ;  quid  est 
causae  cur  non  is  qui  Catilinam  ex  urbe  expulit  pertimescat? 
Rapitur  ad  poenam  qui  indicia  communis  exiti  cepit ;  cur 
sibi  confidat  is  qui  ea  proferenda  et  patefacienda  curavit  ? 
10  Socii  consiUorum,  ministri  comitesque  vexantur ;  quid 
auctores,  quid  duces,  quid  principes  sibi  exspectent  ?  Atque 
utinam  inimici  nostri  ac  bonorum  omnium  mecum  potius 
aestiment,  utrum  tum  omnes  boni  duces  nostri  an  comites 
fuerint  ad  communem  conservandam  salutem  *** 

15  Fragmenta  a  scholiasta  Bobiensi  servata 

i.  Strangulatos  maluit  dicere. 

ii.  Quid  sibi  meus  necessarius  Caetra  voluit  ? 
iii.  Quid  vero  Decianus  ? 

iv.  Vtinam  esset  proprie  mea  !   Senatus  igitur  magna  ex 
20  parte  *** 

v.  Di,  inquam,  immortales     Lentulum  *** 

Fragmentvm  Mediolanense 

***  externum  cum  domestica  vita  naturaque  constaret. 
Itaque   non   patiar,    D.    Laeli,   te    tibi    hoc   sumere   atque 
25  hanc  ceteris  in  posterum,  nobis  in  praesens  tempus  legem 
condicionemque  *** 

5  condemnatus  Sc//o/. :   damnatus  corfrf.  7  expuWt  Pa>tfaga//ius: 

repulit  ^repp.^X'^^^""''^-  (t  Schol.  :  pepulit  Baitcr         8  rapitur  ^-B\c  : 
reperitur  5'  :  repetitur/»'^         e^cepii  coii.  Facnti  13  aestimcnt 

utrum  Madvig :  tum  cst  utrum  2x  :  contcndant  tum  cst  utrum  tamen 
/»'  :  utrum  tum  est  tum  B  :  contenderent  utrum  ^  an]  aut  5  mg. 

26  condicionemque]  constituerc  suppl.  Mai 


5  U.  TVLLI  CICERONIS 

Cum  adulescentiam  notaris,  cum  reliquum  tempus  aetatis 
turpitudinis  maculis  consperseris,  cum  privatarum  rerum 
ruinas,  cum  domesticas  labes,  cum  urbanam  infamiam, 
cum  Hispaniae,  Galliae,  Ciliciae,  Cretae,  quibus  in  pro- 
vinciis  non  obscure  versatus  est,  vitia  et  flagitia  protuleris,  5 
tum  denique  quid  Tmolitae  et  Dorylenses  de  L,  Flacco 
existiment  audiemus.  Quem  vero  tot  tam  gravesque 
provinciae  salvum  esse  cupiant,  quem  plurimi  cives  tota 
ex  Italia  devincti  necessitudine  ac  vetustate  defendant, 
quem  haec  communis  nostrum  omnium  patria  propter  10 
recentem  summi  benefici  memoriam  complexa  teneat,  hunc 
etiam  si  tota  Asia  deposcit  ad  supplicium,  defendam, 
resistam.  Quid  ?  si  neque  tota  neque  optima  neque 
incorrupta  neque  sua  sponte  nec  iure  nec  moro  nec  vere 
nec  rehgiose  nec  integre,  si  impulsa,  si  soUicitata,  si  con-  15 
citata,  si  coacta,  si  impie,  si  temere,  si  cupide,  si  inconstanter 
nomen  suum  misit  in  hoc  iudicium  per  egentissimos  testis, 
ipsa  autem  nihil  queri  vere  de  iniuriis  potest,  tamenne, 
iudices,  haec  ad  breve  tempus  audita  longinqui  temporis 
cognitarum  rerum  fidem  derogabunt  ?  Tenebo  igitur  hunc  20 
ordinem  defensor  quem  fugit  inimicus,  et  accusatorem 
urgebo  atque  insequar  et  ultro  crimen  ab  adversario  flagi- 
tabo.  Quid  est,  Laeli  ?  num  quid  ea  d  .  .  d  .  .  ea  .  .  f .  .  .  no 
qui  quidem  non  in  umbra  neque  in  illius  aetatis  discipHnis 
artibusque  versatus  est?  Etenim  puer  cum  patre  consule  25 
ad  bellum  est  profectus.  Nimirum  etiam  hoc  ipso  nomine 
ahquid  .  .  ia  sus  *** 

I  relicum  M  6  molitac  M:  corr.  Mai       Dorylenses  MotntitscH 

((/§39):  Loreni  A/ :   Lorymcm  Heiitrich         7  gravesque] /or/.  graves 
9  vetustatem  M  :    con:  Orelli  13   neque  optimos  neque  incorrupt 

M :  corr,  Pcyron  15  impulsa  Pcyron  :  iniuria  M  16  impia  71/: 

corr.  Orelli  23  quid  adulescentiam  L.  Flacci  notasti  ?qui  Bcicr 

r.\  equidem  M  :  corr.  Beier 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  a  s, 

Fragmenta  scholiastae  Bobiensis 

vi.  Sed  si  neque  Asiae  luxuries  infirmissimum   tempus 
aetatis  *** 
vii.  Ex  hoc  aetatis  gradu  se  ad  exercitum  C.  Flacci  patrui 
5  contulit. 

viii.  Tribunus    militaris    cum    P.    Servilio,    gravissimo    et 
sanctissimo  cive,  profectus. 

ix.  Quorum  amplissimis iudiciis  ornatus  quaestor factus  est. 
x.  M.  Pisone,  qui  cognomen  frugalitatis,  nisi  accepisset, 
lo  ipse  peperisset. 

xi.   Idem  novum  bellum  suscepit  atque  confecit. 
xii,  Non  Asiae  testibus,  sed  accusatoribus  contubernalibus 
traditus. 

Hunc  igitur  virum,  Laeli,  quibus  tandem  rebus  oppugnas?  ^ 

15  Fuit  P.  Servilio  imperatore  in  Cilicia  tribunus  militum  ;  ea 

res  siletur.     Fuit  M.  Pisoni  quaestor  in  Hispania ;  vox  de 

quaestura   missa   nulla   est.     Bellum    Cretense   ex   magna 

parte  gessit  atque  una  cum  summo  imperatore  sustinuit ; 

muta  est  huius  temporis  accusatio.     Praeturae  iuris  dictio, 

20  res  varia  et  multiplex   ad  suspiciones  et    simultates,  non 

attingitur.      At    vero    in    summo    et    periculosissimo    rei 

publicae  tempore  etiam   ab  inimicis  eadem  praetura  lau- 

datur.     At  a  testibus  laeditur.     Ante  quam  dico  a  quihus, 

qua  spe,  qua  vi,  qua  re  concitatis,  qua  levitate,  qua  egestate, 

35  qua  perfidia,  qua  audacia  praeditis,  dicam  de  genere  uni- 

verso  et  de  condicione  omnium   nostrum.     Per  deos   im- 

mortalis  !  iudices,  vos,  quo  modo  is  qui  anno  ante  Romae 

ius  dixerat  anno  post  in  Asia  ius  dixerit,  a  testibus  quaeretis 

ignotis,  ipsi  coniectura  nihil  iudicabitis  ?    Cum  in  tam  varia 

30  iuris  dictione  tam  multa  decreta,  tot  hominum  gratiosorum 

17  missa  om.  c  21  at]  ca  Bx"  22  inimicissimis  Bx^ 

cadem  praetura  oitt.  B\  24  qua  vi  otti.  b,  Faemtts  39 

cum  supplcvi 


3  6  M.  TVLLI  CICERONIS 

laesae  sint  voluntates,  quae  est  umquam  iacta  non  suspicio — 
quae  tamen  solet  esse  falsa — sed  iracundiae  vox  aut  doloris  ? 

7  Et  is  est  reus  avaritiae  qui  in  uberrima  re  turpe  compendium, 
in  maledicentissima  civitate,  in  suspiciosissimo  negotio  male- 
dictum  omne,  non  modo  crimen  effugit?  Praetereo  illa  quae  5 
praetereunda  non  sunt,  nullum  huius  in  privatis  rebus 
factum  avarum,  nullam  in  re  pecuniaria  contentionem, 
nuUam  in  re  familiari  sordem  posse  proferri.     Quibus  igitur 

8  testibus  ego  hosce  possum  refutare  nisi  vobis?   Tmolites- 
ille  vicanus,   homo   non   modo   nobis   sed   ne   inter   suos  10 
quidem  notus,  vos  docebit  quaHs  sit  L.  Flaccus  ?  quem  vos 
modestissimum  adulescentem,  provinciae  maximae  sanctissi- 
mum  virum,  vestri  exercitus  fortissimum  mihtem,  diligentis- 
simum   ducem,    temperatissimum   legatum   quaestoremque 
cognoverunt,  quem  vos  praesentes  constantissimum  sena-  15 
torem,    iustissimum    praetorem    atque    amantissimum    rei 

4  publicae  civem  iudicastis.  De  quibus  vos  aliis  testes  esse 
debetis,  de  eis  ipsi  alios  testis  audietis  ?  At  quos  testis  ? 
Primum  dicam,  id  quod  est  commune,  Graecos  ;  non  quo 
nationi  huic  ego  unus  maxime  fidem  derogem.  Nam  si  20 
quis  umquam  de  nostris  hominibus  a  genere  isto  studio 
ac  voluntate  non  abhorrens  fuit,  me  et  esse  arbitror  et 
magis  etiam  tum  cum  plus  erat  oti  fuisse.  Sed  sunt  in  illo 
numero  multi  boni,  docti,  pudentes,  qui  ad  hoc  iudicium 
deducti  non  sunt,  multi  impudentes,  inliterati,  leves,  quos  25 
variis  de  causis  video  concitatos.  Verum  tamen  hoc  dico 
de  toto  genere  Graecorum  :  tribuo  ilHs  Htteras,  do  multarum 

I   laesae  sint  scripsi  :  laesas  2  :   laesae  cctt.  (tam  multis  decretis,  tot 
hom.  grat.  laesa  voluntate  Koc/i)  4  civitate  maledictum  omnc, 

in  suspiciosissimo  negotio  omnem  suspicionem  Latitbiims  9  hosce] 
hostcs  26'  :  hos  tesles  Jccp  T.  I.  molites  2  .-  T.  mohtes  c  :  timohtcs 
cctt.  :  corr.  Maiiutiits  lo  vicanus]  Niceniis  Tuntebus  14 

temperantissimum  k.  Lanrbinus  15  cognorunt  Faeriius  ''■  propter 

Httiitcruiit ').    Cf.  Zielinski,  /».  143  16  atque  oiii.  i,  cod.  Torieittii :  liel. 

Faeriius  17  iudicavistis  x^  18  iis  k,  ed.  R  :  his  cett.  24 

prudentes  codd.  :  corr.  Naugcritts  (::)  25  imprudcntcs  ^x''" 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  4  9 

artium  disciplinam,  non  adimo  sermonis  leporem,  ingenio- 
rum  acumen,  dicendi  copiam,  denique  etiam,  si  qua  sibi 
alia  sumunt,  non  repugno ;  testimoniorum  religionem  et 
fidem  numquam  ista  natio  coluit,  totiusque  huiusce  rei 
5  quae  sit  vis,  quae  auctoritas,  quod  pondus,  ignorant.  Vnde  10 
illud  est :  'da  mihi  testimonium  mutuum'?  num  Gallorum, 
num  Hispanorum  putatur  ?  Totum  istud  Graecorum  est, 
ut  etiam  qui  Graece  nesciunt  hoc  quibus  verbis  a  Graecis 
dici  soleat  sciant.     Itaque  videte  quo  voltu,  qua  confidentia 

ic  dicant ;  tum  intellegetis  qua  religione  dicant.  Numquam 
nobis  ad  rogatum  respondent,  semper  accusatori  plus  quam 
ad  rogatum,  numquam  laborant  quem  ad  modum  probent 
quod  dicunt,  sed  quem  ad  modum  se  explicent  dicendo. 
Iratus  Flacco  dixit  M.  Lurco  quod,  ut  ipse  aiebat,  Hbertus 

15  erat  eius  turpi  iudicio  condemnatus.     Nihil  dixit  quod  lae- 
deret  eum,  cum  cuperet ;  impediebat  enim  religio  ;  tamen  id 
quod   dixit  quanto   cum   pudore,   quo  tremore   et   pallore 
dixit !    Quam  promptus   homo  P.  Septimius,  quam  iratus  ir 
de   iudicio    et   de  vilico !    Tamen   haesitabat,   tamen   eius 

20  iracundiae  reHgio  non  numquam  repugnabat.  Inimicus 
M.  Caelius  quod,  cum  in  re  manifesta  putasset  nefas  esse 
pubUcanum  iudicare  contra  publicanum,  sublatus  erat  e 
numero  recuperatorum,  tamen  tenuit  se  neque  attuh't  in 
iudicium  quicquam  ad  laedendum  nisi  voluntatem.     Hi  si  5 

25  Graeci  fuissent,  ac  nisi  nostri  mores  ac  disciplina  plus 
valeret  quam  dolor  ac  simultas,  omnes  se  spoliatos,  vexatos, 
fortunis  eversos  esse  dixissent.  Graecus  testis  cum  ea 
voluntate  processit  ut  laedat,  non  iuris  iurandi,  sed  laedendi 
verba  meditatur;   vinci,  refelH,  coargui  putat  esse  turpissi- 

30  mum ;    ad   id   se    parat,    nihil    curat   aHud.      Itaque   non 

2  docendi  2        denique]  dein  26'        si  quae  s          7  illud  2c  ri 

respondetur  2  :  respondet  6'            14  agebat  2    corr.  iit  uig.)  16 

eum   cum    Bx  •    cum    ^b^c :    quem    cod.  H.   Stephani  (laedere  eum 
cuperet  k)             25  mores]  maiores  Bx<: 


5  it  M.  TVLLI  CICERONIS 

optimus  quisque  nec  gravissimus,  sed  impudentissimus 
12  loquacissimusque  deligitur.  Vos  autem  in  privatis  mini- 
marum  rerum  iudiciis  testem  diligenter  expenditis ;  etiam 
si  formam  hominis,  si  nomen,  si  tribum  nostis,  mores  tamen 
exquirendos  putatis.  Qui  autem  dicit  testimonium  ex  5 
nostris  hominibus,  ut  se  ipse  sustentatj^^ut  omnia  vcrba 
moderatur,  ut  timet  ne  quid  cupide,  ne  quid  iracunde,  ne 
quid  plus  minusve  quam  sit  necesse  dicat !  Num  illos  item 
putatis,  quibus  ius  iurandum  iocus  est,  testimonium  ludus, 
existimatio  vestra  tenebrae,  laus,  merces,  gratia,  gratulatio  10 
proposita  est  omnis  in  impudenti  mendacio?  Sed  non 
dilatabo  orationem  meam  ;  etenim  potest  esse  infinita,  si 
mihi  Hbeat  totius  gentis  in  testimoniis  dicendis  explicare 
levitatem.  Sed  propius  accedam ;  de  his  vestris  testibus 
dicam.  15 

r3  Vehementem  accusatorem  nacti  sumus,  iudices,  et  inimi- 
cum  in  omni  genere  odiosum  ac  molestum ;  quem  spero 
his  nervis  fore  magno  usui  et  amicis  et  rei  publicae  ;  sed 
certe  infiammatus  incredibili  cupiditate  hanc  causam  accusa- 
tionemque  suscepit.  Qui  comitatus  in  inquirendo  !  Comi-  20 
tatum  dico  ;  immo  vero  quantus  exercitus  i  quae  iactura, 
qui  sumptus,  quanta  largitio  !  Quae  quamquam  utilia  sunt 
causae,  timide  tamen  dico,  quod  vereor  ne  Laelius  ex  his 
rebus  quas  sibi  suscepit  gloriae  causa  putet  aliquid  oratione 

6  mea  sermonis  in  sese  aut  invidiae  esse  quaesitum.     Itaque  25 
hanc   partem    totam    relinquam  ;    tantum    a  vobis   petam, 
iudices,    ut,    si    quid    ipsi    audistis    communi    fama    atque 
sermone  de  vi,  de  manu,  de  armis,  de  copiis,  memineritis  ; 

2  locacissimus  2  5  autem]  tum  ^b^  :   etiam  Oetlhsg  6 

vestris  B  8  idem  b^  to  vestra  tenebrae]  verba  et  ineptiae 

Kayser,  cf.   Pis.  65  :    verba  tenebrae  Panlagatlnis  11   in  oiit.  b^ 

14   levitatem  Bxc:  vanitatem  h^k  :  veritatem  inig.  vanitatem)  levita- 
tem  2  vestris  B  :    nostris  cett.  16  vehementissimum   Bx 

18  nervis    Garatoni    {cj.    Cael.  80)  :    verbis  codd.  :    rebus   Angelhts  ; 
viribus  Jeep  21  vero  oin.  2 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  6  13 

quarum  rerum  invidia  lege  hac  recenli  ac  nova  certus  est 
inquisitioni  comitum  numerus  constitutus.     Sed  uthancvim  14 
omittam,  quanta  illa  sunt  quae,  quoniam  accusatorio  iure 
et  more  sunt  facta,  reprehendere  non  possumus,  queri  tamen 

5  cogimur  !  primum  quod  sermo  est  tota  Asia  dissipatus 
Cn,  Pompeium,  quod  L.  Flacco  esset  vehementer  inimicus, 
contendisse  a  Laelio,  paterno  amico  ac  pernecessario,  ut 
hunc  hoc  iudicio  arcesseret,  omnemque  ei  suam  auctori- 
tatem,  gratiam,  copias,  opes  ad  hoc  negotium  conficiendum 

10  detulisse.  Id  hoc  veri  similius  Graecis  hominibus  vide- 
batur  quod  paulo  ante  in  eadem  provincia  familiarem 
LaeUum  Flacco  viderant.  Pompei  autem  auctoritas  cum 
apud  omnis  tanta  est  quanta  esse  debet,  tum  excellit  in 
ista  provincia  quam  nuper  et  praedonum  et  regum  bello 

15  Hberavit.     Adiunxit  illa  ut  eos  qui  domo  exire  nolebant 
testimoni  denuntiatione  terreret,  qui  domi  stare  non  pot- 
erant,  largo  et  liberali  viatico  commoveret.     Sic  adulescens  15 
ingeni  plenus  locupletis  metu,  tenuis  praemio,  stultos  errore 
permovit ;  sic  sunt  expressa  ista  praeclara  quae  recitantur 

20  psephismata  non  sententiis  neque  auctoritatibus  declarata, 
non  iure  iurando  constricta,  sed  porrigenda  manu  profun- 
dendoque  clamore  multitudinis  concitatae. 

O  morem  praeclarum  disciplinamque  quam  a  maioribus  7 
accepimus,  si  quidem  teneremus  !  sed  nescio  quo  pacto  iam 

25  de  manibus  elabitur.  NuIIam  enim  illi  nostri  sapientissimi 
et  sanctissimi  viri  vim  contionis  esse  voluerunt ;  quae 
scisceret  plebes  aut  quae  populus  iuberet,  submota  con- 
tione,  distributis  partibus,  tributim  et  centuriatim  discriptis 

5  cogitur  2  quod]  distributis  partibus  add.  codd.  {e  v.  28)  :   deJ. 

NangeriHS  (2)  6  esset  Schol.  :  est  codd.             vebcmenter  oiii. 

Schol.                7  Laelio]  D.  Laolio  c  icoiilra  Scliol.)                15  volebant 

2x^                  17  commovebat  Scliol.                 19  quae  recitantur  ont.  x<-' 

20  psephismata  b  :    sophismata  cett.  non  Scliol.  :    nec  (neque  b) 

codd.               24  retineremus  B              25  enim  del.  Maimthis              27 

plebs  ^'x*''  28  descriptis  codd.  :  coir.  Kayscr 


7  15  M.  TVLLI  CICERONIS 

ordinibus,  classibus,  aetatibus,  auditis  auctoribus,  re  multos 
dies    promulgata    et    cognita    iuberi    vetarique    voluerunt. 

16  Graecorum  autem  totae  res  publicae  sedentis  contionis 
temeritate  administrantur.  Itaque  ut  hanc  Graeciam  quae 
iam  diu  suis  consiliis  perculsa  et  adflicta  est  omittam,  illa  5 
vetus  quae  quondam  opibus,  imperio,  gloria  floruit  hoc  uno 
malo  concidit,  libertate  immoderata  ac  licentia  contionum, 
Cum  in  theatro  imperiti  homines  rerum  omnium  rudes 
ignarique  consederant,  tum  bella  inutilia  suscipiebant,  tum 
seditiosos  homines  rei  publicae  praeficiebant,  tum  optime  10 

17  meritos  civis  e  civitate  eiciebant.  Quod  si  haec  Athenis 
tum  cum  illae  non  solum  in  Graecia  sed  prope  cunctis 
gentibus  enitebant  accidere  sunt  solita,  quam  moderationem 
putatis  in  Phrygia  aut  in  Mysia  contionum  fuisse  ?  Nostras 
contiones  illarum  nationum  homines  plerumque  perturbant ;  15 
quid,  cum  soli  sint  ipsi,  tandem  fieri  putatis?  Caesus  est 
virgis  Cymaeus  -ille  Athenagoras  qui  in  fame  frumentum 
exportare  erat  ausus.  Data  Laelio  contio  est.  Processit 
ille  et  Graecus  apud  Graecos  non  de  culpa  sua  dixit,  sed 
de  poena  questus  est.  Porrexerunt  manus ;  psephisma  20 
natum  est.  Hoc  testimonium  est?  Nuper  epulati,  paulo 
ante  omni  largitione  saturati  Pergameni,  quod  Mithridates 
qui  multitudinem  illam  non  auctoritate  sua,  sed  sagina 
tenebat  se  velle  dixit,  id  sutores  et  zonarii  conclamarunt. 
Hoc  testimonium  est  civitatis  ?  Ego  testis  a  Sicilia  pubhce  25 
deduxi ;  verum  erant  ea  testimonia  non  concitatae  contionis, 

18  sed  iurati  senatus.  Qua  re  iam  non  est  mihi  contentio 
cum  teste,  vobis,  iudices,  videndum  est,  sintne  haec  testi- 
monia  putanda. 

I  re]  re  in  B  13  sunt]  sint  B  16  sint]  sunt  ed.  R  11 

Antenagoras  2  18  contio  Laelio  x  20  psephisma  (psof.  2) 

26  :    sophisma  xT  {ila  §  19)  23  sua  Schol.  :    0111.  celt.  24 

zonarii  bxc  et  Schol.  :  coriarii  2^  26  deduxi  Hahn  :  duxi  codd. 

28  iudices,  videndum  Klotz  :  dividendum  2  :  videndum  cett. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  8  i8 

Adulescens  bonus,  honesto  loco  natus,  disertus  cum  8 
niaximo  ornatissimoque  comitatu  venit  in  oppidum  Grae- 
corum,  postulat  contionem,  locupletis  homines  et  gravis 
ne  sibi  adversentur  testimoni  denuntiatione  deterret,  egentis 
5  et  levis  spe  largitionis  et  viatico  publico,  privata  etiam 
benignitate  prolectat.  Opifices  et  tabernarios  atque  illam 
omnem  faecem  civitatum  quid  est  negoti  concitare,  in  eum 
praesertim  qui  nuper  summo  cum  imperio  fuerit,  summo 
autem  in  amore   esse   propter   ipsum  imperi  nomen  non 

lopotuerit?    Mirandum  vero   est   homines   eos  quibus  odio  19 
sunt  nostrae  secures,  nomen  acerbitati,  scriptura,  decumae, 
portorium    morti,    libenter   adripere    facultatem    laedendi 
quaecumque  detur !    Mementote  igitur,  cum  audietis  pse- 
phismata,  non  audire  vos  testimonia,   audire   temeritatem 

15  volgi,  audire  vocem   levissimi   cuiusque,   audire   strepitum 

imperitorum,  audire  contionem  concitatam  levissimae  na- 

tionis.     Itaque  perscrutamini  penitus  naturam  rationemque 

criminum  ;    iam  nihil  praeter  spem,  nihil  praeter  terrorem 

ac  minas  reperietis. 

20      ***  In  aerario  nihil  habent  civitates,  nihil  in  vectigalibus.  ^ 

20 

Duae  rationes  conficiendae  pecuniae,  aut  versura  aut 
tributo ;  nec  tabulae  creditoris  proferuntur  nec  tributi 
confectio  ulla  recitatur.  Quam  vero  facile  falsas  rationes 
inferre  et  in  tabulas  quodcumque  commodum  est  referre 
25  soleant,  ex  Cn.  Pompei  Utteris  ad  Hypsaeum  et  Hypsaci 
ad  Pompeium  missis,  quaeso,  cognoscite.  Litterak  Pompf.i 
ET  Hypsaei.  Satisne  vobis  coarguere  his  auctoribus  disso- 
lutam  Graecorum  consuetudinem  hcentiamque  impudentem 

4  adversarentur  x  5  largitionis]   lepationis  b\"k  \iatici 

publici  coiii.  Miiller  6  prolectat  (per-  B)  b^  :  proiecta  2  :  com- 

movetT  8  siimmo  cum  c:  cum  summo  k,  cd.  V  :  cum  in  summo 

cett.  lo  vero  2Z»'/&  :  non  cett.  ii   accrbitati  b  :  acerbitatis  cett, 

14  vos  (o»«.  2')  audire  2  16  contionem  cd.  R  :    ccntentionem 

X  :  contentionem  et  contionem  cett.         18  spem]  spcciem  x        23-25 
quam  vero  falsas  rationes  in  tabulas  inferrc  soleant  Scliol.  iiied.  oiii 

CIC.  PRO  FLACCO  14 


9  2o  M.  TVLLI  CICERONIS 

videmur?  Nisi  forte  qui  Cn,  Pompeium,  qui  praesentem, 
qui  nullo  impellente  fallebant,  eos  urgente  Laelio  in 
absentem  et  in  L.  Flaccum  aut  timidos  fuisse  aut  religiosos 

21  putamus.  Sed  fuerint  incorruptae  litterae  domi  ;  nunc  vero 
quam  habere  auctoritatem  aut  quam  fidem  possunt  ?  Triduo  5 
lex  ad  praetorem  deferri,  iudicum  signis  obsignari  iubet; 
tricesimo  die  vix  deferuntur.  Ne  corrumpi  tabulae  facile 
possint,  idcirco  lex  obsignatas  in  publico  poni  voluit ;  at 
obsignantur  corruptae.  Quid  refert  igitur  tanto  post  ad 
iudices  deferantur,  an  omnino  non  deferantur  ?  10 

10  Quid?  si  testium  studium  cum  accusatore  sociatum 
est,  tamenne  isti  testes  habebuntur?  Vbi  est  igitur  illa 
exspectatio  quae  versari  in  iudiciis  solet?  Nam  antea, 
cum  dixerat  accusator  acriter  et  vehementer,  cumque 
defensor  suppliciter  demisseque  responderat,  tertius  ille  15 
erat  exspectatus  locus  testium,  qui  aut  sine  ullo  studio 
dicebant  aut  cum  dissimulatione  aliqua  cupiditatis.     Hoc 

23  vero  quid  est?  Vna  sedent,  ex  accusatorum  subselliis 
surgunt,  non  dissimulant,  non  verentur.  De  subselliis 
queror  ?  una  ex  domo  prodeunt ;  si  verbo  titubaverint,  quo  20 
revertantur  non  habebunt.  An  quisquam  esse  testis  potest 
quem  accusator  sine  cura  interroget  nec  metuat  ne  sibi 
aliquid  quod  ipse  noHt  respondeat  ?  Vbi  est  igitur  illa  laus 
oratoris  quae  vel  in  accusatore  antea  vel  in  patrono  spectari 
solebat :  '  bene  testem  interrogavit ;  calHde  accessit,  repre-  25 
hendit ;  quo  voluit  adduxit ;  convicit  et  eHnguem  reddidit  ? ' 

23  Quid  tu  istum  roges,  LaeH,  qui,  prius  quam  hoc  'Te  roc.o' 
dixeris,  plura  etiam  effundet  quam  tu  ei  domi  ante  praescri- 
pseris  ?    Quid  ego  autem  defensor  rogem  ?    Nam  aut  oratio 

2  eos  ;eo  x)  urgente]  consurgente  2  4   putatis  x<"^  5 

quem  habere  auctorem  6'         possent  coni.  Miillir  6  iudicum  .  .  • 

obsignari  oni.  Sc/iol,  g  tanto  om.  2  :   quanto  2  mg.  10  an 

.  .  .  deferantur  om.  2  11   cum  causatore  2  14  dixerit  Bx^ 

20  titubarint  Bx  25  accessit]  accessit,  scite  Moninisen  29 

autem]  tum  B 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  lo  n 

testium  refelli  solet  aut  vita  laecli.  Qua  disputatione  ora- 
tionem  refellam  eius  qui  dicit :  '  dedimus/  nihil  amplius  ?  In 
hominem  dicendum  est  igitur,  cum  oratio  argumentationem 
non  habet.     Quid  dicam  in  ignotum  ?    Querendum  est  ergo 

5  et  deplorandum,  id  quod  iam  dudum  facio,  de  omni  accusa- 
tionis  iniquitate,  primum  de  communi  genere  testium ; 
dicit  enim  natio  minime  in  testimoniis  dicendis  religiosa. 
Propius  accedo ;  nego  esse  ista  testimonia  quae  tu 
psephismata  appellas,   sed   fremitum   egentium  et   motum 

10  quendam  temerarium  Graeculae  contionis.  Intrabo  etiam 
magis.  Qui  gessit  non  adest,  qui  numerasse  dicitur  non 
est  deductus  ;  privatae  litterae  nullae  proferuntur,  publicae 
retentae  sunt  in  accusatorum  potestate ;  summa  est  in 
testibus  ;    hi  vivunt  cum  inimicis,  adsunt  cum  adversariis, 

15  habitant  cum  accusatoribus.     Vtrum  hic  tandem  discepta-  24 
tionem  et  cognitionem  veritatis,  an  innocentiae  labem  ali- 
quam   aut    ruinam    fore   putatis?     Multa   enim   sunt   eius 
modi,  iudices,  ut^  etiam   si  in  homine  ipso  de  quo  agitur 
neglegenda  sint,   tamen   in  condicione  atque   in   exemplo 

20  pertimescenda   videantur.      Si    quem    infimo   loco   natum,  ii 
nullo  splendore  vitae,  nulla  commendatione  famae  defen- 
derem,  tamen  civem  a  civibus  communis  humanitatis  iure 
ac  misericordia  deprecarer,  ne  ignotis  testibus,  ne  incitatis, 
ne  accusatoris  consessoribus,  convivis,  contubernalibus,  ne 

25  hominibus  levitate  Craecis,  crudelitate   barbaris  civem   ac 
supplicem  vestrum   dederetis,  ne  periculosam  imitationem 
exempli  reHquis  in  posterum  proderetis.     Sed  cum  L.  Flacci  25 
res   agatur,   qua  ex    famih'a   qui  primus   consul    factus  est 

4  habeat  Camfie  6  primo  1k  testium  om.  B\c  7 

dicit  b^li,  Angelitts  :  dicet  celt.  g  psephismata  /,  Phtygers  :  ipse 

psephismata  celt.  sed  B,  Faenius  :   et  cetl.  17  aiit]  ac  ed. 

Ascetts.  19  sunt  2i'  20  videntur  1l)  22  civem]  civis  s, 

ed.  R  {cf.  Rtdl.  ii.  loo^  23  ne  incitatis  inimicis  Cantpe  25 

credulitate  2  26  nostrum  2  28  qua  soipsi :    cuius  codd. 

(ex  ea  familia  cuius  Madi-ig)  est  factus  a',  A7o/c 


11 25  M.  TVLLI  CICERONIS 

primus  in  hac  civitate  consul  fuit,  cuius  virtute  regibus 
exterminatis  libertas  in  re  publica  constituta  est,  quae 
usque  ad  hoc  tempus  honoribus,  imperiis,  rerum  gestarum 
gloria  continuata  permansit^  cumque  ab  hac  perenni 
contestataque  virtute  maiorum  non  modo  non  degenera-  5 
verit  L.  Flaccus  sed,  quam  maxime  fiorere  in  generis 
sui  gloria  viderat,  laudem  patriae  in  libertatem  vindicandae 
praetor  adamarit,  in  hoc  ego  reo  ne  quod  perniciosum 
exemplum  prodatur    pertimescam,    in  quo,   etiam  si   quid 

26  errasset,  omnes  boni  conivendum  esse  arbitrarentur  ?  Quod  10 
quidem  ego  non  modo  non  postulo,  sed  contra,  iudices, 
vos  oro  et  obtestor  ut  totam  causam  quam  maxime  intentis 
oculis,  ut  aiunt,  acerrime  contemplemini.  Nihil  religione 
testatum,  nihil  veritate  fundatum,  nihil  dolore  expressum, 
contraque  omnia  corrupta  Hbidine,  iracundia,  studio,  pretio,  15 
periurio  reperientur. 

Etenim  iam  universa  istorum  coffnita  cupiditate  accedam 

27  .  .  . 

ad  singulas  querelas  criminationesque  Graecorum.     Classis 

nomine  pecuniam  civitatibus  imperatam  queruntur.  Quod 
nos  factum,  iudices,  confitemur.  Sed  si  hoc  crimen  est,  20 
aut  in  eo  est  quod  non  licuerit  imperare,^  aut  in  eo  quod 
non  opus  fuerit  navibus,  aut  in  eo  quod  nulla  hoc  praetore 
classis  navigarit.  Licuisse  ut  intellegas,  cognosce  quid  me 
consule  senatus  decreverit,  cum  quidem  nihil  a  superiori- 
bus  continuorum  annorum  decretis  discesserit.  Sen.\tvs  23 
CONSVLTVM.  Proximum  est  ergo  ut  opus  fuerit  classe 
necne  quaeramus.  Vtrum  igitur  hoc  Graeci  statuent  aut 
uUae  exterae  nationes,  an  nostri  praetores,  nostri  duces, 
nostri    imperatores?      Equidcm    existimo    in    eius     modi 

3  imperii    (-io  x)    codd.  :    cotr.   Fnentus  5  degencravit  b ; 

degenerarit  /,  Manuftus         6  quam  B,  Miiller :   id  quod  Sy  :   quod  c  : 
in  qua  b^k  7  gloria  x^  '•  gloriam  ce/t.  8  praetor]  rei  p.  B 

13  acerrime  del.  RiilDtken  16  reperientur  26'  :  reperietis  cett. 

22  praetore]  tempore  B  25  discesserit  x.  Lambiutis  :  decesserit 

(-at  T)  codd.  28  vestri  (/er)  bx         duces]  iudices  S 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  12  27 

regione  atque  provincia  quae  mari  cincta,  portibus  distincta, 
insulis  circumdata   esset,    non    solum   praesidi    sed   etiam 
ornandi  imperi  causa  navigandum  fuisse.     Haec  enim  ratio  28 
ac  magnitudo  animorum  in  maioribus  nostris  fuit  ut,  cum 

5  in  privatis  rebus  suisque  sumptibus  minirno  contenti  tenuis- 
simo  cultu  viverent,  in  imperio  atque  in  publica  dignitate 
omnia  ad  gloriam  splendoremque  revocarent.  Quaeritur 
enim  in  re  domestica  continentiae  laus,  in  publica  digni- 
tatis.      Quod  si  etiam  praesidi  causa  classem  habuit,  quis 

10  erit  tam  iniquus  qui  reprehendat  ?     '  Nulli  erant  praedones.' 
Quid?  nullos  fore  quis  praestare  poterat?    '  Minuis,'  inquit, 
'gloriam  Pompei.'     Immo  tu  auges  molestiam.     Ille  enim  29 
classis  praedonum,  urbis,  portus,  receptacula  sustuHt,  pacem 
maritimam  summa  virtute  atque  incredibili  celeritate  con- 

15  fecit ;  illud  vero  neque  suscepit  neque  suscipere  debuit 
ut,  si  qua  uspiam  navicula  praedonum  apparuisset,  ac- 
cusandus  videretur.  Itaque  ipse  in  Asia,  cum  omnia  iam 
bella  terra  marique  confecisset,  classem  tamen  isdem  istis 
civitatibus  imperavit.     Quod  si  tum  statuit  opus  esse  cum 

20  ipsius  praesentis  nomine  tuta  omnia  et  pacata  esse  poterant, 
quid,  cum  ille  decessisset,  Flacco  existimatis  statuendum  et 
faciendum  fuisse  ?  Quid  ?  nos  hic  nonne  ipso  Pompeio 
auctore  Silano  et  Murena  consulibus  decrevimus  ut  classis 
in  Italia  navigaret  ?  nonne  eo  ipso  tempore  cum  L.  Flaccus 

25  in  Asia  remiges  imperabat,  nos  hic  in  mare  superum  et 
inferum  sestertium  ter  et  quadragiens  erogabamus?  Quid? 
postero  anno  nonne  M.  Curtio  et  P.  Sextih'o  quaestoribus 
pecunia  in  classem  est  erogata?  Quid  ?  hoc  omni  tempore 
equites  in  ora  maritima  non  fuerunt?     Illa  enim  est  gloria 

I  portubus  c^k  6  cultu]  sumptu  Bx  atque  in]  atque  "Xk 

(atque    in    re    p.    aci    dignitatem    omnia    splendoremque    revocarent 
Madvtg)  23  syllano  (sill-)  codd.  :  corr.  Manutius  2.\   Italiam 

B  26  rogabamus  codd.  :  corr.  Mamitius  27  postero  Lag.  13, 

Naugcrius  (2)  :  postrcmo  ^priorc  6')  cctt.         Scstuliio  2  29  est 

cnim  x^ 


II 25  M.  TVLLI  CICERONIS 

primus  in  hac  civitate  consul  fuit,  cuius  virtute  regibus 
exterminatis  libertas  in  re  publica  constituta  est,  quae 
usque  ad  hoc  tempus  honoribus,  imperiis,  rerum  gestarum 
gloria  continuata  permansit,  cumque  ab  hac  perenni 
contestataque  virtute  maiorum  non  modo  non  degenera-  5 
verit  L.  Flaccus  sed,  quam  maxime  florere  in  generis 
sui  gloria  viderat,  laudem  patriae  in  libertatem  vindicandae 
praetor  adamarit,  in  hoc  ego  reo  ne  quod  perniciosum 
exemplum  prodatur  pertimescam,  in  quo,  etiam  si  quid 
26  errasset,  omnes  boni  conivendum  esse  arbitrarentur  ?  Quod  10 
quidem  ego  non  modo  non  postulo^  sed  contra,  iudices, 
vos  oro  et  obtestor  ut  totam  causam  quam  maxime  intentis 
oculis,  ut  aiunt,  acerrime  contemplemini.  Nihil  religione 
testatum,  nihil  veritate  fundatum,  nihil  dolore  expressum, 
contraque  omnia  corrupta  Hbidine,  iracundia,  studio,  pretio,  15 
periurio  reperientur 

Etenim  iam  universa  istorum  cognita  cupiditate  accedam 
ad  singulas  querelas  criminationesque  Graecorum.  Classis 
nomine  pecuniam  civitatibus  imperatam  queruntur.  Quod 
nos  factum,  iudices,  confitemur.  Sed  si  hoc  crimen  est,  20 
aut  in  eo  est  quod  non  licuerit  imperare^^aut  in  eo  quod 
non  opus  fuerit  navibus,  aut  in  eo  quod  nulla  hoc  praetore 
classis  navigarit.  Licuisse  ut  intellegas,  cognosce  quid  me 
consule  senatus  decreverit,  cum  quidem  nihil  a  superiori- 
bus  continuorum  annorum  decretis  discesserit.  Sen.\tvs  25 
CONSVLTVM.  Proximum  est  ergo  ut  opus  fuerit  classe 
necne  quaeramus.  Vtrum  igitur  hoc  Graeci  statuent  aut 
ullae  exterae  nationes,  an  nostri  praetores,  nostri  duces, 
nostri    imperatores?      Equidem    existimo    in    eius     modi 

3  imperii    (-io  x)    codcl.  :    corr.  Faernns  5  degeneravit  b : 

degcnerarlt  ;,  Manuims         6  quain  B,  Miiller:  id  quod  Sy  :  quod  c  : 
in  qua  b^k  7  gloria  x^  '•  gloriam  ceii.  8  praetor]  rei  p.  B 

13  acerrime  del.  Riilniken  16  reperientur  'S.b^  :  reperietis  cett. 

22  praetore]  tempore  B  25  discesserit  x»  Lantbintis  :  decesserit 

(-at  T)  codd,  28  vestri  {ter)  bx         duces]  iudices  2 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  12  27 

regione  atque  provincia  quae  mari  cincta,  portibus  distincta, 
insulis  circumdata   esset,    non    solum    praesidi    sed   etiam 
ornandi  imperi  causa  navigandum  fuisse.     Haec  enim  ratio  28 
ac  magnitudo  animorum  in  maioribus  nostris  fuit  ut,  cum 

5  in  privatis  rebus  suisque  sumptibus  minimo  contenti  tenuis- 
simo  cultu  viverent,  in  imperio  atque  in  publica  dignitate 
omnia  ad  gloriam  splendoremque  revocarent.  Quaeritur 
enim  in  re  domestica  continentiae  laus,  in  publica  digni- 
tatis.      Quod  si  etiam  praesidi  causa  classem  habuit,  quis 

10  erit  tam  iniquus  qui  reprehendat?     'Nulli  erant  praedones.' 
Quid?  nullos  fore  quis  praestare  poterat?    '  Minuis,'  inquit, 
'gloriam  Pompei.'     Immo  tu  auges  molestiam.     Ille  enim  29 
classis  praedonum,  urbis,  portus,  receptacula  sustulit,  pacem 
maritimam  summa  virtute  atque  incredibili  celeritate  con- 

15  fecit ;  illud  vero  neque  suscepit  neque  suscipere  debuit 
ut,  si  qua  uspiam  navicula  praedonum  apparuisset,  ac- 
cusandus  videretur.  Itaque  ipse  in  Asia,  cum  omnia  iam 
bella  terra  marique  confecisset,  classem  tamen  isdem  istis 
civitatibus  imperavit.     Quod  si  tum  statuit  opus  esse  cum 

20  ipsius  praesentis  nomine  tuta  omnia  et  pacata  esse  poterant, 
quid,  cum  ille  decessisset,  Flacco  existimatis  statuenduni  et 
faciendum  fuisse?  Quid?  nos  hic  nonne  ipso  Pompeio 
auctore  Silano  et  Murena  consulibus  decrevimus  ut  classis 
in  ItaHa  navigaret  ?  nonne  eo  ipso  tempore  cum  L.  Flaccus 

25  in  Asia  remiges  imperabat,  nos  hic  in  mare  superum  et 
inferum  sestertium  ter  et  quadragiens  erogabamus  ?  Quid  ? 
postero  anno  nonne  M.  Curtio  et  P.  Scxtilio  quaestoribus 
pecunia  in  classem  est  erogata  ?  Quid  ?  hoc  omni  tempore 
equites  in  ora  maritima  non  fuerunt  ?     Illa  enim  est  gloria 

I  portubus  c^k  6  cultu]  sumptu  Bx  alque  in]  atque  2^ 

(atque    in    re    p.    ad    dignitatcm    omnia    splendoremque    revocarent 
Madvtg)  23  syllano  (sill-';  codd.  :  coii:  Maitutius  24    Italiam 

B  26  rogabamus  codd.  :  coir.  Mattutius  27  postero  Lag.  13, 

Naugerius  {2)  :  postremo  ^priore  b^)  cctt.         Scstullio  2  29  cst 

enim  xc 


13  3o  M.  TVLLI  CICERONIS 

divina  Pompei,  primum  praedones  eos  qui  tum  cum  illi 
bellum  maritimum  gerendum  datum  est  toto  mari  dispersi 
vagabantur  redactos  esse  omnis  in  pflj>///i  J^omam  potesta.temf 
deinde  Syriam  esse  nostram,  Ciliciam  teneri,  Cyprum  per 
Ptolomaeum  regem  nihil  audere,  praeterea  Cretam  Metelli  5 
virtute  esse  nostram,  nihil  esse  unde  proficiscantur,  nihil 
quo  revertantur,  omnis  sinus,  promunturia,  litora,  insulas, 

31  urbis   maritimas    claustris  imperi   nostri    contineri.      Quod 
si    Flacco   praetore  nemo   in    mari   praedo  fuisset,   tamen 
huius  dih'gentia  reprehendenda  non   esset.      Idcirco  enim  10 
quod  hic  classem  habuisset,  existimarem  non  fuisse.    Quid  ? 
si  L.  Eppi,  L.  Agri,  C.  Cesti,  equitum  Romanorum,  huius 
etiam  clarissimi  viri,  Cn.   Domiti,  qui  in  Asia  tum  legatus 
fuit,    testimonio    doceo    eo    ipso   tempore    quo    tu    negas 
classem  habendam   fuisse,    compluris  a   praedonibus   esse  15 
captos,   tamen   Flacci   consiHum    in    remigibus   imperandis 
reprehendetur?      Quid      si    etiam     occisus    est    a    piratis 
Adramytenus  homo  nobilis,  cuius   est  fere  nobis  omnibus 
nomen    auditum,    Atyanas    pugil    Olympionices  ?    hoc   est 
apud  Graecos,  quoniam  de  eorum  gravitate  dicimus,  prope  20 
maius  et  gloriosius  quam  Romae  triumphasse.     'At  nemi- 
neni  cepisti.'     Quam   multi  orae  maritimae  clarissimi   viri 
praefuerunt  qui,  cum   praedonem   nuHum   cepissent,  mare 
tamen  tutum  praestiterunt !     Casus  est  enim  in  capiendo, 
locus,  ventus,  occasio ;  defendendi  facilis  est  cautio,  non  25 
solum  latibulis  occultorum  locorum  sed  etiam  tempestatum 

4-  moderatione  et  conversione.     Reliquum   est   ut   quaeratur 
utrum   ista  classis  cursu    et  remis,  an  sumptu  tantum  et 

2  dispcrsi    c :    disperse    x^ '■    dispersa   1/>  3   populi   Roinani 

sHppl.  Caiiipc  7  promunturia  B  :  proinuntoria  2  :  promontoria 

ceft.  12   L.  Oppii  h  Cesti]  .Scxtii  b  14  tuj  tu  ipsc  h 

18  adriani  et  {otii.  et  6'f'    tcnus   26'T  :    adriatcnus  2  tiig.  :    adriame- 
tcnus  Bx  :  cofi:  Vrsititis  19  At\'anas  putril  Gaiatoiii  ' cf.  Phot. 

Bibl.  p.  83  b,  4oBckker:  Atinas  ^Ac-  x''')  pi'g'l  ^x'''  '•    'Jt  in  aspugiio 
2  r  at  pugil  A'  25  ventus  at;7/'67  :  cvenUis  codd.  27  convcr- 

bionc  ct  moderationc  b\  Faeinus  28  ista]  nostra  B         cursu  et 

cin.  26' 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  1433 

litteris  navigarit.  Num  id  igitur  negari  potest,  cuius  rei 
cuncta  testis  est  Asia,  bipertito  classem  distributam  fuisse, 
ut  una  pars  supra  Ephesum,  altera  infra  Ephesum  navi- 
garet?  Hac  classe  M.  Crassus,  vir  amplissimus,  ab  Aeno 
5  in  Asiam,  his  navibus  Flaccus  ex  Asia  in  Macedoniam 
navigavit.  In  quo  igitur  praetoris  est  diligentia  requirenda  ? 
in  numero  navium  et  in  discriptione  aequabili  sumptus? 
Dimidium  eius  quo  Pompeius  erat  usus  imperavit ;  num 
potuit   parcius  ?     Discripsit   autem   pecuniam    ad    Pompei 

10  rationem.  quae  fuit  accommodata  L.  SuUae  discriptioni. 
Qui  cum  in  omnis  Asiae  civitates  pro  portione  pecuniam 
discripsisset,  illam  rationem  in  imperando  sumptu  et  Pom- 
peius  et  Flaccus  secutus  est.  Neque  est  adhuc  tamen  ea 
summa    completa.      '  Non    refert.'     Vero ;    quid  lucretur?  33 

15  Cuni  enim  onus  imperatae  pecuniae  suscipit,  id  quod  tu 
crimen  esse  vis  confitetur.  Qui  igitur  probari  potest  in  ea 
pecunia  non  referenda  crimen  sibi  ipsum  facere  in  qua 
crimen  esset  nuUum^  si  referret  ?  At  enim  negas  fratrem 
meum,  qui  L.  Flacco  successerit,  pecuniam  ullam  in  remiges 

30  imperasse.  Equidem  omni  fratris  mei  laude  delector^  sed 
aliis  magis  gravioribus  atque  maioribus.  Aliud  quiddam 
statuit,  aliud  vidit ;  existimavit,  quocumque  tempore  audi- 
tum  quid  esset  de  praedonibus,  quam  vellet  subito  classem 
se.  comparaturum.     Denique   hoc   primus   frater   meus  in 

25  Asia  fecit  ut  hoc  sumptu  remigum  civitates  levaret ;  crimen 
autem  tum  videri  solet  cum  aliquis  sumptus  instituit  eos 
qui  antea  non  erant  instituti,  non  cum  successor  aliquid 

1   id  oui.  xc  2  bipartito  x  4  ab  Aeno  6,  Ttutiebtts  :  abeno 

2  :  ab  eno  x'''  6  est  praetoris  l>  7  et  in]  et  Z?  descri- 

ptione  rofW.  :    cor-t:  Kayser   iia  ittox)  aequabili  26':    aequali  £•<•//. 

II   \n  stippl.  Laiitbiittts         pecumam  Laiiibiitiis  :  in  provincias  : -ia  xO 
coeici.  {titeiidtim  SiTToypatpta  orftitit  vid..  c/.  ^  Q-]  <  14   refcrt.  Vero 

Baiier  :   refert  vcro  (verc  26^  :  ergo  B   codd.         quid]  quid  ut  Miiller 
15  onus   26  :   genus  x''"  ^^  in   oiit.  26'  ca  B^^^  :  hac  (hcc 

2')  26  20  omni  Miillcr  :   Q.  codd.  (laudibus  Oeiliiis) 


14  ?2  M.  TVLLI  CICERONIS 

immutat  de  institutis  priorum.     Flaccus  quid   alii  postea 
facturi  essent  scire  non  poterat,  quid  fecissent  videbat. 

j^.      Sed;   quoniam    de    communi   totius   Asiae    crimine    est 
dictum,  adgrediar  iam  ad  singulas  civitates ;  ex  quibus  sit 
sane  nobis  prima  civitas  Acmonensis.     Citat  praeco  voce  5 
maxima  legatos  Acmonensis.     Procedit  unus  Asclepiades. 
Prodeant    ceferi.      Etiamne    praeconem    mentiri    coegisti? 
Est  enim,  credo,  is  vir  iste  ut  civitatis  nomen  sua  auctori- 
tate  sustineat,  damnatus  turpissimis  iudiciis  domi,  notatus 
litteris    publicis ;    cuius   de    probris,    adulteriis   ac   stupris  10 
exstant  Acmonensium  litterae,  quas  ego  non  solum  propter 
longitudinem  sed  etiam  propter  turpissimam  obscenitatem 
verborum  praetereundas  pulo.     Dixit  publice  data  drachma- 
rum  ccvi.     Dixit  tantum,  nihil  ostendit,  nihil  protulit;  sed 
adiunxit,  id  quod  certe,  quoniam  erat  domesticum,  docere  15 
debuit,  se  privatim  drachmarum  ccvi  dedisse.     Quantum 
sibi  ablatum  homo  impudentissimus  dicit,  tantum  numquam 

35  est  ausus  ut  haberet  optare.  Ab  A.  Sextilio  dicit  se 
dedisse  et  a  suis  fratribus.  Potuit  dare  SextiHus ;  nam 
fratres  quidem  consortes  sunt  mendicitatis.  Audiamus  20 
igitur  Sextihum ;  fratres  denique  ipsi  pnodeant ;  quam 
volent  impudenter  mentiantur  et,  quod  numquam  habu- 
erint,  dedisse  se  dicant ;  tamen  aliquid  fortasse  coram 
producti  dicent  in  quo  reprehendantur.  'Non  dedu.xi,' 
inquit,  'SextiHum.'  Cedo  tabulas.  *  Non  deportavi.' 25 
Fratres  saltem  exhibe.  '  Non  denuntiavi.'  Quod  ergo 
unus  Asclepiades  fortuna  egens,  vita  turpis,  existimatione 
damnatus  impudentia  atque  audacia  fretus  sine  tabuHs, 
sine    auctore     iecerit,    id    nos    quasi     crimen     aut     testi- 

3  totiiis  communis  Si'  5  Acmoii.]  Acmon.  b  {itbiquc)  7 

ceteri   sii/tpl.    Facriuis    (prodeant    aitte    procedit   iraitsfert  Graeviits) 
13  data  Sylvins  :  dalum  codd.  drachmas  B  18  ab  Aiigelitis  : 

aut  2  :  at  cett.         Sextullio  2  19  et  a]  a  xc  22  habucrunt 

Facrittts  29  iecerit  Vicloriits  :  legcrit  (-git  Z»')  codd. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  15  35 

monium    pertimescamus  ?      Idem    laudationem    quam    nos  36 
ab  Acmonensibus  Flacco  datam  proferebamus  falsam  esse 
dicebat.     Cuius  quidem  laudationis  iactura  exoptanda  nobis 
fuit.      Nam  ut   signum   publicum   inspexit  praeclarus   iste 

5  auctor  suae  civitatis,  solere  suos  civis  ceterosque  Graecos 
ex  tempore  quod  opus  sit  obsignare  dixit.  Tu  vero  tibi 
habeto  istam  laudationem  ;  nec  enim  Acmonensium  testi- 
monio  Flacci  vita  et  dignitas  nititur.  Uas  enim  mihi  quod 
haec   causa   maxime   postulat,    nuUam    gravitatem,   nuUam 

10  constantiam,  nuUum  firmum  in  Graecis  hominibus  con- 
silium,  nullam  denique  esse  testimoni  fidem.  Nisi  vero 
hactenus  ista  formula  testimoni  atque  orationis  tuae  describi 
ac  distingui  potest  ut  Flacco  absenti  aliquid  civitates  tri- 
buisse  dicantur,  Laelio  praesenti  per  se  agenti  vi  legis,  iure 

15  accusationis,  opibus  praeterea  suis  terrenti  ac  minanti  nihil 
temporis  causa  scripsisse  aut  obsignasse  videantur.  Equi- 
dem  in  minimis  rebus  saepe  res  magnas  vidi,  iudices, 
deprehendi  ac  teneri,  ut  in  hoc  Asclepiade.  Haec  quae  est 
a  nobis  prolata  laudatio  obsignata  erat  creta  illa  Asiatica 

20  quae  fere  est  omnibus  nota  nobis,  qua  utuntur  omnes  non 
modo  in  publicis  sed  etiam  in  privatis  litteris  quas  cotidie 
videmus  mitti  a  publicanis,  saepe  uni  cuique  nostrum. 
Neque  enim  testis  ipse  signo  inspecto  falsum  nos  proferre 
dixit,   sed  levitatem   totius    Asiae  protulit,   de  qua  nos  ct 

25  libenter  et  facile  concedimus.  Nostra  igitur  laudatio,  quam 
ille  temporis  causa  nobis  datam  dicit,  datam  quidem  con- 
fitetur,  consignata  creta  est ;  in  illo  autem  testimonio  quod 
accusatori   dicitur  datum  ceram    esse  vidimus.     Hic  ego,  38 

I   pertimescamus  ctl.   l'' :    pcrtimescimus  (-i-  /'//    ras.    liab.    1')   titct : 
pertimescemus  i-  3  exoptanda  bx  :    cxpetcnda  c  :    expectata  2  : 

exoptata  k  8  vita  Flacci  c  et]  ac  /J  9  nullam  con- 

stantiam  omi.  ^b^k  13  ac]  atque  x"C  '4   iuris  Sc/tol.  19 

creta  56' x^  ^'  Scliol.  :  cera  cctl.  23  enim]  vero  coiti,  MiUicr  :  del. 

Mommsen  26  confitemur  2  :  confitcntur  /»•  27  obsignata 

.    Lambinus 


i6  38  M.  TVLLI  CICERONIS 

iudices,  si  vos  Acmonensium  decretis,  si  ceterorum  Phrygum 
litteris  permoveri  putarem,  vociferarer  et  quam  maxime 
possem  contenderem,  testarer  publicanos,  excitarem  negotia- 
tores,  vestram  etiam  scientiam  implorarem ;  cera  depre- 
hensa  confiderem  totius  testimoni  fictam  audaciam  manifesto  5 
comprehensam  atque  oppressam  teneri.  Nunc  vero  non 
insultabo  vehementius  nec  volitabo  in  hoc  insolentius  neque 
in  istum  nugatorem  tamquam  in  aliquem  testem  invehar 
neque  in  toto  Acmonensium  testimonio,  sive  hic  confictum 
est,  ut  apparet,  sive  missum  domo  est,  ut  dicitur,  commo-  10 
rabor.  Etenim  quibus  ego  laudationem  istam  remittam, 
quoniam  sunt,  ut  Asclepiades  dicit,  leves,  horum  testi- 
monium  non  pertimescam. 

Venio  nunc  ad  Dorylensium  testimonium  ;  qui  producti 
tabulas    se    publicas    ad    Speluncas    perdidisse    dixerunt.  15 
O  pastores  nescio  quos  cupidos  litterarum,  si  quidem  nihil 
istis  praeter  litteras   abstulerunt !     Sed   aliud  esse   causae 
suspicamur,    ne    forte   isti    parum    versuti   esse    videantur. 
Poena   est,    ut   opinor,    Dorylai    gravior  quam  apud  alios 
falsarum  et  corruptarum  litterarum.     Si  veras  protulissent,  20 
criminis    nihil    erat,    si    falsas,    erat    poena.      Bellissimum 
40  putarunt  dicere  amissas.     Quiescant  igitur   et  me  hoc  in 
lucro   ponere   atque   aliud    agere    patiantur.     Non    sinunt. 
Supplet  enim  iste  nescio  qui  et  privatim  dicit  se  dedisse, 
Hoc  vero  ferri  nullo  modo  potest.     Qui  de  tabulis  publicis  25 
recitat  eis  quae  in  accusatoris  potestate  fuerunt  non  debet 
habere  auctoritatem  ;  sed  tamen  iudicium  fieri  videtur,  cum 
tabulae   illae   ipsae,   cuicuimodi    sunt,    proferuntur.      Cum 

2  quam  2Z»^  :  quantum  cett.  3  contendere  GuUehmiis  4 

scientiam]  conscientiam  Naugcrius  (2)  9  hic]  lioc  B  10 

commorabor  b^  :  commovebor  cctt.  (c/.  Clu.  53)  1 1   islam  lauda- 

tionem  6x  15   Speluncas  rf«  j^/rs;;;7  :  speluncas />;/o;rs  17 

aliquid  Maclvig  22   putavcrunt  Scliol.  23  aliud  Vbk  :   aliud 

me  cett.  24  istc  Vc :  illc  cctt^        qui  V :  quls  cctt.  25  qui  Fi'  : 

.quia  cett,  26  recitat  iis  k:  recitatis  V :  recitat  his  2Z»  :  recitatur 

his  cett.  27  cum]  cui  cum  V        28  cuiusccmodi  2xT  :  huiusmodi 

V^  iii  ras.  :  cuiusmodi  b  :  corr.  Schitts 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  1740 

vero  is  quem  nemo  vestrum  vidit  umquam,  nemo  qui 
mortalis  esset  audivit,  tantum  dicit :  '  dedi,'  dubitabitis, 
iudices,  quin  ab  hoc  ignotissimo  Phryge  nobiHssimum 
civem  vindicetis  ?     Atque  huic  eidem  nuper   tres   equites 

5  Romani  honesti  et  graves,  cum  in  causa  HberaH  eum  qui 
adserebatur  cognatum  suum  esse  diceret,  non  crediderunt. 
Qui  hoc  evenit  ut,  qui  locuples  testis  doloris  et  sanguinis 
sui  non  fuerit,  idem  sit  gravis  auctor  iniuriae  pubHcae? 
Atque   hic    Dorylensis    nuper   cum    efferretur    magna   fre- 41 

10  quentia  conventuque  vestro,  mortis  iUius  invidiam  in 
L.  Flaccum  LaeHus  conferebat.  Facis  iniuste,  LaeH,  si 
putas  nostro  periculo  vivere  tuos  contubernaHs,  praesertim 
cum  tua  neglegentia  factum  arbitremur.  Homini  enim 
Phrygi  qui   arborem  numquam    vidisset   fiscinam   ficorum 

if  obiecisti.  Cuius  mors  te  aHqua  re  levavit;  edacem  enim 
hospitem  amisisti ;  Flacco  vero  quid  profuit  ?  qui  valuit 
tam  diu  dum  huc  prodiret,  mortuus  est  aculeo  iam  emisso 
ac  dicto  testimonio.  At  istud  columen  accusationis  tuae, 
Mithridates,   postea  quam   biduum  retentus  testis  a  nobis 

20  effudit  quae  voluit  Omnia,  reprensus,  convictus  fractusque 
discessit ;  ambulat  cum  lorica ;  metuit  homo  doctus  et 
sapiens,  ne  L.  Flaccus  nunc  se  scelere  adHget,  cum  iam 
tesfem  illum  effugere  non  possit,  et,  qui  ante  dictum  testi- 
monium  sibi  temperarit,  cum  tamen  aHquid  adsequi  posset, 

25  is.  nunc  id  agat  ut  ad  falsum  avaritiae  testimonium  verum 
malefici   crimen    adiungat.      Sed    quoniam    de    hoc    teste 


nu 


2  dubitabitis    -vitis  Vj  V^t"  :  dubitatis  ccft.  4  idem  V  9 

ipcr    cum    Vxc :    nupcr  2  :    cum    nuper  bk  haec   forertur    F: 

ecferretur  Facrntis  10  conventuque  Kayser  :  consensuquc  mei : 

consessuquc  Paris.  7778  ' nt.  ■2),  Natigeiius  (2)  :  concursuque  Plnygos 
II   L.  om.  V^        L.  Laeiius  V^  12  nostro  periculo  Vc  :    periculo 

nostro  cetf.  13  cum  (quum)  V:  quod  ceit.  14  arborcm  F, 

Scliol.  :  arborem  fici  cctt.  15  aliqua  rclevavit  V :  ex  aliqua  partc 

rclevavit  cett.  :  con:  Klotz  17   emisso  F,  Scliol.  :   demisso  cett. 

18  at  5xT  :  ut  F2  :    ct  6'  accusatioiiis  \' :  actionis  ff//.  20 

rcpraensus  V:  reprehensus  ce//.  23  et  MiiUcy:  ut  codd.  25 

verum  V  -.  verum  etiam  cett.  26  quoniam  Vb"-  :  oin.  cett. 


17  41  M.  TVLLI  CICERONIS 

totoque  Mithridatico  crimine  disseruit  subtiliter  et  copiose 
_  Q.  Hortensius,  nos,  ut  instituimus,  ad  reliqua  pergamus. 
Caput  est  omnium  Graecorum  concitandorum,  qui  cum 
accusatoribus  sedet,  Heraclides  illeTemnites,  homo  ineptus 
et  loquax,  sed,  ut  sibi  videtur,  ita  doctus  ut  etiam  magistrum  5 
illorum  se  esse  dicat.  At,  qui  ita  sit  ambitiosus  ut  omnis 
vos  nosque  cotidie  persalutet,  Temni  usque  ad  illam  aeta- 
tem  in  senatum  venire  non  potuit  et,  qui  se  artem  dicendi 
traditurum  etiam  ceteris  profiteatur,  ipse  omnibus  turpissi- 

43  mis    iudiciis   victus  est.     Pari   feUcitate  legatus  una  venit  10 
Nicomedes,  qui  nec  in  senatum  uUa  condicione  pervenire 
potuit  et  furti  et  pro  socio  damnatus  est.     Nam  princeps 
legationis,   Lysania,   adeptus    est  ordinem  senatorium,  sed 
cum  rem  publicam  nimium  amplecteretur,  peculatus  damna- 
tus  et  bona  et  senatorium  nomen  amisit.     Hi  tres  etiam  15 
aerari   nostri    tabulas   falsas    esse   voluerunt ;    nam    servos 
novem  se  professi  sunt  habere,  cum  omnino  sine  comite 
venissent.     Decreto  scribendo  primum  video  adfuisse  Ly- 
saniam,  cuius  fratris  bona,  quod  populo  non  solvebat,  prae- 
tore    Flacco    publice  venierunt.      Praeterea  Philippus  est,  20 
Lysaniae  gener,  et  Hermobius,  cuius  frater  PoUis  item  pecu- 

19  niae  publicae  est   condemnatus.     Dicunt  se  Flacco  et  eis 

44  qui  simul  essent   drachmarum    cciOD    IDD   dedisse.     Cum 
civitate  mihi  res  est  acerrima  et  conficientissima  Htterarum, 

in  qua  nummus  commoveri  nuUus  potest  sine  quinque  prae-  25 
toribus,   tribus  quaestoribus,  quattuor  mensariis,  qui  apud 
illos  a  populo  creantur.     Ex  hoc  tanto  numero  deductus 

I   criiniiie  VB,  Scliol.  :  testimonio  i'  :    oiii.  cctt.         suptiliter  V :  et 
subtiliter  cett.  6  alioruin  se  x"'''  se  esse  V^  :    esse  se  cett. 

at  Baiter :  et  codd.  8  potuit  is  et  F  9  profitetur  26'/&  10 

victus  V :  convictus  cett.         legatus  una  V :  una  legatus  cctt.  11 

nec  V\  \\Qc\we.  cett.  13  Lysania  V:  Lysanias  5(r/;o/.,  cctt.  15 

est  bona  et  V  et  Schol.  19  quod  V :  quod  is  cctt.  21   Pollis 

V :  Poles  cctt.  23  drach.  /;  :    drag.  (-gli.  V)  cett.       ccido  IDD  V\  xv 

milia  cctt.  24  et  conficientissima    -marumc)  VBxc  \  oin.  26'  (et 

conficicndarum  litterarum  diligentissima  k)  26  tribus  om.  V 

27  lioc  om.  Schol. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  1944 

est  nemo.  At  cuni  illam  pecuniam  nominatim  Flacco  datani 
referant,  maiorem  aliam  cum  huic  eidem  darent  in  aedem 
sacram  reficiendam  se  perscripsisse  dicunt,  quod  minime 
convenit.  Nam  aut  omnia  occulte  referenda  fuerunt,  aut 
5  aperte  omnia.  Cum  perscribunt  Flac-co  nominatim,  nihil 
timent,  nihil  verentur ;  cum  operi  pubHco  referunt,  idem 
homines  subito  eundem  quem  contempserant  pertimescunt. 
Si  praetor  dedit,  ut  est  scriptum,  a  quaestore  numeravit, 
quaestor  a  mensa  pubUca,  mensa  aut  ex  vectigali  aut  ex 

10  tributo.  Numquam  erit  istuc  simile  criminis,  nisi  hanc 
mihi  totam  rationem  omni  ej.  personarum  genere  et  Uttera- 
rum  expUcaris. 

Vel  quod  est  in  eodem  decreto  scriptum,  homines  claris-  45 
simos  civitatis   ampUssimis    usos   honoribus    hoc   praetore 

15  circumventos,  cur  hi  neque  in  iudicio  adsunt  neque  in 
decreto  nominantur  ?  Non  enim  credo  significari  isto  loco 
iUum  qui  se  erigit  HeracUdam.  Vtrum  enim  est  in  claris- 
simis  civibus  is  quem  iudicatum  hic  duxit  Hermippus,  qui 
hanc   ipsam   legationem  quam  habet   non    accepit   a   suis 

ao  civibus,  sed  usque  Tmolo  petivit,  cui  nuUus  honos  in  sua 
civitate  habitus  est  umquam,  res  autem  ea  quae  tenuissimis 
committebatur  huic  una  in  \-ita  commissa  sola  est  ?  Custos 
T.  Aufidio  praetore  in  frumento  pubUco  est  positus ;  pro 
quo  cum  a  P.  Varinio  praetore  pecuniam  accepisset,  celavit 

25  suos  civis  ultroque  eis  sumptum  intuUt.  Quod  postea 
quam  Temni  Utteris  a  P.  Varinio  mis.sis  cognitum  atque 
patefactum    est,   cumque  eadem   de  re  Cn.   Lentulus,  qui 

I   at  scripsi  :  et  cocid.  2  aliam   F:  etiam  aliquam  (aliam  x')  f^'/- 

cum]_/br/.  quam  eidem  Naugeniis  (2    :  fide  F :  idem  (ii-  BT)  cett. 

4  occulte  (-ae  V^  Vt  :   occulta  cett.  5  praescribunt  V  Flacco 

nominatim  V  :  nominatim  Flacco  cf//.  10  istuc  V :  istud  ff//. 

hanc  Nicbuhr  :  huiic  /'  :  o»].  cctt.  17   Heraclidem  2  est  in 

clar.  V :  in  clar.  est  cett.  18  hic  oni.  Schol.  20  Timolo  ^■'^aT 

22  huic]  haec  Pluygers         sola  om.  c.Lambinus  23  in  det.  Laiii- 

binus  24  Varinio  V:  Varino  2T :    Varreno  6  26  P.  om.  V 


19  45  M.  TVLLI  CICERONIS 

censor  fuit,  Temnitarum  patronus,  litteras  misisset,  Hera- 

46  clidam  istum  Temni  postea  nemo  vidit.  Atque  ut  eius 
impudentiam  perspicere  possitis,  causam  ipsam  quae  levis- 
simi  hominis  animum  in  Flaccum  incitavit,  quaeso,  cogno- 

20  scite.     Fundum  Cymaeum  Romae  mercatus  est  de  pupillo  5 
Meculonio.     Cum   verbis   se   locupletem   faceret,    haberet 
nihil   praeter  illam   impudentiam  quam  videtis,  pecuniam 
sumpsit  mutuam  a  Sex.  Stloga,  iudice  hoc  nostro,  primario 
viro,  qui  et  rem   agnoscit    neque  hominem    ignorat ;   qui 
tamen  credidit    P.   Fulvi    Nerati,   lectissimi  hominis,   fide.  10 
Ei    cum    solveret,  sumpsit  a  C.   M.   Fufiis,  equitibus    Ro- 
manis,    primariis    viris.       Hic    hercule    '  cornici    oculum/ 
ut  dicitur.     Nam  hunc  Hermippum,   hominem   eruditum, 
civem  suum,  cui  debebat  esse  notissimus,  percussit.     Eius 
enim  fide  sumpsit  a  Fufiis.     Securus  Hermippus  Temnum  15 
proficiscitur;,    cum    iste    se    pecuniam    quam    huius    fide 
sumpserat   a   discipulis    suis    diceret   Fufiis   persoluturum. 

47  Habebat  enim  rhetor  iste  discipulos  quosdam  locupletis, 
quos  dimidio  redderet  stultiores  quam  acceperat ;  neminem 
tamen  adeo  infatuare  potuit  ut  ei  nummum  ullum  crederet.  ao 
Itaque  cum  Roma  clam  esset  profectus  muljosque  minutis 
mutuationibus  fraudavisset,  in  Asiam  venit  Hermippoque 
percontanti  de  nomine  Fufiano  respondit  se  omnem  pecu- 
niam  Fufiis  persolvisse.  Interim,  neque  ita  longo  inter- 
vallo,  Ubertus  a  Fufiis  cum  Htteris  ad  Hermippum  venit;25 

I   Heraclidem  "S-Bxc  2  postea  nemo  V,  Sr/ioi.  :  nemo  postea 

cetf.  5  pupillo]  populo  c  :  P.  Vrsinits  8  mutuam  B  :  mutuum 

b^XC  :  tum  Vlle         Stloga  Gamioiii :  siloga  V:   sio\a.  cett.  ro  P.] 

L.  Schol.  Nerati  Vk,  Schol.  :  Veratii  f-tus  2)  cett.         fide.     Ei  V: 

fidei.     Is  cett.  i  r  a  C.  M.  Vc :  ACMA  2  :  a  C.  M.  a  x^t :  a  C.  et 

M.  b         Fufiis  (-fis  V)  VX  :  Fusiis  cett.  12  hercle  Schol.  15 

a  out.  V         r6  se  V:  sese  cett.  i-j  Fusiis  Bx^ti  :  Fufio    Fi-  2)  VS, 

r8  discipulos  Schol.  et  Aritsian.  K.  vii.  />.  465  :  adulescentcs  codci. 
19  acceperat  V.  Aritsian.  :  ubi  nihil  possint  1 -ent  BT)  discere  nisi 
ignorantiam  littcrarum  add.  cctt.  20  tamen  V,  Aritsian.  :  quidem 

cett.  nummum  concrederet  Antsian.  23  percunctanti  (-ei  /')  VS. 
pecuniam  .  .  .  in  re  sit  (§  53)  Vxk,  b  in  nig,  :  om.  cett. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  20  47 

pecunia  petitur  ab  Hermippo.  Hermippus  ab  Heraclida 
petit ;  ipse  tamen  Fufiis  satis  facit  absentibus  et  fidem 
suam  liberat ;  hunc  aestuantem  et  tergiversantem  iudicio 
ille  persequitur.  A  recuperatoribus  causa  cognoscitur. 
5  Nolite  existimare,  iudices,  non  unam  et  eandem  omnibus  48 
in  locis  esse  fraudatorum  et  infitiatorum  impudentiam. 
Fecit  eadem  omnia  quae  nostri  debitores  solent ;  negavit 
sese  omnino  versuram  ullam  fecisse  Romae ;  Fufiorum  se 
adfirmavit  numquam  omnino  nomen  audisse ;  Hermippum 

10  vero  ipsum,  pudentissimum  atque  optimum  virum,  veterem 
amicum  atque  hospitem  meum,  splendidissimum  atque 
ornatissimum  civitatis  suae,  probris  omnibus  maledictisque 
vexat.  Sed  cum  se  homo  volubilis  quadam  praecipiti  cele- 
ritate  dicendi  in  illa  oratione  iactaret,  repente  testimoniis 

15  Fufiorum  nominibusque  recitatis  homo  audacissimus  per- 

timuit,  loquacissimus  obmutuit.    Itaque  recuperatores  contra 

istum   rem    minime   dubiam    prima    actione   iudicaverunt. 

Cum  iudicatum  non  faceret,  addictus  Hermippo  et  ab  hoc 

ductus  est.     Habetis  et  honestatem  hominis  et  auctoritatem 

49 
20  testimoni  et  causam  omnem  simultatis.     Atque  is  ab  Her- 

mippo  missus,  cum  ei  pauca  mancipia  vendidisset,  Romam 

se  contuht,  deinde  in  Asiam  rediit,  cum   iam  frater  meus 

Flacco  successisset.     Ad  quem  adiit  causamque  ita  detuHt, 

recuperatores  vi  Flacci  coactos  et  metu  falsum  invitos  iudi- 

25  cavisse.  Frater  meus  pro  sua  aequitate  prudentiaque  de- 
crevit  ut,  si  iudicatum  negaret,  in  duplum  iret ;  si  metu 
coactos  diceret,  haberet  eosdem  recuperatores.  Recusavit 
et,  quasi  nihil  esset  actum,  nihil  iudicatum,  ab  Hermippo 
ibidem    mancipia  quae   ipse  ei  vendiderat    petere   coepit. 

?,o  M.  Gratidius  legatus,  ad  quem  est  aditum,  actionem  se 
daturum  negavit ;  re  iudicata  stari  ostendit  placere.    Iterum  50 

8  se    Naugeritis  '2^,  :    sed    (sed   et  k^  codd.  14  oratione  k  : 

ratione  cett.  16  ommutuit  codd.  tt  Schol.  22  rediit  bk  : 

redit  cett. 


21  50  M.  TVTJ.I  CICERONIS 

iste,  cui  nullus  esset  usquam  consistendi  locus,  Romam  se 
rettulit ;  persequitur  Hermippus,  qui  numquam  istius  impu- 
dentiae  cessit.     Petit  Heraclides  a  C.  Plotio  senatore,  viro 
primario,   qui   legatus  in  Asia   fuerat,  mancipia  quaedam 
quae  se,  cum  iudicatus  esset,  per  vim  vendidisse  dicebat.  5 
Q.  Naso,  vir  ornatissimus,  qui  praetor  fuerat,  iude.x  sumitur. 
Qui  cum  sententiam  secundum  Plotium  se  dicturum  osten- 
deret,  ab  eo  iudice  abiit  et,  quod  iudicium  lege  non  erat, 
causam  totam  reliquit.     Satisne  vobis,  iudices,   videor  ad 
singulos    testis    accedere   neque,    ut   primo    constitueram,  10 
tantum  modo  cum  universo  genere  confligere  ? 
51      Venio  ad  Lysaniam  eiusdem  civitatis,  peculiarem  tuum, 
Deciane,  testem  ;  quem  tu  cum  ephebum  Temni  cognosses, 
quia  tum  te  nudus  delectarat,  semper  nudum  esse  voluisti. 
Abduxisti  Temno   Apollonidem  ;    pecuniam  adulescentulo  15 
grandi  faenore,  fiducia  tamen  accepta,  occupavisti.     Hanc 
fiduciam  commissam  tibi  dicis  ;    lenes  hodie  ac  possides. 
Eum  tu  testem  spe  recuperandi  fundi  paterni  venire  ad  testi- 
monium    dicendum   coegisti ;    qui    quoniam    testimonium 
nondum  dixit,  quidnam  sit  dicturus  exspecto.     Novi  genus  20 
hominum,    novi   consuetudinem,  novi    libidinem.     Itaque, 
etsi  teneo  quid  sit  dicere  paratus,  nihil  tamen  contra  dis- 
putabo  prius  quam  dixerit.     Totum  enim  convertet  atque 
alia  finget.     Quam  ob  rem  et  ille  servet  quod  paravit,  et 
ego  me  ad  id  quod  adtulerit  integrum  conservabo.  25 

Venio  nunc  ad   eam   civitatem   in   quam   ego  multa  et 
magna   studia  et  ofiicia    contuli,  et   quam   meus  frater  in 


22 


3  Heraclidaes  V :  Hcraclida  com.  MiiUe>  7  ostenderet,  ab  F', 

Faernus  :  ostenderet  et  ab  cctt.  {V^)  8  abiit  et  Facnius:  habitet 

V :  abiret  cett.  12  venio  ad]  veniat  V         tuum  k  :  tum  V:  cum 

^X  13   cognosses  ed.  R :  cognosces  V :  cognosccres  cett.  14 

quia  tum  Faeriiiis  :  qua  tum  F:  qui  lunc  Sc/io/.  :  quantum  k  :  quoniam 
i')(        delectaverat  Scliol.  15  adduxisti  cocid. :  corr.  fd.  Ascens.  {2) 

17  dicis  oiii.  by  18  tu  testem  oiit.  Sc/ioi.  20  nondum  siippl. 

Faenius  23  convertit  V  24  et  eo  me  V  26  et  magna 

^X  :  magna  Fk  27  studia  et  oin.  bx 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  22  53 

primis  colit  atque  diligit.  Quae  si  civitas  per  viros  bonos 
gravisque  homines  querelas  ad  vos  detulisset^  paulo  com- 
moverer  magis.  Nunc  vero  quid  putem?  Trallianos 
Maeandrio  causam  publicam  commisisse,  homini  egenti,  sor- 

5  dido,  sine  honore,  sine  existumatione,  sine  censu  ?  Vbi 
erant  illi  Pythodori,  Aetidemi,  Lepisones,  ceteri  homines 
apud  nos  noti,  inter  suos  nobiles,  ubi  illa  magnifica  et 
gloriosa  ostentatio  civitatis  ?  Nonne  esset  puditum,  si  hanc 
causam  agerent  severe,  non  modo  legatum  sed  Trallianum 

10  omnino  dici  Maeandrium  ?     Huic  illi  legato,  huic  publico 
testi  patronum  suum  iam  inde  a  patre  atque   maioribus, 
L.  Flaccum,  mactandum  civitatis  testimonio  tradidissent  ? 
Non  est  ita,  iudices,  non  est  profecto.     Vidi  ego  in  quodani  53 
iudicio  nuper  Philodorum  testem  Trallianum,  vidi  Parrha- 

15  sium,  vidi  Archidemum,  cum  quidem  idem  hic  mihi  Maean- 
drius  quasi  ministrator  aderat  subiciens  quid  in  suos  civis 
civitatemque,  si  vellem,  dicerem.  Nihil  enim  illo  homine 
levius,  nihil  egentius,  nihil  inquinatius.  Qua  re,  si  hunc 
habent  auctorem   Tralliani  doloris  sui,  si  hunc  custodem 

20  Htterarum,  si  hunc  testem  iniuriae,  si  hunc  actorem  quere- 
larum,  remittant  spiritus,  comprimant  animos  suos,  sedent 
adrogantiam,  fateantur  in  Maeandri  persona  esse  expressam 
speciem  civitatis.  Sin  istum  semper  illi  ipsi  domi  proteren- 
dum  et  conculcandum  putaverunt,  desinant  putare  auctori- 

35  tatem  esse  in  eo  testimonio  cuius  auctor  inventus  est  nemo. 
Sed  exponam  quid  in  re  sit  ut  quam  ob  rem  ista  civitas  23 
neque  severe  Flaccum  oppugnarit    neque  benigne  defen- 

2  querellas  l'  4  publicam  Scliol.  :  P.  F-  :  om.  cett.  6  Pj-tho- 
dori  Actidcmi  Lepisones  (-soni  k)  k,  Faeimis  :  pythodoria  et  idem 
iepisoni  (-e  F^)  cett.  (Archidcmi  pro  Aetidemi  K/ots,  Epigoni  pro 
Lepisones  Baiier)  8  putidum  \^  1 1  a  patre  i,  ed.  V :  aperte 

mei  14  parrhasidium  V  15  mihi  Vi:    oni.  cett.  20 

actorem   Cameranus  :    auctorem  codcl.  et  Sc/iol.  quaerellarum  V 

21   sedent  b  :  sedeant  Vx  '■   seducant  k  23  sin  Naugerius  (i)  :  in 

Vk  :  otn.  bx  26  sit  bx  ■  oin.  Vk  in  lac.  27  verc  V        defen- 

deret  V 

CIC.  PRO  FI..\CCO  15 


33  53  M.  TVLLI  CTCERONIS 

54  derit  scire  possitis.  Erat  ei  Castriciano  nomine  irata,  de 
quo  toto  respondit  Hortensius ;  invita  solverat  Castricio 
pecuniam  iam  diu  debitam.  Hinc  totum  odium,  hinc 
omnis  offensio.  Quo  cum  venisset  Laelius  ad  iratos  et  illud 
Castricianum  volnus  dicendo  refricuisset,  siluerunt  prin-  5 
cipes  neque  in  illa  contione  adfuerunt  neque  istius  decreti 
ac  testimoni  auctores  esse  voluerunt.  Vsque  adeo  orba 
fuit  ab  optimatibus  illa  contio  ut  princeps  principum  esset 
Maeandrius  ;  cuius  lingua  quasi  flabello  seditionis  illa  tum 

55  est  egentium  contio  ventilata.  Itaque  civitatis  pudentis,  ut  10 
ego  semper  existimavi,  et  gravis,  ut  ipsi  existimari  volunt, 
iustum  dolorem  querelasque  cognoscite.  Quae  pecunia 
fuerit  apud  se  Flacci  patris  nomine  a  civitatibus,  hanc  a  se 
esse  ablatam  queruntur.  AHo  loco  quaeram  quid  Hcuerit 
Flacco ;  nunc  tantum  a  TralHanis  requiro,  quam  pecuniam  15 
ab  se  ablatam  querantur,  suamne  dicant,  sibi  a  civitatibus 
conlatam  in  usum  suum.     Cupio   audire.     '  Non,'   inquit, 

'  dicimus.'     Quid  igitur  ?     '  Delatam  ad  nos,  creditam  no- 
bis  L.  Flacci  patris  nomine  ad  eius  dies  festos  atque  ludos.' 

56  Quid  tum?  '  Hanc  te,'  inquit, 'capere  non  Hcuit.'  lam  id  20 
videro,  sed  primum  iUud  tenebo.  Queritur  gravis,  locuples, 
ornata  civitas,  quod  non  retinet  aHenum ;  spoHatam  se  dicit, 
quod  id  non  habet  quod  eius  non  fuit.  Quid  hoc  impuden- 
tius  dici  aut  fingi  potest  ?  Delectum  est  oppidum,  quo  in 
oppido  universa  pecunia  a  tota  Asia  ad  honores  L.  Flacci  25 
poneretur.     Haec  pecunia  tota  ab  honoribus  translata  est 

in  quaestum  et  faenerationem  ;  recuperata  est  multis  post 

annis.     Quae  civitati   facta  est  iniuria  ?     At   moleste  fert 
57 

I   ei  oni.  V  (fort.  nomine  ei  irata)  5  dicendum  V         exsilue- 

runt  cod.  H.  Stephani  6  contionis  V         istius  V :  ipsius  (illiusf) 

cett.  1  Z.Z  V :  atque  'S.hk  :  aut  xc  adeo  Vi :  eo  cett.  8 

ab  om,  b^  optumatilius  V  12  istum  2  13  nomine  col- 

lata  a  Naiigeritis  (2)  14  querantur  c  16  ab  se  2T  :  a  se  x  ^ 

esse  b  queruntur  b^k  19  patris  om.  x^  25  universa 

scripsi:  una  Si^x''"  •  ^"o  ^>  ^>igeli'<s       tota  del.  Naugerius  (2)         26 
est  in]  in  x''' 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  24  57 

civitas.  Credo  ;  avolsum  est  enim  praeter  spem  quod  erat 
spe  devoratum  lucrum.  At  queritur.  Impudenter  facit ; 
non  enim  omnia  quae  dolemus,  eadem  queri  iure  possumus. 
At  accusat  verbis  gravissimis,  Non  civitas,  sed  imperiti 
5  homines  a  Maeandrio  concitati.  Quo  loco  etiam  atque 
etiam  facite  ut  recordemini  quae  sit  temeritas  multitudinis, 
quae  levitas  propria  Graecorumj  quid  in  contione  sedi- 
tiosa  valeat  oratio.  Hic,  in  hac  gravissima  et  moderatissima 
civitate,  cum  est  forum  plenum  iudiciorum,  plenum  magi- 

ro  stratuum,  plenum  optimorum  virorum  et  civium,  cum  specu- 
latur  atque  obsidet  rostra  vindex  temeritatis  et  moderatrix 
offici  curia,  tamen  quantos  fluctus  excitari  contionum  vi- 
detis !  Quid  vos  fieri  censetis  Trallibus  ?  an  id  quod 
Pergami  ?     Nisi   forte  hae  civitates  existimari   volunt  faci- 

15  lius  una  se  epistula  Mithridatis  moveri  impeUique  potuisse 
ut  amicitiam  populi  Romani,  fidem  suam,  iura  omnia  offici 
humanitatisque  violarent,  quam  ut  fiHum  testimonio  laede- 
rent  cuius  patrem  armis  pellendum  a  suis  moenibus  cen- 
suissent.    Qua  re  noHte  mihi  ista  nominacivitatum  nobiUuni  58 

20  opponere ;  quos  enim  hostis  haec  famiHa  contempsit,  num- 
quam  eosdem  testis  pertimescet.  Vobis  autem  est  con- 
fitendum,  si  consiHis  principum  vestrae  civitates  reguntur, 
non  multitudinis  temeritate,  sed  optimatium  consiHo  bellum 
ab  istis  civitatibus  cum  populo  Romano  esse  susceptum  ; 

25  sin  ille  tum  motus  est  temeritate  imperitorum  excitatus, 
patimini  me  dehcta  volgi  a  pubHca  causa  separare,  At 
enim  istam  pecuniam  huic  capere  non  Hcuit.  Vtrum  voltis 
patri  Flacco  Hcuisse  necne  ?  Si  Hcuit  uii^  sicuti  certe  H'cuit, 
ad  eius  honores  conlata,   ex    quibus    nihil   ipse    capiebat, 

I  aviilsum  26'  :  amissum  cett.         3  iure  queri  />x  12  contionum 

Ib^^k  :   contione  x'^  '■   '"  contione  B  13  an  id  quod]  an  non  id 

quod  Sylvitis:   quid  Eriiesti  14   Pergami  ?    Nisi  ^  :  pergameni  si 

2xc  :   pergamenum  (-ni  nisi  B)  b  16  fidem  T  :  sedem  cett.  21 

autem]  tum  2  23  optimatium  2  :  optimatum  cett.         28  Flacci  B 

uti  snpplevi         29  collatam  b^k,  ed.  V         quibus]  qua  Oetling        nihil 
ipse  2  :  ipsc  nihil  cett. 


25  59  M.  TVLT J  CICERONIS 

patris  pecuniam  recte  abstulit  filius ;  si  non  licuit,  tamen 
illo  mortuo  non  modo  filius  sed  quivis  heres  rectissime 
potuit  auferre.  Ac  tum  quidem  Tralliani  cum  ipsi  gravi 
faenore  istam  pecuniam  multos  annos  occupavissent,  a 
Flacco  tamen  omnia  quae  voluerunt  impetraverunt,  neque  5 
tam  fuerunt  impudentes  ut  id  quod  Laelius  dixit  dicere 
auderent,  hanc  ab  se  pecuniam  abstuUsse  Mithridatem. 
Quis    enim  erat  qui   non  sciret  in    ornandis  studiosiorem 

60  Mithridatem  quam  in  spoHandis  TraUianis  fuisse  ?  Quae 
quidem  a  me  si,  ut  dicenda  sunt,  dicerentur,  gravius  age-  10 
rem,  iudices,  quam  adhuc  egi,  quantam  Asiaticis  testibus 
fidem  habere  vos  conveniret ;  revocarem  animos  vestros  ad 
Mithridatici  belU  memoriam,  ad  iUam  universorum  civium 
Romanorum  per  tot  urbis  uno  puncto  temporis  miseram 
crudelemque  caedem,  praetores  nostros  deditos,  legatos  in  15 
vincla  coniectos,  nominis  prope  Romani  memoriam  cum 
vestigio  onitii  imperi  non  modo  ex  sedibus  Graecorum 
verum  etiam  ex  Utteris  esse  deletam.  Mithridatem  domi- 
num,  iUum  patrem,  iUum  conservatorem  Asiae,iUum  Euhium, 

61  Nysium,    Bacchum,    Liberum    nominabant.     Vnum   atque  20 
idem  erat  tempus  cum  L.  Flacco  consuU  portas  tota  Asia 
claudebat,  Cappadocem  autem  iUum  non  modo  recipiebat 
suis  urbibus  verum  etiam  uUro  vocabat.     Liceat  haec  nobis, 

si  obUvisci  non  possumus,  at  tacere,  Uceat  mihi  potius  de 
levitate   Graecorum   queri   quam  de  crudeUtate ;    auctori-  25 
tatem  isti  habeant  apud  eos  quos  esse  omnino  noluerunt  ? 
Nam,  quoscumque  potuerunt,  togatos  interemerunt,  nomen 

26  civium  Romanorum  quantum  in  ipsis  fuit  sustulerunt.     In 
hac  igitur  urbe  se  iactant  quam  oderunt,  apud  eos  quos 

I  si]  sed  B        3  gravi)/o;/.  grandi  {cf.  §  51)  8  qui  non]  quin 

coni.  MilUer  16  vincla  2x  :  vincula  cett.  17  oinni  anpplcvit 

Oetling  (Jioc  loco,  post  cum  Garatoni)  sedibus  cod.  H.  Stepliani : 

edibus  (ae-  x)  "'«  18  dominum  Latnbinus  :  deum  (dm  2)  2x  : 

demum  b  :  deinde  T  19  Eiihiiim    Laclwiann  :    euium  2x  :    eu- 

chium  cett.         20  nj^sum   lc       Liberum  del.  Lantbimts  23  suis] 

in  suis  2  29  iactent  k,  Lambinus 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  26  61 

inviti  vident,  in  ea  le  publica  ad  (\ucim  opprimendam  non 
animus  eis,  sed  vires  defuerunt  ?  Aspiciant  hunc  florem 
legatorum  laudatorumque  Flacci  ex  vera  atque  integra 
Graecia  ;  tuni  se  ipsi  expendant,  tum  cum  his  comparent, 

5  tum,  si  audebunt,  dignitati  horum  anteponant  suam. 

Adsunt  Athenienses,   unde   humanitas,  doctrina,  religio,  62 
fruges,  iura,   leges  ortae  atque  in  omnis   terras   distributae 
putantur ;  de  quorum  urbis  possessione  propter  pulchritu- 
dinem  etiam  inter  deos  certamen  fuisse  proditum  est ;  quae 

10  vetustate  ea  est  ut  ipsa  ex  sese  suos  civis  genuisse  ducatur, 
et  eorum  eadem  terra  parens,  altrix,  patria  dicatur,  auctori- 
tate  autem  tanta  est  ut  iam  fractum  prope  ac  debilitatum 
Graeciae  nomen  huius  urbis  laude  nitatur.     Adsunt  Lace-  63 
daemonii,  cuius  civitatis  spectata  ac  nobilitata  virtus  non 

15  solum  natura  corroborata  verum  etiam  disciplina  putatur ; 
qui  soli  toto  orbe  terrarum  septingentos  iam  annos  amplius 
unis  moribus  et  numquam  mutatis  legibus  vivunt.  Adsunt 
ex  Achaia  cuncta  multi  legati,  Boeotia,  Thessalia,  quibus 
locis  nuper   legatus    Flaccus   imperatore  Metello  praefuit. 

20  Neque  vero  te,  MassiHa,  praetereo  quae  L.  Flaccum  tribimum 
mihtum  quaestoremque  cognosti ;  cuius  ego  civitatis  disci- 
plinam  atque  gravitatem  non  solum  Graeciae,  sed  haud  scio 
an  cunctis  gentibus  anteponendam  iure  dicam ;  quae  tam 
procul  a  Graecorum  omnium  regionibus,  disciplinislinguaque 

25  divisa  cum  in  ultimis  terris  cincta  Gallorum  gentibus  barba- 
riae  fluctibus  adluatur,  sic  optimatium  consilio  gubernatur  ut 
omnes  eius  instituta  laudare  facihus  possint  quam  aemulari. 
Hisce  utitur  laudatoribus  Flaccus,  his  innocentiae  testibus,  64 
ut  Graecorum  cupiditaii  Graccorum  auxilio  rcsistamus. 

2  defuerunt  Naugcrins  (2)  :    defccerunt  (deficiunt  t)  et  defuerunt 
Ibcx  :  defccerunt  X',  Gnitcius  4  liis]  his  se  6  5  eoruin  Z»' 

componant  26'  10  ducatur  scripsi  :  dicatur  'oni.  Lng.  7)  codd. 

{cf.  §  65)  19  L.  Flaccus  Faenius  20  tribunum  militum 

Guliclmiiis  {c/.  §  loi^:  m i litem  rof/rt'.  23  \\.wcoiii.  2  26 

adluatur  B,  cd.  R  :  abluaUir  cctt.  optimatium   2:  optimatum  cett. 

29  Graccorum  cupidilati  suppl.  NiuigcriHS  [2)'.  Graccis  suppl.  Aiigclius 


2764  M.  TVLLI  CICERONIS 

27  Quamquam  quis  ignorat,  qui  modo  umquam  mediocriter 
res  istas  scire  curavit^  quin  tria  Graecorum  genera  sint 
vere  ?  quorum  uni  sunt  Athenienses,  quae  gens  lonum 
habebatur,  Aeolis  alteri,  Doris  tertii  nominabantur.  Atque 
haec  cuncta  Graecia,  quae  fama,  quae  gloria,  quae  doctrina,  5 
quae  plurimis  artibus,  quae  etiam  imperio  et  bellica  laude 
floruit,  parvum  quendam  locum,  ut  scitis,  Europae  tenet 
semperque  tenuit,  Asiae  maritimam  oram  bello  superatam 
cinxit  urbibus,  non  ut  victam  coloniis  illam  constringeret.  sed 

(>5  ut  obsessam  teneret.  Quam  ob  rem  quaeso  a  vobis,  Asia-  10 
tici  testes,  ut,  cum  vere  recordari  voletis  quantum  auctori- 
tatis  in  iudicium  adferatis,  vosniet  ipsi  describatis  Asiam 
nec  quid  alienigenae  de  vobis  loqui  soleant,  sed  quid  vosmet 
ipsi  de  genere  vestro  statuatis,  memineritis.  Namque,  ut 
opinor,  Asia  vestra  constat  ex  Phrygia,  Mysia,  Caria,  Lydia.  15 
Vtrum  igitur  nostrum  est  an  vestrum  hoc  proverbium, 
'  Phrygem  plagis  fieri  solere  meliorem  '  ?  Quid  ?  de  tota 
Caria  nonne  hoc  vestra  voce  volgatum  est,  '  si  quid  cum 
periculo  experiri  velis,  in  Care  id  potissimum  esse  facien- 
dum'?  Quid  porro  in  Graeco  sermone  tam  tritum  atque  ao 
celebratum  est  quam,  si  quis  despicatui  du-citur,  ut  '  Myso- 
rum  ultimus '  esse  dicatur  ?  Nam  quid  ego  dicam  de 
Lydia  ?  Quis  umquam  Graecus  comoediam  scripsit  in  qua 
servus  primarum  partium  non  Lydus  esset  ?  Quam  ob 
rem  quae  vobis  fit  iniuria,  si  statuimus  vestro  nobis  iudicio  25 

66  standum  esse  de  vobis  ?  Equidem  mihi  iam  satis  superque 
dixisse  videor  de  Asiatico  genere  testium ;  sed  tamen 
vestrum  est,  iudices,  omnia  quae  dici  possunt  in  hominum 

4  liabebatur  26'  :  habetur  cc//.  Aeoles  b^  Dores  i'  8 

maritimam  Sb^k  :    maximani  ce//.  9  urbibus  26i  :    viribus  cft/. 

victam  scripsi  {cf.  §  69")  :    munitam  codd.  constririgeret  soipsi  {c/. 

Rull.  i.  16    :   generaret  2  :    augeret  b^k  :  gentem  Bx^  :   gubernaret  », 
Stangl  12  afTeratis  Bx  '■  affertis  26U'  :  deferatis  c  19 

Care  s,  Erastnus  ;  Caria  Ibk  :  ea  rc  x^  26  superque  x*  '■  supra- 

que  cett. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  27  66 

levitatem,  inconstantiam,  cupiditatem,  etiam  si  a  me  minus 
dicuntur,  vestris  animis  et  cogitatione  comprendere. 

Sequitur  auri  illa  invidia  ludaici.  Hoc  nimirum  est  illud  28 
quod  non  longe  a  gradibus  Aureliis  haec  causa  dicitur. 
5  Ob  hoc  crimen  hic  locus  abs  te,  Laeli,  atque  illa  turba 
quaesita  est ;  scis  quanta  sit  manus,  quanta  concordia, 
quantum  valeat  in  contionibus.  Sic  submissa  voce  agam 
tantum  ut  iudices  audiant ;  neque  enim  desunt  qui  istos  in 
me  atque  in  optimum  quemque  incitent ;  quos  ego,  quo  id 

10  faciHus   faciant,    non   adiuvabo.     Cum    aurum   ludaeorum  67 
nomine  quotannis  ex  ItaUa  et  ex  omnibus  nostris  provinciis 
Hierosolymam  exportarr  soleret,  Flaccus  sanxit  edicto  ne  ex 
Asia  exportari  Hceret.     Quis  est,  iudices,  qui  hoc  non  vere 
laudare  possit  ?     Exportari  aurum  non  oportere  cum  saepe 

15  antea  senatus  tum  me  consule  gravissime  iudicavit,  Huic 
autem  barbarae  superstitioni  resistere  severitatis,  multitu- 
dinem  ludaeorum  flagrantem  non  numquam  in  contionibus 
pro  re  publica  contemnere  gravitatis  summae  fuit.  At 
Cn.  Pompeius  captis  Hierosolymis  victor  ex  illo  fano  nihil 

20  attigit.     In  primis  hoc,   ut   multa  aha,  sapienter  ;    in  tam  68 
suspiciosa   ac  maledica   civitate    locum   sermoni  obtrecta- 
torum  non  rehquit.      Non    enim   credo  reUgionem  et  lu- 
daeorum  et  hostium  impedimento  praestantissimo  imperatori, 
sed  pudorem  fuisse.    Vbi  igitur  crimen  est,  quoniam  quidem 

25  furtum  nusquam  reprehendis,  edictum  probas,  iudicatum 
fateris,  quaesitum  et  prolatum  palam  non  negas,  actum 
esse  per  viros  primarios  res  ipsa  declarat  ?  Apameae  mani- 
festo  comprehensum  ante  pedes  praetoris  in  foro  expensum 
est  auri  pondo  c  paulo  minus  per  Sex.  Caesium,  equitem 

2  comprehendere  codd.  {cf.  Zielinski,  f>.  177^  3  illud  est  c, 

Bailer         7  valeat  T  :  valet  Ibx       sic  b^k,  Faetiiiis  :  si  2  :  oin.  ceit. : 
fort.  st  !  10  lud.  nomine  aurum  c  11   nostris  'S.b^k  :  oin.  cctt.  : 

vestris  Facriius  12  Hierosolyma  Eriicsti  18  prac  Baiter 

20  in  tam]  quod  in  tam  cod.  H.  Stephani  24  quoniam]  quando  <r 

25  indicatiim  Pantaqatlnis         27  manifcsto  26'  :  manifeste  cctt.         29 
est]  esse  2         ccsiuium  2 


28  68  M.  TVLLT  CICERONIS 

Romanum^  castissimum  hominem  atque  integerrimum, 
Laodiceae  xx  pondo  paulo  amplius  per  hunc  L.  Peducaeum, 
iudicem  nostrum,  Adramytii  c   per  Cn.  Domitium  legatum, 

69  Pergami  non  multum.  Auri  ratio  constat,  aurum  in  aerario 
est ;  furtum  non  reprehenditur,  invidia  quaeritur ;  a  iudici-  5 
bus  oratio  avertitur,  vox  in  coronam  turbamque  effunditur. 
Sua  cuique  civitati  religio,  LaeH,  est,  nostra  nobis.  Stanti- 
bus  Hierosolymis  pacatisque  ludaeis  tamen  istorum  religio 
sacrorum  a  splendore  huius  imperi,  gravitate  nominis  nostri, 
maiorum  institutis  abhorrebat ;  nunc  vero  hoc  magis^  quod  10 
illa  gens  quid  de  nostro  imperio  sentiret  ostendit  armis ; 
quam  cara  dis  immortalibus  essef  docuit,  quod  est  victa, 
quod  elocata,  quod  serva  facta. 

y  Quam  ob  rem  quoniam,  quod  crimen  esse  voluisti,  id 
totum  vides  in  laudem  esse  conversum,  veniamus  iam  ad  15 
civium  Romanorum  querelas  ;  ex  quibus  sit  sane  prima 
Deciani.  Quid  tibi  tandem,  Deciane^  iniuriae  factum  est  ? 
Negotiaris  in  hbera  civitate.  Primum  patere  me  esse  curio- 
sum.  Quo  usque  negotiabere,  cum  praesertim  sis  isto  loco 
natus  ?  Annos  iam  xxx  in  foro  versaris,  sed  tamen  in  20 
Pergameno.  Longo  intervallo,  si  quando  tibi  peregrinari 
commodum  est,  Romam  venis,  adfers  faciem  novam, 
nomen  vetus,  purpuram  Tyriam,  in  qua  tibi  invideo,  quod 

71  unis  vestimentis  tam  diu  lautus  es.     Verum  esto,  negotiari 
libet ;  cur  non  Pergami,  Smyrnae,  Trallibus,  ubi  et  multi  25 
cives    Romani   sunt   et   ius   a    nostro    magistratu   dicitur? 
Otium  te  delectat,  Utes,  turbae,  praetor  odio  est,  Graecorum 

2  hunc  Oyelli  :   hunc  C.  codd.  {)  C  e  v.  pro.v.  adscUuin)  :   hunc  ipsum 

Naugeriits  (2)  3  adrimeti   'il>x  :    adrumeti  T  :    corr.    Sylvius 

c  supplevi  (cf.  V.  2)  6  convertitur  'S.b^                12  victa]  unita  2>& 

{cf.  §  64,  Rull.  ii.  99)  13  elocata  2/^'  :  est  locata  cett.           serva 

facta   Sylvius  :    servata  codd.  :    serva   Augrlius                  ig  isto  Nau- 

gciius  (2)  :  illo  codd.  20  tamen  in]  tamen  Lagg.  7.  13.  ed.  Ascens.  (2) 

23  Tyriam   eandem   in  Moiiiiiiseii               27  praetor  Naugeyitis  (2)  : 
popuhis  Romanus  codd. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  29  71 

libertate  gaudes.  Cur  ergo  uims  tu  ApoUonidensis  aman- 
tissimos  populi  Romani,  fidelissimos  socios,  miseriores 
habes  quam  aut  Mithridates  aut  etiam  pater  tuus  habuit 
umquam?  Cur  his  per  te  frui  Hbertate  sua,  cur  denique 
5  esse  liberos  non  licet  ?  Homines  sunt  tota  ex  Asia  fruga- 
h'ssimi,  sanctissimi,  a  Graecorum  luxuria  et  levitate  remo- 
tissimi,  patres  famiHas  suo  contenti,  aratores,  rusticani ; 
agros  habent  et  natura  perbonos  et  diHgentia  culturaque 
meliores.    In  hisce  agris  tu  praedia  habere  voluisti.     Omni- 

10  no    niallem,   et    magis    erat   tuum,   si    iam   te   crassi   agri 
delectabant,   hic   aUcubi   in   Crustumino   aut   in    Capenati 
paravisses.      Verum    esto ;    Catonis   est   dictum    'pedibus  72 
compensari  pecuniam.'    Longe  omnino  a  Tiberi  ad  Caicum, 
quo  in  loco  etiam  Agamemnon  cum  exercitu  errasset,  nisi 

15  ducem    Telephum    invenisset.      Sed   concedo  id  quoque ; 
placuit  oppidum,  regio  delectavit.     Emisses.     Amyntas  est  30 
genere,  honore,  existimatione,  pecunia  princeps  illius  civi- 
tatis.     Huius  socrum,  muherem  imbecilli  consiH,  satis  locu- 
pletem,  pellexit  Decianus  ad  sese  et,  cum  illa  quid  ageretur 

20  nesciret,   in    possessione    praediorum    eius    familiam    suam 
conlocavit ;     uxorem    abduxit    ab    Amynta    praegnantem, 
quae  peperit  apud  Decianum   filiam,   hodieque  apud  De- 
cianum  est  et  uxor  Amyntae  et  filia.     Num  quid  harum  73 
rerum  a  me  fingitur,  Deciane  ?     Sciunt  haec  omnes  nobiles, 

25  sciunt  boni  viri,  sciunt  denique  noti  homines,  sciunt  me- 
diocres  negotiatores.  Exsurge,  Amynta,  repete  a  Deciano 
non  pecuniam,  non  praedia,  socrum  denique  sibi  habeat ; 
restituat  uxorem,  reddat  misero  patri  filiam.  Membra 
guidem,   quae  debihtavit  lapidibus,   fustibus,   ferro,   manus 

I    Hbertatej  levitate  T         ApoIIonienses  codd.  :  cori:  Nattgeyius  (2) 
2  fidelissimosque  Lattthiiiits  4  iis  Bailcr  5  esse  liberos 

non  \T  :  liberos  non  esse  2  :    esse  non  liberos  b  ex  0111.  xk.  det. 

Bailcr  10  et  magis]  magis  Bx  erat  tutum  sed  te  crassi  T 

iam  oiii.  /)'  13   longe]  longe  est  Bailcr  24  haec  2x  :  boc  6T 

25  noti  scripsi :   nostri  codd.  {cf.  §§  8,  52)  29  quidcm  supphvi 

(nam  mcmbra  IKaiigcrius) 


30  73  M.  TVLLI  CICERONIS 

quas  contudit,  digitos  quos  confregit,  nervos  quos  concidit, 
restituere  non  potest ;  filiam,  filiam  inquam,  aerumnoso 
74  patri,  Deciane,  redde.  Haec  Flacco  non  probasse  te  mi- 
raris  ?  Cui,  quaeso,  tandem  probasti  ?  Emptiones  falsas, 
praediorum  proscriptiones  cum  aperta  circumscriptione  5 
fecisti.  Tutor  his  mulieribus  Graecorum  legibus  ascri- 
bendus  fuit ;  Polemocratem  scripsisti,  mercennarium  et 
administrum  consiliorum  tuorum.  Adductus  est  in  iudicium 
Polemocrates  de  dolo  malo  et  de  frauJe  a  Dione  huius 
ipsius  tutelae  nomine.  Qui  concursus  ex  oppidis  finitimis  10 
undique,  qui  dolor  animorum,  quae  querela !  Condemna- 
tus  est  Polemocrates  sententiis  omnibus ;  inritae  vendi- 
tiones,  inritae  proscriptiones.  Num  restituis  ?  Defers  ad 
Pergamenos  ut  illi  reciperent  in  suas  Htteras  pubHcas 
praeclaras  proscriptiones  et  emptiones  tuas.  Repudiant,  15 
reiciunt.  At  qui  homines  ?  Pergameni,  laudatores  tui. 
Ita  enim  mihi  gloriari  visus  es  laudatione  Pergamenorum 
quasi  honorem  maiorum  tuorum  consecutus  esses,  et  hoc 
te  superiorem  esse  putabas  quam  Laelium,  quod  te  civitas 
Pergamena  laudaret.  Num  honestior  est  civitas  Pergamena  20 
quam  Smyrnaea  ?  At  ne  ipsi  quidem  dicunt.  Vellem  tan- 
tum  habere  me  oti,  ut  possem  recitare  psephisma  Smyr- 
naeorum  quod  fecerunt  in  Castricium  mortuum,  primum  ut 
in  oppidum  introferretur,  quod  ahis  non  conceditur,  deinde 
ut  ferrent  ephebi,  postremo  ut  imponeretur  aurea  corona  25 
mortuo.     Haec  P.  Scipioni,  clarissimo  viro,  cum  esset  Per- 

2  filiam  semel  Jtab.  6'  4  quaeso  k,  Atigeliits  :  quasi  cett.  5-6 

cum  aperta  .  .  .  his  mulieribus  scripsi :   cum  mulieribus  ' -erculis  ^x) 
aperta  .  .  .  his  rebus  (verbis  x''^)  codd.  13  praescriptiones  (-is  2) 

2'6         num]  non  T  16  at  qui  A'  :  atque  cett.  18  consecutus  i, 

Klotz:    secutus  mei\    assecutus  Naugerius  {2)  21    Smyrnaea. 

At    ne   Camerarins :     Smyrne.      An    (an    ut   k)    ^^^T :    Smyrne   26' 
ipsi  .  .  .  recitare  Bx<T  :  oni.  26'  23  primum  ut  .  .  .  esse  cetcra 

(§  83!    pyotulit  Peiitiiigerns   e   cod.    Hieioiiyiiii   Rorarii  Foroiulieiisis 
iit  ed.  Crat.  {de  codd.  Jj  H.  Stephani  ct  Lainbini  coiisnltus  sileo) 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  31  75 

gatni  mortuus,  facta  non  sunt.  At  Castricium  quibus 
verbis,  di  immortales  !  '  decus  patriae,  ornamentum  populi 
Romani,  florem  iuventutis  '  appellant.  Qua  re,  Deciane, 
si  cupidus  es  gloriae,  alia  ornamenta  censeo  quaeras ;  Per- 
5  gameni  te  deriserunt.  Quid  ?  tu  ludi  te  non  intellegebas,  76 
cum  tibi  haec  verba  recitabant  :  '  clarissimum  virum,  prae- 
stantissima  sapientia,  singulari  ingenio  '  ?  Mihi  crede,  lude- 
bant.  Cum  vero  coronam  auream  litteris  imponebant,  re 
vera  non  plus  aurum  tibi  quam  monedulae  committebant, 

10  ne  tum  quidem  hominum  venustatem  et  facetias  perspicere 
potuisti  ?     Ipsi  igitur   illi    Pergameni    proscriptiones   quas 
tu  adferebas  repudiaverunt.     P.  Orbius,  homo  et  prudens 
et  innocens,  contra  te  omnia  decrevit.    Apud  P.  Globulum,  32 
meum  necessarium,  fuisti  gratiosior.     Vtinam  neque  ipsum 

jp  neque  me  paeniteret !     Flaccum  iniuria  decrevisse  in  tua  re  77 
dicis  ;  adiungis  causas  inimicitiarum,  quod  patri  L.  Flacco 
aedili  curuli  pater  tuus  tribunus  plebis  diem  dixerit.     At 
istud  ne   ipsi   quidem    patri    Flacco  valde  molestum   esse 
debuit,  praesertim  cum  ille  cui  dies  dicta  est  praetor  postea 

20  factus  sit  et  consul,  ille  qui  diem  dixit  non  potuerit  privatus 
in  civitate  consistere.  Sed  si  iustas  inimicitias  putabas, 
cur,  cum  tribunus  militum  Flaccus  esset,  in  ilHus  legione 
miles  fuisti,  cum  per  leges  militaris  effugere  Hceret  iniqui- 
tatem  tribuni  ?     Cur  autem  praetor  te,  inimicum  paternum, 

25  in   consiHum  vocavit  ?     Quae  quidem  quam   sancte  soHta 
sint  observari  scitis  omnes.     Nunc  accusamur  ab  eis  qui  in  7S 
consiHo   nobis    fuerunt.     '  Decrevit    Flaccus.'     Num  aHud 
atque  oportuit  ?     '  In   Hberos.'     Num    aHter    censuit    sena- 
tus  ?     '  In   absentem.'     Decrevit,    cum    ihidem   esses,   cum 

9  inoncdulae  Isidotus,  Origg.  xii.  7.  35  :    nioiiacdium  P  11   ipsi 

suf>plevi    isti  igitur  Perg.  Moiiittiscit  13   apud  Laiiibiniis  :    in  P 

dobium  P   corr.  in  mg.)  15  Flaccum  in  curia  decrcvissent  veri- 

dicas  adiungis  P  :  corr.  Madvig  16  Fiacco  OrcUi :  Flacci  P  [ifa 

mox)  18  ne  Lambiiiui  :  ncc  P  21   si  istas  P:  corr.  Nau- 

gerius  (2)         22  illius]  cius  Naugeriiis        23  cum]  cum  tibi  Naiigcrius 
24   praetor  A.  Augusliiius  :  pcr  P  27  faverunt  P  :  corr.  Faenius 


32  7S  M.  TVLLI  CICERONIS 

prodire  nolles  ;  non  est  hoc  in  absentem,  sed  in  latentem 
reum.  Senatvs  consvltvm  et  decretvm  Flacci.  Quid? 
si  non  decrevisset,  sed  edixisset,  quis  posset  vere  reprehen- 
dere?  Num  etiam  fratris  mei  litteras  plenissinias  humani- 
tatis  et  aequitatis  reprehensurus  es  ?  quas  ea  de  muHere  ad  5 

;^9  me  datas  apud  .  .  .  requisivit.  Recita.  Litterae  Q. 
CiCERONis.  Quid  ?  haec  Apollonidenses  occasionem  nacti 
ad  Flaccum  71011  detulerunt,  apud  Orbium  acta  non  sunt,  ad 
Globulum  delata  non  sunt?  Ad  senatum  nostrum  me 
consule  nonne  legati  ApoUonidenses  omnia  postulata  de  10 
iniuriis  unius  Deciani  detulerunt?  At  haec  praedia  in 
censum  dedicavisti.  Mitto  quod  ah"ena,  mitto  quod  pos- 
sessa  per  vim,  mitto  quod  convicta  ab^  Apollonidensibus, 
mitto  quod  a  Pergamenis  repudiata,  mitto  etiam  quod  a 
nostris  magistratibus  in  integrum  restituta,  mitto  quod  nuUo  15 

80  iure  neque  re  neque  possessione  tua ;  illud  quaero  sintne 
ista  praedia  censui  censendo,  habeant  ius  civile,  sint  necne 
sint  mancipi,  subsignari  apud  aerarium  aut  apud  censorem 
possint.  In  qua  tribu  denique  ista  praedia  censuisti  ?  Com- 
misisti,  si  tempusahquod  graviusaccidisset,  ut  ex  isdem  prae-  20 
diis  et  ApoUonide  et  Romae  imperatum  esset  tributum. 
Verum  esto,  gloriosus  fuisti,  voluisti  magnum  agri  modum 
censeri,  et  eius  agri  qui  dividi  plebi  Romanae  non  potest. 
Census  es  praeterea  numeratae  pecuniae  cxxx.  Eam 
opinor  tibi  numeratam  non  esse  abs  te.  Sed  haec  omitto.  25 
Census  es  mancipia  Amyntae  neque  huic  uUam  in  eo  fecisti 

I  nolet  Scliol.  sed  in  latentem  Scliol.  :    oni.  P  3  dixisset 

P :  com  Maniiiins  5  es  suppl.  Laiiihinits  easdem  mulieri  a 

me  P:    correxi  6  apud P:    Pataranos  siippl.   Naiigenns 

{tnalim  publicanos,  cf.  §  37^  R.  litterarumque  Ciceronis  P  :  con: 

Mommseit  7  occasione  facta  P  :  con:  Oiclli  8  non  sitppl.  Lam- 
bimts  II   at  Lainbiinis  :  ad  P  in]  ctiam  in  Nattgerms         in- 

censa  P:  corr.  Lipsius  {c/.  Gcll.  vi.  11.  9)  15  nullo  in  iure  ncque 

re  P:  corr.  Mommsen  16  sunt  ne  P  :  corr.  Camciarius  18 

municipii  /'  :  corr.  Naugcriiis  aut  Sc/iol.  :  om.  P  21  Ap- 

polonida  P :  corr.  Camcianits  et  Romae  eci.  Hcrvag.  :  Roma  est 
P  23  censerc  P :  corr.  Naugerius  26  es  Natigerius  :  et  P 


\ 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  3280 

iniuriam.     Possidet  enim  ea  mancipia  Amyntas.     Ac  primo 

quidem  pertimuit,  cum  te  audisset  servos  suos  esse  censum  ; 

rettulit  ad  iuris  consultos.     Constabat  inter  omnis,  si  aliena 

censendo   Decianus  sua  facere  posset,  eum  maxima  habi- 

5  turum  esse.  .  .  .     Habetis  causam  inimicitiarum,  qua  causa  "^ 

s  I 
mflammatus  Decianus  ad  Laelium  detulerit  hanc  opimam 

accusationem.     Nam  ita  questus  est  Laeh'us^  cum  de  per- 

fidia  Deciani  diceret :   '  qui  mihi  auctor  fuit,  qui  causam  ad 

me  detuHt,  quem  ego  sum  secutus,  is  a  Flacco  corruptus 

10  est,  is  me  deseruit  ac  prodidit.'  Sicine  tu  auctor  tandem 
eum  cui  tu  in  consilio  fuisses,  apud  quem  omnis  gradus 
dignitatis  tuae  retinuisses,  pudentissimum  hominem,  nobi- 
lissima  famih'a  natum,  optime  de  re  publica  meritum  in 
discrimen  oninium  fortunarum  vocavisti  ?     Si  hcet,  defen- 

15  dam  Decianum,  qui  tibi  in  suspicionem  nuho  suo  dehcto 
venit.     Non  est,   mihi  crede,    corruptus.     Quid  enim  fuit  82 
quod  ab  eo  redimeretur?  ut  duceret  iudicium?     Cui  sex 
horas  oninino   lex   dedit,   quantum    tandem   ex   his   horis 
detraheret,  si  tibi  morem  gerere  voluisset  ?     Nimirum  illud 

20  est  quod  ipse  suspicatur.  Invidisti  ingenio  subscriptoris 
tui ;  quod  ornabat  facile  locum  quem  prehenderat,  et  acute 
testis  interrogabat  aut  .  .  .  fortasse  fecisset  ut  tu  ex  populi 
sermone  excideres,  idcirco  Decianum  usque  ad  coronam 
appHcavisti.     Sed,  ut  hoc  haud  veri   simile  est  Decianum 

25  a  Flacco  esse  corruptum,  ita  scitote  esse  cetera,  velut  quod  83 
ait  Lucceius,   L.  Flaccum  sibi   dare  cupisse,  ut  a  fide  se 

5  esse  .  .  .  .  P :   dominia  snppl.  ed.  Henag.  ir   favisses  P : 

corr.  Faernus  14  si  licet  scripsi  :    scilicet  P  :  sed  Faber  20 

ingeiiio  subscriptoris  SclioL,  Nangeritis  :  ingeniosus  scriptoris  P      21 
facile  Sc/io/.  :  facere  P:  facete  Sy/vius  prenderat  Scltol.  22 

.  aut P  :  circumveniebat  supp/.  ed.  Hmag.  fecistis  et  tu  et 

populi  sermone  exciperes  P :  corr.  Manntius  24  applicavisti 

scripsi :  applicuisti  P  haud  veri  simile  est  scripsi :    veri  simile  est 

haud  veri  simile  P  :  veri  simile  est  Madvig  25  scitote,  iudices, 

esse  ed.  Hervag.  cetera  Naugerius  (2)  :  certa  P  velut  Baiter : 

vel  codd. 


33  83  M.  TVLLI  CICERONIS 

abduceret,    sestertium   viciens.     Et  eum  tu  accusas  avari- 

tiae  quem  dicis  sestertium  viciens  voluisse  perdere  ?     Nam 

quid  emebat,  cum  te  emebat  ?  ut  ad  se  transires  ?     Quam 

partem  causae   tibi    daremus  ?     An  ut  enuntiares  consilia 

Laeli  ?  qui  testes  ab  eo  prodirent  ?     Quid  ?  nos  non  vide-  5 

bamus  ?     Habitare  una  ?     Quis   hoc   nescit  ?     Tabulas  in 

Laeli  potestate  fuisse  ?     Num  dubium  est  ?     An  ne  vehe- 

menter,  ne  copiose  accusares  ?      Nunc  facis  suspicionem ; 

ita   enim    dixisti   ut   nescio    quid   a   te   impetratum    esse 

videatur.  10 

3^      At  enim  Androni  Sextilio  sravis  iniuria  facta  est  et  non 
S4  ... 

ferenda,  quod,  cum  esset  ems  uxor  Valeria  mtestato  mortua, 

sic    egit    eam    rem    Flaccus    quasi    ad    ipsum    hereditas 

pertineret.     In  quo  quid  reprehendas  scire  cupio.     Quod 

falsum  intenderit?     Qui  doces?     'Ingenua,'  inquit,  'fuit.'i5 

O  peritum  iuris  hominem  !     Quid  ?  ab  ingenuis  mulieribus 

hereditates  lege  non  veniunt  ?     '  In  manum,'  inquit,  '  con- 

venerat.'     Nunc  audio ;    sed  quaero,   usu  an  coemptione  ? 

Vsu    non    potuit ;    nihil   enim    potest    de    tutela    legitima 

nisi  omnium  tutorum  auctoritate  deminui.      Coemptione  ?  20 

Onmibus  ergo  auctoribus ;   in  quibus  certe^Flaccum  fuisse 

85  non  dices.     Relinquitur  illud  quod  vociferari  non  destitit, 

non  debuisse,    cum    praetor   esset,    suum    negotium  agere 

aut    mentionem    facere    hereditatis.     Maximas   audio   tibi, 

L.  Luculle,  qui  de  L.  Flacco  sententiam  laturus  es,  pro  tua  25 

eximia  HberaHtate  maximisque    beneficiis  in    tuos  venisse 

hereditates,    cum    Asiam     provinciam    consulari    imperio 

obtineres.     Si   quis   eas   suas    esse   dixisset,    concessisses  ? 

Tu,  T.  Vetti,  si  quae  tibi  in  Africa  venerit  hereditas,  usu 

2  dicis  edd.  VR  :  dices  2Z»x  :  dicens  Schol.  7  num]  non  \c  : 

nam  k  9  a  om.  2'  :  abs  Naugeriits  (2)  i  i   Sestulio  2  : 

Sestullio  X)  ^cAo/.  12  intestata  x''^  17  manum  ^  :   manu 

ceit.  18  an  Bk  :  vel  b^  :  om.  cett.  ig  enim  om.  Schol.  20 

nisi  Schol.  :   sine  codd.  23  debuisset  2  29  Vetti  Lant' 

binus  Vecti  codd^         quae  2  :  qua  cetf. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  34  85 

amittes,  an  tuum  nulla  avaritia  salva  dignitate  retinebis  ? 
At  istius  hereditatis  iam  Globulo  praetore  Flacci  noniine 
petita  possessio  est.  Non  igitur  impressio,  non  vis,  non 
occasio,  non  tempus,  non  imperium,  non  secures  ad 
6  iniuriam  faciendam  Flacci  animum  impulerunt.  Atque  86 
eodeni  etiam  M.  Lurco,  vir  optimus,  meus  familiaris,  con- 
vertit  aculeum  testimoni  sui ;  negavit  a  privato  pecuniam 
in  provincia  praetorem  petere  oportere.  Cur  tandem, 
M.  Lurco,  non  oportet  ?     Extorquere,  accipere  contra  leges 

10  non  oportet,  petere  non  oportere  numquam  ostendes,  nisi 
docueris  non  licere.  An  legationes  sumere  liberas  exigendi 
causa,  sicut  et  tu  ipse  nuper  et  multi  viri  boni  saepe 
fecerunt,  rectum  est,  quod  ego  non  reprehendo,  socios 
video  queri ;   praetorem,    si  hereditatem  in  provincia   non 

15  reliquerit,  non  solum  reprehendendum  verum  etiam  con- 
demnandum    putas  ?      '  Doti,'    inquit,   '  Valeria    pecuniam  35 
omnem    suam   dixerat.'      Nihil    istorum    explicari    potest, 
nisi  ostenderis  illam  in  tutela  Flacci  non  fuisse.     Si  fuit, 
quaecumque  sine  hoc  auctore  est  dicta  dos,  nulla  est.     Sed  87 

20  tamen  Lurconem,  quamquam  pro  sua  dignitate  moderatus 
est  in  testimonio  dicendo  orationi  suae,  tamen  iratum  Flacco 
esse  vidistis.  Neque  enim  occultavit  causam  iracundiae 
suae  neque  reticendam  putavit ;  questus  est  libertum  suum 
Flacco  praetore  esse  damnatum.     O  condiciones   miseras 

25  administrandarum  provinciarum,  in  quibus  diligentia  plena 
simultatum  est,  neglegentia  vituperationum,  ubi  severitas 
periculosa  est,  liberalitas  ingrata,  sermo  insidiosus,  adsen- 
tatio  perniciosa,  frons  omnium  familiaris,  multorum  animus 

3  non  vis,  non  occasio  Mmtutiiis  :    noii  occasio  (occisio  xO  non  vis 
codd.  5  atque  Hahn  :  itaque  codd.  9  extorquere  del.  Kayser  : 

Eripere,  extorquere  Naiigerius  (2;  accipere]  arripere  T  13 

rectum  Si^x''^  •  ratum  cctt.  15  non  solum  non  ^x''"  '7 

nihil]  doti  add.  codd.  {e  v.  sitperiore  ,  del.  Natigerius  (i)  18  tutelam 

2         {\x\i  Naiigeritis  ' 2)  :  sit  codd.  21  orationi  ^w;»M5  :  religioni 

codd.  22  ncque  enim  b  :  nec  enim  ceft.  25  provinciarum 

XC :  civitatum  (^add.  et  b^  provinciarum  26  {c/.  §  32)  :   pecuniarum  k 


35  §7  M.  TVLLI  CICRRONIS 

iratus,  iracundiae  occultae,  blanditiae  apertae,  venientis 
praetores  exspectant,  praesentibus  inserviunt,  abeuntis 
deserunt !     Sed  omittamus  querelas,  ne  nostrum  consilium 

88  in  praetermittendis  provinciis  laudare  videamur.  Litteras 
misit  de  vilico  P.  Septimi,  hominis  ornati,  qui  vilicus  5 
caedem  fecerat ;  Septimium  ardentem  iracundia  videre 
potuistis.  In  Lurconis  libertum  iudicium  ex  edicto  dedit ; 
hostis  est  Lurco.  Quid  igitur?  hominum  gratiosorum 
splendidorumque  libertis  fuit  Asia  tradenda  ?  an  simultates 
nescio  quas  cum  hbertis  vestris  Flaccus  exercet?  an  vobis  10 
in  vestris  vestrorumque  causis  severitas  odio  est,  eandem 

36  laudatis,  cum  de  nobis  iudicatis  ?     At  iste  Andro  spoliatus 
bonis,    ut    dicitis,    ad   dicendum    testimonium    non    venit. 

89  Quid    si    veniat  ?      Decisionis    arbiter    C.    Caecilius    fuit, 
quo   splendore   vir,    qua    fide,    qua    reh'gione !    obsignator  15 
C.    SextiliuSj    Lurconis    sororis    filius,   homo  et  pudens  et 
constans  et  gravis.     Si  vis  erat,  si  fraus,  si  metus^  si  circum- 
scriptio,    quis    pactionem    fieri,    quis    adesse   istos    coegit  ? 
Quid?  si  ista  omnis  pecunia  huic  adulescentulo  L.  Flacco 
reddita   est,   si    petita,    si    redacta   per   hunc    Antiochum,  20 
paternum  huius  adulescentis  fibertum  seni  ilU  Flacco  pro- 
batissimum,  videmurne  non  solum  avaritiae  crimen  effugere 
sed  etiam  Hberalitatis  laudem  adsequi  singularem  ?     Com- 
munem  enim  hereditatem,   quae   aequaliter   ad    utrumque 
lege  venisset,   concessit   adulescenti    propinquo  suo,    nihil  25 
ipse   attigit   de    Valerianis    bonis.     Quod    statuerat   facere 
adductus  huius  pudore  et  non  amplissimis  patrimoni  copiis, 

id  non  solum  fecit  sed  etiam  proHxe  cumulateque  fecit.  Ex 
quo  intellegi  debet  eum  contra  leges  pecunias  non  cepisse 
qui  tam  fuerit  in  hereditate  concedenda  liberaHs.  30 

10  exercuit  Naugenns  {2)  vobis  oin.  B^  iz  vobis  2x* 

iudicatur  Kayser  16  Sextullius  2         prudens  codd.  :  corr.  Maiiu- 

titis  20  si  redacta  si  per  codd.  :  cori.  Pantagathus  22  non 

Bk  :  oin.  cclt.  29  pecuniam  B 


PRO  L.   FLACCO  ORATIO  36  90 

At  Falcidianum  crimen  est  ingens  ;  talenta  quinquaginta  90 
se  Flacco  dicit  dedisse.  Audiamus  hominem.  Non  adest. 
Quo  modo  igitur  dicit  ?  Epistulam  mater  eius  profert  et 
alteram  soror;  scriptum  ad  se  dicunt  esse  ab  illo  tantam 
5  pecuniam  Flacco  datam.  Ergo  is  cui,  si  aram  tenens 
iuraret,  crederet  nemo,  per  epistulam  quod  volet  iniuratus 
probabit  ?  At  qui  vir  !  quam  non  amicus  suis  civibus  !  qui 
patrimonium  satis  lautum,  quod  hic  nobiscum  conficere 
potuit,  Graecorum  conviviis  maluit  dissipare.    Quid  attinuit  91 

10  reHnquere  hanc  urbem,  Hbertate  tam  praeclara  carere,  adire 
periculum  navigandi?  quasi  bona  comesse  Romae  non 
Hceret.  Nunc  denique  materculae  suae  festivus  fiHus, 
aniculae  minime  suspiciosae,  purgat  se  per  epistulam,  ut 
eam  pecuniam  quacum   traiecerat  non  consumpsisse,   sed 

15  Flacco    dedisse    videatur.      At    fructus    isti    TralHanorum  37 
Globulo    praetore   venierant ;    Falcidius    emerat    HS   non- 
gentis  miHbus.      Si  dat  tantam  pecuniam   Flacco,   nempe 
idcirco  dat  ut  rata  sit  emptio.     Emit  igitur  aHquid  quod 
certe  multo  pluris  esset ;  dat  de  lucro,  nihil  detrahit  de  vivo. 

20  Cur  Albanum  venire  iubet,  cur  matri  praeterea  blanditur,  92 
cur  epistuHs  et  sororis  et  matris  imbecilHtatem  aucupatur, 
postremo  cur  non  audimus  ipsum  ?     Retinetur,  credo,  in 
provincia.      AEater    negat.      'Venisset,'    inquit,     'si    esset 
denuntiatum.'     Tu  certe  coegisses,  si  uHum  firmamentum 

25  in  iUo  teste  posuisses;  sed  hominem  a  negotio  abducere 
noluisti.  ^fagnum  erat  ei  certamen  propositum,  magna 
cum  Graecis  contentio ;  qui  tamen,  ut  opinor,  iacent  victi. 
Nam  iste  unus  totam  Asiam  magnitudinc  poculorum 
bibendoque    superavit.      Sed   tamen   quis    tibi,    LaeH,  de 

I  crimen  est  b^  :  est  criincn  est  2  :  crimen  cett.  3  dicitur  \c 

5  cui  k,  Graeviits  :  qui  cett.  8  lautum]  latum  Bc  14  quacum 

traiecerat  B  :    quam   contra  iecerat  (legerat  x)  Sx  :    quam  traiccerat 
b^T  16  venierunt  2*!;'  HS]  sextertiis  B  :  talentis  9  :  om.  cett. 

{iit  lac.  2x)  19  vivo]  minus  igitur  lucri  facit  add.  codd.  :  del. 

Kayser  24  tu]  aut  2  :  at  Zi'  25  ab  ^ad  c)  x''^ 

CIC.   PRO  FLACCO  1(5 


37  93  M.  TVLLI  CICERONIS 

epistulis  istis  indicavit  ?     Mulieres  negant  se  scire  qui  sit. 
Ipse   igitur   ille   tibi   se  ad  matrem  et  sororem   scripsisse 

93  narravit  ?  An  etiam  scripsit  oratu  tuo  ?  At  vero  M.  Aebu- 
tium,  constantissimum  et  pudentissimum  hominem,  Falcidi 
adfinem,  nihil  interrogas,  nihil  eius  generum  pari  fide  5 
praeditum,  C.  Manilium?  qui  profecto  de  tanta  pecunia, 
si  esset  data,  nihil  audisse  non  possent.  His  tu  igitur 
epistulis,  Deciane,  recitatis,  his  muIiercuHs  productis,  illo 
absente  auctore  laudato  tantum  te  crimen  probaturum 
putasti,  praesertim  cum  ipse  non  deducendo  Falcidium  iudi-  10 
cium  feceris  plus  falsam  epistulam  habituram  ponderis  quam 
ipsius  praesentis  fictam  vocem  et  simulatum  dolorem  ? 

94  Sed  quid  ego  de  epistulis  Falcidi  aut  de  Androne  Sextilio 
aut  de  Deciani  censu  tam  diu  disputo,  de  salute  omnium 
nostrum,  de  fortunis  civitatis,  de  summa  re  publica  taceo  ?  15 
quam  vos  universam  in  hoc  iudicio  vestris,  vestris  inquam, 
umeris,  iudices,  sustinetis.  Videtis  quo  in  motu  temporum, 
quanta  in  conversione  rerum    ac   perturbatione  versemur. 

38  Cum  alia  multa  certi  homines,  tum  hoc  vel  maxime 
mohuntur  ut  vestrae  quoque  mentes,  vestra  iudicia,  vestrae  20 
sententiae  optimo  cuique  infestissimae  atque  inimicissimae 
reperiantur.  Gravia  iudicia  pro  rei  publicae  dignitate  multa 
de  coniuratorum  scelere  fecistis.  Non  putant  satis  con- 
versam  rem  publicam,  nisi   in  eandem  impiorum   poenam 

95  optime  meritos  civis  detruserint.     Oppressus  est  C.  Antonius.  25 
Esto  ;  habuit  quandam  ille  infamiam  suam  ;  neque  tamen 
ille  ipse,  pro  meo  iure  dico,  vobis  iudicibus  damnatus  esset, 

I  qui  sit  scripsi :    quis    is  Si^'  :    quis    cett.  2  ipse   igitur  ille 

26  :  is  est  igitur  ?    Ule  x'^  3  at]  an  2  4   prudentis- 

simum  coM.  :    corr.  Maiiutiiis  7  possent  5" :  posset  cett.  10 

in  iudicium  (-cio  B)  b  14  censu  'S.b^  :   sensu  cett.  disputo 

Faenms  :  disputo.  postulo.  x^  :  disputo  ^et  add.  2'-')  postulo  cett.  :    dis- 
puto  et  expostulo  codd.  Lanibini  15  re  edd.  VR  :  rei  codd.  16 

vestris,  vestris  X'/,  Angelins:  vestris  ceit.  17  quo  in  motu  Schol.  : 

in  quo  motu  (metu  ^)  codd.  23  conversam  26^  :  conversam  esse 

cett. 


I 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  38  95 

cuius  damnatione  sepulcrum  L.  Catilinae  floribus  ornatum 
hominum  audacissimorum  ac  domesticorum  hostium  con- 
ventu  epulisque  celebratum  est.  lusta  CatiHnae  facta  sunt ; 
nunc  a  Flacco  Lentuli  poenae  per  vos  expetuntur.     Quam 

5  potestis  P.  Lentulo,  qui  vos  in  complexu  hberorum  coniu- 
gumque  vestrarum  trucidatos  incendio  patriae  sepehre 
conatus  est,  mactare  victimam  gratiorem  quam  si  L.  Flacci 
sanguine  ihius  nefariuni  in  vos  omnis  odium  saturaveritis? 
Litemus    igitur  Lentulo,   parentemus    Cethego,   revocemus  96 

10  eiectos;  nimiae  pietatis  et  summi  amoris  in  patriam  vicissim 
nos  poenas,  si  ita  placet,  sufferamus.  Nos  iam  ab  indicibus 
nominamur,  in  nos  crimina  finguntur,  nobis  pericula  com^ 
parantur.  Quae  si  per  ahos  agerent,  si  denique  per  popuh 
nomen    civium    imperitorum    muhitudinem    concitassent, 

15  aequiore  animo  ferre  possemus  ;  ihud  vero  ferri  non  potest, 
quod  per  senatores  et  per  equites  Romanos,  qui  haec  omnia 
pro  salute  omnium  communi  consiHo,  una  mente  atque 
virtute  gesserunt,  harum  rerum  auctores,  duces,  principes 
spohari  omnibus  fortunis  atque  civitate  expehi  posse  arbi- 

20  trantur.  Etenim  popuh  Romani  perspiciunt  eandem 
mentem  et  voluntatem ;  omnibus  rebus  quibus  potest 
populus  Romanus  significat  quid  sentiat ;  nuha  varietas 
est  inter  homines  opinionis,  nuha  voluntatis,  nuha  sermonis. 
Qua  re,  si  quis  ihuc  me  vocat,  venio;   populum  Romanum  97 

35  disceptatoreni  non  modo  non  recuso  sed  etiam  deposco. 
Vis  absit,  ferrum  ac  lapides  removeantur,  operae  facessant, 
servitia  sileant ;  nemo  erit  tam  iniustus  qui  me  audierit, 
sit  modo  hber  et  civis,  quin  potius  de  praemiis  meis  quam 
de  poena  cogitandum  putet.     O  di  immortales  !  quid  hoc  39 

somiserius?     Nos    qui    P.    Lentulo    ferrum    et    flammam    de 

8  vos  edd.  VR '.  nos  2A'  :  om.  cett.  ii    ita  dis  placet  A>igelitis 

14   civium]  cum  2  17  atque  2x  :  ac  b^  19  e  civitate  cod. 

Faerni  20  eandem  Giilielniiiis  :  eam    otn.  />'    codd.  :    iam  A'tJti- 

■  geriiis  '2)  23  hominum  opiniones  Zi^  28  sit]  si  6' 


39  97  M.  TVLLT  rirERONIS 

manibus    extorsimus,    imperitae   multitudinis   iudicio   con- 
fidimus,  lectissimorum  civium  et  amplissimorum  sententias 

98  pertimescimus  !    M'.  Aquilium  patres  nostri  multis  avaritiae 
criminibus    testimoniisque   convictum,    quia   cum    fugitivis 
fortiter  bellum  gesserat,  iudicio  liberaverunt.     Consul  ego  5 
nuper  defendi   C.   Pisonem ;    qui,  quia  consul  fortis  con- 
stansque   fuerat,    incolumis    est   rei    publicae    conservatus. 
Defendi  item  consul  L.  Murenam,  consulem  designatum. 
Nemo  illorum  iudicum  clarissimis  viris  accusantibus  audi- 
endum   sibi   de  ambitu  putavit,  cum   bellum   iam  gerente  ro 
Catilina  omnes  me  auctore  duos  consules  Kalendis  lanuariis 
scirent  esse  oportere.     Innocens  et  bonus  vir  et  omnibus 
rebus  ornatus  bis  hoc  anno  me  defendente  absolutus  est, 
A.   Thermus.      Quanta  rei  publicae    causa  laetitia   populi 
Romani,  quanta  gratulatio  consecuta  est  !    Semper  graves  15 
et  sapientes  iudices  in  rebus  iudicandis  quid  utilitas  civitatis, 
quid  communis  salus,  quid  rei  publicae  tempora  poscerent, 

99  cogitaverunt.  Cum  tabella  vobis  dabitur,  iudices,  non  de 
Flacco  dabitur  solum,  dabitur  de  ducibus  auctoribusque 
conservandae  civitatis,  dabitur  de  omnibus  bonis  civibus,  20 
dabitur  de  vobismet  ipsis,  dabitur  de  liberis  vestris,  de  vita, 
de  patria,  de  salute  communi.  Non  iudicatis  in  hac  causa 
de  exteris  nationibus,  non  de  sociis;  de  vobis  atque  de 
vestra  re  publica  iudicatis.  Quod  si  provinciarum  vos  ratio 
magis  movet  quam  vestra,  ego  vero  non  niodo  non  recuso  25 
sed  etiam  postulo  ut  provinciarum  auctoritate  moveamini. 
Etenim  opponemus  Asiae  provinciae  primum  magnam 
partem  eiusdem  provinciae  quae  pro  huius  periculis  legatos 
laudatoresque  misit,  deinde  provinciam  GaUiam,  provin- 
ciam  Ciliciam,  provinciajn  Hispaniam,  provinciam  Cretam  ;  30 

3  M.  codd.  :   corr.  Maniiiius  14  A.  Thermus  cd.  R  :  athermus 

2Z<i  :  thermus  cett.  15  gratulatio  conservata  5  (gratulatione  con- 

servatus  2  ;m^.)  20  civibus  bonis  omnibusZ»:    bonis  omnibus 

Faernus  23  atque  de  2 :  ac  de  i :    ac   xT  :    et  de  Lambinns 

29  deinde  2i'  :    demum   cett.  3°  provinciam    Hispaniam  k, 

A)tgelins:    Hispaniam  c?//. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  40  100 

Graecis  autem  Lydis  et  Phrygibus  et  INIysis  obsistent 
Massilienses,  Rhodii,  Lacedaemonii,  Athenienses,  cuncta 
Achaia,  Thessalia,  Boeotia ;  Septimio  et  Caelio  testibus 
P.  Servilius  et  Q.  Metellus  huius  pudoris  integritatisque 
5  testes  repugnabunt ;  Asiaticae  iuris  dictioni  urbana  iuris 
dictio  respondebit ;  annui  temporis  criminationem  omnis 
aetas  L.  Flacci  et  perpetua  vita  defendet.  Et,  si  prodesse  loi 
L.  Flacco,  iudices,  debet,  quod  se  tribunum  militum,  quod 
quaestorem,  quod  legatum  imperatoribus  clarissimis,  exer- 

10  citibus  ornatissimis,  provinciis  gravissimis  dignum  suis 
maioribus  praestitit,  prosit  quod  hic  vobis  videntibus  in 
periculis  communibus  omnium  nostrum  sua  pericula  cum 
meis  coniunxit,  prosint  honestissimorum  municipiorum 
coloniarumque  laudationes.  prosit  etiam  senatus  populique 

15  Romani  praeclara  et  vera  laudatio.     O  nox  illa  quae  paene  102 
aeternas  huic  urbi  tenebras  attulisti,  cum  Galh"  ad  belluni, 
CatiHna  ad  urbem,  coniurati  ad  ferrum  et  flammam  voca- 
bantur,  cum  ego  te,  Flacce,  caelum  noctemque  contestans 
flens  flentem  obtestabar,  cum  tuae  fidei  optimae  et  specta- 

20  tissimae  salutem  urbis  et  civium  commendabam  !  Tu  tum, 
Flacce,  praetor  communis  exiti  nuntios  cepisti,  tu  inclusam 
in  litteris  rei  pubHcae  pestem  deprehendisti,  tu  periculorum 
indicia,  tu  salutis  auxiHa  ad  me  et  ad  senatum  attuHsti. 
Quae  tibi  tum  gratiae  sunt  a  me  actae,  quae   ab  senatu, 

25  quae  a  bonis  omnibus !  Quis  tibi,  quis  C.  Pomptino, 
fortissimo  viro,  quemquam  bonum  putaret  umquam  non 
salutem  verum  honorem  uUum  denegaturum  ?  O  Nonae 
illae  Decembres  quae  me  consule  fuistis  !  quem  ego  diem 
vere   natalem    huius    urbis    aut    certe    salutarem    appeHare 

3  C.  Caelio  2    fort.  P.  Scptimio  et  M.  Caclio,  ^.  §  u)  4  Q- 

Naugenus  (2)  :  A.  26  :  M.  x^  12  nostriim  2  :  vestrum  ccll.  i-j 

et]  et  ad  2  19  ct  spectatissimac]  cxpectatissimae  2x'  20  tii 

tum  Ik  :  tu  tamcn  Z>'<: :   tum  tu  B  :  tu  tu  x  £<^-  -^  24   ab  2x  :  a  h^T 

25  C.  Pomptino  Lambinus  :   C.  Pontimo  (-nio  x)  ^x  :    Promptino  T  : 
Cn.  Pompeio  b 


40  102  M.  TVLLI  CICERONIS 


10 


^  possum.  O  nox  illa  quam  iste  est  dies  consecutus,  fausta 
huic  urbi,  miserum  me,  metuo  ne  funesta  nobis !  Qui  tum 
animus  L.  Flacci — nihil  dicam  enim  de  me — qui  amor  in 
patriam,  quae  virtus,  quae  gravitas  exstitit !  Sed  quid  ea 
commemoro  quae  tum  cum  agebantur  uno  consensu  5 
omnium,  una  voce  popuU  Romani,  uno  orbis  terrae  testi- 
monio  in  caelum  laudibus  efiferebantur,  nunc  vereor  ne 
non  modo  non  prosint  verum  etiam  aliquid  obsint  ?  Etenim 
multo  acriorem  improborum  interdum  memoriam  esse 
sentio  quam  bonorum.  Ego  te,  si  quid  gravius  acciderit,  10 
ego  te,  inquam,  Flacce,  prodidero.  O  mea  dextera  illa, 
mea  tides,  mea  promissa,  cum  te,  si  rem  publicam  conser- 
varemus,  omnium  bonorum  praesidio  quoad  viveres  non 
modo  munitum  sed  etiam  ornatum  fore  poUicebar.  Putavi, 
speravi,  etiam  si  honos  noster  vobis  vilior  fuisset,  salutem  15 
104  certe  caram  futuram.  ^\c  L.  Flaccum  quidem,  iudices,  si, 
quod  di  immortales  omen  avertant,  gravis  iniuria  adflixerit, 
numquam  tamen  prospexisse  vestrae  sakiti,  consuluisse 
vobis,  hberis,  coniugibus,  fortunis  vestris  paenitebit ;  semper 
ita  sentiet,  talem  se  animum  et  generis  dignitati  et  pietati  20 
suae  et  patriae  debuisse ;  vos  ne  paeniteat  tah  civi  non 
pepercisse,  per  deos  immortahs,  iudices,  providete.  Quotus 
enim  quisque  est  qui  hanc  in  re  pubh"ca  sectam  sequatur, 
qui  vobis,  qui  vestri  similibus  placere  cupiat,  qui  optimi 
a;tque  amplissimi  cuiusque  hominis  atque  ordinis  auctorr-  25 
tatem  magni  putet,  cum  iilam  viam  sibi  videant  expeditiorem 

42  ad  honore:s  et  ad  omnia  quae  concupiverunt  ?  Sed  cetera 
sint  eorum ;  sibi  habeant  potentiam,  sibi  honores,  sibi 
ceterorum  commodonim  summas  facultates ;  hceat  eis  qui 

3  cnim  dicatn  b  :   dicain  Faenuis  4  qiiae  virtus]  qui  iuratus  2 

5  cum  x^  :  oin.  1b  1 1  prodidcro  2%  :  perdidero  b^        O  5///>- 

plevi         dexlera  2  :  dextra  cctt.  16  ac  26'  :  at  cett.  17  quod 

Naugeritts  (i )  :   id  quod  codd.  23  in  re  p.  2  :  in  rem  p.  b^  :  rei  p. 

cett.  26  cuni  b^k,  Facrnus :  ont.  cett.  (si  aitfe  sibi  suppl.  Baiter) 

videant  26'/t :  vident  cett.  29  iis  k  :  his  cctt. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  42  104 

haec  salva  esse  voluerunt  ipsis  esse  salvis.  Nolite,  iudices,  105 
existimare  eos  quibus  integrum  est,  qui  nondum  ad  honores 
accesserunt,  non  exspectare  huius  exitum  iudici.  Si  L.  Flacco 
tantus  amor  in  bonos  omnis,  tantum  in  rem  publicam 
5  studium  calamitati  fuerit,  quem  posthac  tam  amentem  fore 
putatis  qui  non  illam  viam  vitae  quam  ante  praecipitem  et 
lubricam  esse  ducebat  huic  planae  et  stabili  praeponendam 
esse  arbitretur  ?  Quod  si  taUum  civium  vos,  iudices,  taedet, 
ostendite  ;  mutabunt  sententiam  qui  potuerint ;  constituent 

10  quid   agant   quibus  integrum  est ;    nos  qui   iam  progressi 
sumus  hunc  exitum  nostrae  temeritatis  feremus.     Sin  hoc 
animo  quam  plurimos  esse  voltis,  declarabitis  hoc  iudicio 
quid  sentiatis.     Huic,  huic  misero  puero  vestro  ac  Hberorum  106 
vestrorum  supplici,  iudices,  hoc  iudicio  vivendi  praecepta 

15  dabitis.  Cui  si  patrem  conservatis,  qualis  ipse  debeat  esse 
civis  praescribetis ;  si  eripitis,  ostendetis  bonae  rationi  et 
constanti  et  gravi  nuUum  a  vobis  fructum  esse  propositum. 
Qui  vos,  quoniam  est  id  aetatis  ut  sensum  iam  percipere 
possit    ex    maerore    patrio,    auxilium    nondum    patri    ferre 

20  possit,  orat  ne  suum  luctum  patris  lacrimis,  patris  maerorem 
suo  fletu  augeatis ;  qui  etiam  me  intuetur,  me  voltu  appellat. 
meam  quodam  modo  flens  fidem  implorat  ac  repetit  eam 
quam  ego  patri  suo  quondam  pro  salute  patriae  spoponderim 
dignitatem.      Miseremini  familiae,  iudices,  miseremini  fortis- 

25  simi  patris,  miseremini  fili ;  nomen  clarissimum  et  fortissi- 
mum  vel  generis  vel  vetustatis  vel  hominis  causa  rei  publicae 
reservate. 

4   in  rcm  p.  cod.  II.  Stcplmiti :    in  re  p.  nici  7   duccbat  1b  : 

(iiccbat  \^  g  potcrunt  b,  Eiiicsti  13  huic,  huicj  huic  i 

15  dabitis]  '  ci  stipple'  2  ntg.  16  si]  siu  Maitiitins         oslendctis 

/)'  :  ostcnditis  ccll.  22  implorat  ac  Aiigelins  :  imploratam  Ibx  '• 

implorans  <7  24  fortissimi  otii.  s  25  et  fortissimum  ow. 

Paris.  16228 


40  102  M.  TVLLI  CICERONIS 

^  possum.  O  nox  illa  quani  iste  est  dies  consecutus,  fausta 
huic  urbi,  miserum  me,  metuo  ne  funesta  nobis !  Qui  tum 
animus  L.  Flacci — nihil  dicam  enim  de  me — qui  amor  in 
patriam,  quae  virtus,  quae  gravitas  exstitit !  Sed  quid  ea 
commemoro  quae  tum  cum  agebantur  uno  consensu  5 
omnium,  una  voce  populi  Romani,  uno  orbis  terrae  testi- 
monio  in  caelum  laudibus  efferebantur,  nunc  vereor  ne 
non  modo  non  prosint  verum  etiam  aliquid  obsint?  Etenim 
multo  acriorem  improborum  interdum  memoriam  esse 
sentio  quam  bonorum.  Ego  te,  si  quid  gravius  acciderit,  10 
ego  te,  inquam,  Flacce,  prodidero.  O  mea  dextera  illa, 
mea  tides,  mea  promissa,  cum  te,  si  rem  publicam  conser- 
varemus,  omnium  bonorum  praesidio  quoad  viveres  non 
modo  munitum  sed  etiam  ornatum  fore  poUicebar.  Putavi, 
speravi,  etiam  si  lionos  noster  vobis  vilior  fuisset,  salutem  15 
104  certe  caram  futuram.  Ac  L.  Flaccum  quidem,  iudices,  si, 
quod  di  immortales  omen  avertant,  gravis  iniuria  adflixerit, 
numquam  tamen  prospexisse  vestrae  saluti,  consuluisse 
vobis,  liberis,  coniugibus,  fortunis  vestris  paenitebit ;  semper 
ita  sentiet,  talem  se  animum  et  generis  dignitati  et  pietati  20 
suae  et  patriae  debuisse ;  vos  ne  paeniteat  tali  civi  non 
pepercisse,  per  deos  immortalis,  iudices,  providete.  Quotus 
enim  quisque  est  qui  hanc  in  re  puWica  sectam  sequatur, 
qui  vobis,  qui  vestri  similibus  placere  cupiat,  qui  optimi 
atque  amplissimi  cuiusque  hominis  atque  ordinis  auctori-  25 
tatem  magni  putet,  cum  illam  viam  sibi  videant  expeditiorem 

42  ad  honores  et  ad  omnia  quae  concupiverunt  ?  Sed  cetera 
sint  eorum ;  sibi  habeant  potentiam,  sibi  honores,  sibi 
ceterorum  commodorum  summas  facultates ;  Hceat  eis  qui 

3  ciiim  dicam  b  :   dicain  Facniiis  4  qiiae  virtus]  qiii  iuratus  2 

5  cum  x''"  :  oin.  26  1 1   prodidcro  2x  ■  perdidero  b'^  O  suf>- 

plcvi         dexlera  2  :  dextra  cctt.  16  ac  26'  :  at  cctt.  17  quod 

Naugemis  (i ;  :   id  quod  codd.  23  in  re  p.  2  :  in  rem  p.  6'  :  rei  p. 

cett.  26  cum  6'/t,  Facnius :  om.  cett.  i  si  attte  sibi  suppl.  Baiier) 

videant  "Xb^k  :  vident  ceit.  29  iis  k  :  his  cctt. 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO  42  104 

haec  salva  esse  voluerunt  ipsis  esse  salvis.  Nolite,  iudices,  105 
existimare  eos  quibus  integrum  est,  qui  nondum  ad  honores 
accesserunt,  non  exspectare  huius  exitum  iudici.  Si  L.  Flacco 
tantus  amor  in  bonos  omnis,  tantum  in  rem  publicam 
5  studium  calamitati  fuerit,  quem  posthac  tam  amentem  fore 
putatis  qui  non  illam  viam  vitae  quam  ante  praecipitem  et 
lubricam  esse  ducebat  huic  planae  et  stabiH  praeponendam 
esse  arbitretur  ?  Quod  si  talium  civium  vos,  iudices,  taedet, 
ostendite  ;  mutabunt  sententiam  qui  potuerint ;  constituent 

10  quid   agant   quibus  integrum  est ;    nos  qui  iam  progressi 
sumus  hunc  exitum  nostrae  temeritatis  feremus.     Sin  hoc 
animo  quam  plurimos  esse  voltis,  declarabitis  hoc  iudicio 
quid  sentiatis.     Huic,  huic  misero  puero  vestro  ac  liberorum  106 
vestrorum  supplici,  iudices,  hoc  iudicio  vivendi  praecepta 

15  dabitis.  Cui  si  patrem  conservatis,  quahs  ipse  debeat  esse 
civis  praescribetis ;  si  eripitis,  ostendetis  bonae  rationi  et 
constanti  et  gravi  nullum  a  vobis  fructum  esse  propositum. 
Qui  vos,  quoniam  est  id  aetatis  ut  sensum  iam  percipere 
possit   ex   maerore   patrio,   auxilium    nondum    patri    ferre 

20  possit,  orat  ne  suum  luctum  patris  lacrimis,  patris  maerorem 
suo  fletu  augeatis ;  qui  etiam  me  intuetur,  me  voltu  appellat. 
meam  quodam  modo  flens  fidem  implorat  ac  repetit  eam 
quam  ego  patri  suo  quondam  pro  salute  patriae  spoponderim 
dignitatem.     Miseremini  familiae,  iudices,  miseremini  fortis- 

25  simi  patris,  miseremini  fili ;  nomen  clarissimum  et  fortissi- 
mum  vel  generis  vel  vetustatis  vel  hominis  causa  rei  puulicae 
reservate. 

4   in  rcm  p.  cod.  II.  Stcpliaiii :    in  rc  p.  iiici  7   ducebat  1b  : 

dicebat  x'''  9  poterunt  b,  Enicsti  13  huic,  huicj  huic  i 

15  dabitis]  '  ci  siipplc'  2  nig.  16  si]  sin  Maiiiitius         ostendctis 

//  :  ostcnditis  cclt.  22  imploral  ac  Angclius  :  imploratam  26x  '• 

implorans  T  24  fortissimi  oiit.  s  25  ct  fortissimum  oiii. 

Pans.  16228 


PRO  L.  FLACCO  ORATIO 


FRAGMENTA 


I.   Cicero  pro   Flacco :    quam    benivolum   hunc    populo 
Romano,  quam  fidelem  putatis  ?    (Arus.  Mess.  K.  vii.  458.) 

[2.  Dociissiml  quiqiie    Graecoriim,   de   qnibus  pro  Flacco 
a<^ens   litculenter    Cicero   ait :    ingenita    levitas    et    erudita  5 
vanitas.     (Hieronym.  ep.  10.  3,  t.  i,  p.  25,  ed.  ii,  Vallars., 
comm.  ad  Galat.  i.  3,  t.  vii.  i,  p.  416.)] 


M,  TVLLI   CICERONIS 

IN    L.    CALPVRNIVM    PISONEM 
ORATIO 


SIGLA 

In  Fisonem 

P  =  Palimpsestus  Taurinensis  {cotUinebat  §§  17-23  '-toenim 
illud  .  .  .  consulatus  aut  te':  §§  33-36  ' -rentur  male 
praecarentur  .  .  .  esse  visam' :  §§  47-50  '  -am  in  quam 
tantum  .  .  .  omitto:  ille  si  non '  :  §§  61-63  '-terea  mi 
Caesar  .  .  .  iam  vides  quo- ' :  §§  64-66  '  num  etiam  .  .  . 
nolite':  §§  75-79  '  quorum  quidem  .  .  .  ego  C  :  §§79- 
83  '-vit.     Non  sum  ..  .  montes  rese-') 

V  =  cod.    tabularii    Basilicae   Vaticanae    H.    25,    saecl.    ix 
(§§  3~-74  '  tamen  misericordia  .  .  .  oratione  hoc '  ton- 
iinens) 
E  ~  cod.  Erfurtensis,  saecl.  xii/xiii 

e  =  cod.  Palatinus  1525 
M  =  cod.  S.  Mariae,  nunc  Laur.  Conv.  Soppr.  13  (Lag.  39) 

o)  =  cod.  Laur.  XLVIII.  26  (Lag.  26) 

o  =  cod.  Oxon.  DorvilL  yd,  (Lag.  38) 

s  —  cod.  Senensis  H.  VI.  I2 

^  =  cod.  Laur.  XLVIII.  24  (Lag.  2\) 

X  =  cod.  S.  IMarci  254  (Lag.  3) 
Cus.  =  cod.  Cusanus  C.  14,  saecl.  xii 

c  =  cod.  Oxon.  Canonici  226 

l-  =  cod.  Paris.  7779,  a.  d.  1459  scriptus 


n  =  codd.  (M)(}S 

n  =  codd.  Lagg.  i,  7)  8,  13 
N  =  codd.  -^^n 
^  =  codd.  ck 

i  =-  cod.  (vel  codd.)  ab  E.  Strobel  collatus 


In  Asconio 


S  =  cod.  Pistoriensis,  Forteguerri  i-j,  a  Sozomeno  scriptus 
P  =  cod.  Matritensis  X.  81  a  Poggio  scriptus 
J/=  cod.  Laur.  LIV.  5  ex  apographo  Bartolomaei  de  IMonte- 
pohtiano  descriptus 
KS  =  Kiessling-Schoell 

Pirginas  et  versus  sccunduin  cditionem  nicam  dedi 


I\I.  TYLLI    CICERONIS 

IN    L.    CALPVRNI\I\I    PISONEM 
ORATIO 

FRAGMENTA 

1.  Pro  di  inmortales  !  qui  hic  inluxit  dies  mihi  quidem, 
patres  conscripti,  peroptatus,  ut  hoc  portentum  huius  loci, 
monstrum  urbis,  prodigium  civitatis  viderem  !  (Cus.  i, 
Quint.  ix.  4.  76,  Charis.  K.  ii.  235,  Diom.  K.  ii.  468,  Claud. 

5  Sacerd.  K.  vi.  447.) 

2.  Equidem  nihil  malui ;  vos  fortasse  consumptum  istum 
cruciatu  aut  demersum  fluctibus  audire  malletis.    (Cus.  2.) 

3.  Perturbatio  istum  mentis  et  quaedam  scelerum  offusa 
cah'go  et  ardentes   Furiarum  faces  excitaverunt.     (Cus.  3, 

10  Quint.  ix.  3.  47.) 

4.  Quem  cnim  iste  in  scopulum  non  incidit,  quod  in 
telum  non  inruit?     (Cus.  4.) 

5.  Quid  est  negare  ausus  aut  potius  quid  non  confessus  ? 
(Cus.  5.) 

15       6.  Quid  enim  illo  inertius,  quid  sordidius,  quid  nequius, 
quid  enervatius,  quid  stultius,  quid  abstrusius  ?     (Cus.  6.) 

7.  Turbulenti,  seditiosi,  factiosi,  perniciosi.      (Cus.  7.) 

8.  Quod  minimuni  specimen  in  te  ingeni  ?  Ingeni 
autem  ?  immo  ingenui  hominis  ac  liberi  :    qui  colore  ipsc 

20  patriam  aspernaris,  oratione  genus,  moribus  nomen.    (Ascon. 

2.  13-) 

9.  Hoc  non  ad  contemnendam  Placentiam  pertinet  unde 
se  is  ortum  gloriari  solet ;  neque  enim  hoc  mea  natura  fert 

19  colorc  M  :  colororc  5  :  color.  colorc  P  :    color.  Orc  Po^fffus 


M.  TVLLI  CICERONIS 

nec  municipi,  praesertim  de  me  optime  meriti,  dignitas 
patitur.     (Ascon.  2.  22.) 

10.  Hic  cum  a  domo  profedus  Placentiae  forte  conse- 
disset,  pauci^  post  annis  in  eam  civitatem — nam  tum  erat 

— ascendit.    Prius  enim  Gallus,  dein  Gallioa;zz^5,  5 

extremo  Placentinus  haberi  coeptus  est.     (Ascon.  4.  3.) 

11.  Insuber  quidam  fuit,  idem  mercator  et  praeco  : 
is  cum  Romam  cum  filia  venisset,  adulescentem  nobilem, 
Caesonini  hominis  furacissimi  filium,  ausus  est  appellare 
eique  filiam  conlocavit.  Calventium  aiunt  eum  appellatum.  10 
(Ascon.  5.  3.) — homini  levi  et  subito  filiam  conlocavit. 
(Arus.  Mess.  K.  vii.  462.) 

12.  Maiorem  sibi  Insuber   ille   avus   adoptavit.     (Arus. 
496.) 

13.  Lautiorem pater  tuus  socerum  quam  15 

C.  Piso in  illo  luctu  meo.     Ei  enim  filiam 

meam  conlocavi  quem  ego,  si  mihi  potestas  tum  omnium 
fuisset,  unum  potissimum  delegissem.  (Ascon.  4.  16.) — 
unum  potissimum  delegissem.     (Cus.  8.) 

14.  Te  tua  illa  nescio  quibus  a  terris  apportata  mater  20 
pecudem    ex   alvo,    non    hominem    effuderit.      (Cus.  9.) — 
quae  te  beluam  ex  utero^  non  hominem  fudit.     (Serv.  Verg. 
Aen.  viii.  139.) 

15.  Cum  tibi  tota  cognatio  serraco  advehatur.     (Quintil. 
viii.  3.  21.)  25 

16.  Simulata  ista,  ficta,  fucata  sunt  omnia.     (Cus.  10.) 

17.  Putavi   austerum    hominem,    putavi    tristem,    putavi 
gravem,  sed  video  adulterum,  video  ganeonem,  video  parie- 

3  a  domo  profectus  KS  :  ad  oni  ....  codd.       foret  consedit  et  codd.  : 

corr.  Manitfius  4  erat codd.  :  civitas  sitppl.  jMniiiihits  : 

incola  stippl.  Mommsen  5  Gallica extremus  Placcntiiuis 

haberi est  codd.  :  sitppl.  Maiiiilins  7  intuber  codd.  : 

corr.  ed.  V  8  filio  codd.  :  corr.  Manutins  9  caesoniani  codd.  : 

corr.  Moniitisen  10  eiquc  sitppl.  Ntnkcs  calventinum  codd.  : 

corr.  ed.  Ald.  i6  meo.     Ei  sciipsi  :  non  enim  (ei  F)  codd.  17 

si  mihi  sitppUvi 


IN  L.  PISONKM  ORATIO 

tum  praesidio,  video  amicorum  sordibus,  video  tenebris 
occultantem  libidines  suas.  (Cus.  ii.)  —  putavi  gravem, 
video  adulterum,  video  ganeonem. .  (Grillius,  Rhet.  M.  599.) 

[18.  Neque  adsidere  Gabinium  aut  adloqui  in  curia  quis- 
5  quam  audebat.     (Arus.  452.)] 

[19.  Quid  quod  miser,  cum  loqui  non  posset,  tacere  non 
poterat?     (Quint.  viii.  5.  18.)] 


lamne  vides,    belua,    iamne   sentis    quae   sit   hominum 
querela  frontis  tuae  ?     Nemo  queritur  Syrum  nescio  queni 

10  de  grege  noviciorum  factum  esse  consulem.  Non  enim  nos 
color  iste  servilis,  non  pilosae  genae,  non  dentes  putridi 
deceperunt ;  oculi,  supercilia,  frons,  voltus  denique  totus, 
qui  sermo  quidam  tacitus  mentis  est,  hic  in  fraudem  homines 
impulit,  hic  eos  quibus  erat  ignotus  decepit,  fefellit,  induxit. 

15  Pauci  ista  tua  lutulenta  vitia  noramus,  pauci  tarditatem 
ingeni,  stuporem  debilitatemque  linguae.  Numquam  erat 
audita  vox  in  foro,  numquam  periculum  factum  consili, 
nullum  non  modo  inlustre  sed  ne  notum  quidem  factum 
aut  militiae  aut  domi.     Obrepsisti   ad  honores  errore  ho- 

20  minum,    commendatione    fumosarum    imaginum,    quarum 
simile  habes  nihil  praeter  colorem.     Is  mihi  etiam  gloria-  2 
batur  se  omnis  magistratus  sine  repulsa  adsecutum  ?     Mihi 
ista  licet  de  me  vera  cum  gloria  praedicare  ;  omnis  enim 
honores  populus  Romanus  mihi  ipsi  homini  detulit.     Nani 

25  tu  cum  quaestor  es  factus,  etiam  qui  te  numquam  viderant, 
tamen  illum  honorem  nomini  mandabant  tuo.  Aedilis  es 
factus ;   Piso  est  a  populo  Romano  factus,  non  iste  Piso. 

8  iamne  A^,  Ascoiiitts  :  iam  celt.  vides]  sentis  A''  querela 

hominum  ZT  (fo;///-rt  .^;7<57n;/.  A'.  vii.  504)  ii    putridi  ^'(/'T:  putidi 

(-edi  M)  ceit.  14  eras  Lalleinaitd  {coiitia  Gellitiiii  xiii.  25.  23^ 

15  noramus]  novimus  7V         20  famosarum  il//i  21  gloriabitur  T: 

gloriatur  ;',  ee/.  K  24  homini]  non  nomini  cod.  Vrsiiti  ■   homini 

novo  Maitiititts  25  tu  T,  Nattgeriiis  ;i)  :  tum  cetl. 


1  2  M.  TVLLI  CICERONIS 

Praetura  item  maioribus  delata  est  tuis.  Noti  erant  illi 
mortui,  te  vivum  nondum  noverat  quisquam.  Me  cum 
quaestorem  in  primis,  aedilem  priorem,  praetorem  primum 
cunctis  suffragiis  populus  Romanus  faciebat,  homini  ille 
honorem  non  generi,  moribus  non  maioribus  meis,  virtuti  5 

3  perspectae  non  auditae  nobilitati  deferebat.  Nam  quid  ego 
de  consulatu  loquar,  parto  vis  anne  gesto  ?  Miserum  me  ! 
cum  hac  me  nunc  peste  atque  labe  confero !  Sed  nihil 
comparandi  causa  loquar  ac  tamen  ea  quae  sunt  longissime 
disiuncta  comprendam.  Tu  consul  es  renuntiatus — nihil  10 
dicam  gravius,  quam  quod  omnes  fatentur — impeditis  rei 
pubhcae  temporibus,  dissidentibus  consuHbus,  cum  hoc  non 
recusares  eis  a  quibus  dicebare  consul,  quin  te  luce  dignum 
non  putarent-,  nisi  nequior  quam  Gabinius  exstitisses.  Me 
cuncta  Itaha,  me  omnes  ordines,  me  universa  civitas  non  15 

2  prius  tabella  quam  voce  priorem  consulem  declaravit.  Sed 
omitto  ut  sit  factus  uterque  nostrum  ;  sit  sane  Fors  domina 
campi.  ]\Iagnificentius  est  dicere  quem  ad  modum  gesse- 
rimus  consulatum  quam  quem  ad  modum  ceperimus. 

4  Ego  Kalendis  lanuariis  senatum  et  bonos  omnis  legis  20 
agrariae  maximarumque  largitionum  metu^  Hberavi.  Ego 
agrum  Campanum,  si  dividi  non  oportuit,  conservavi,  si 
oportuit,  melioribus  auctoribus  reservavi.  Ego  in  C.  Rabirio 
perduelHonis  reo  xl  annis  ante  me  consulem  interpositam 
senatus  auctoritatem  sustinui  contra  invidiam  atque  defendi.  25 
Ego  adulescentis  bonos  et  fortis,  sed  usos  ea  condicione 
fortunae  ut,  si  essent  magistratus  adepti,  rei  pubHcae  statum 
convolsuri  viderentur,   meis  inimicitiis,  nulla  senatus  mala 

5  gratia  comitiorum  ratione  privavi.  Ego  Antonium  conlegam 
cupidum    provinciae,   multa  in   re    pubHca   moHentem   pa-  30 

6  perspectae  T  :   perfectac  ceft.  9  ac  tainen  Ee  :  attamen  ceU. 

10  comprendam  E  :  compendam  eMi.i  :   comprehendam  NT  12 

consnlibus]  Cacsare  ct  Bibulo  aclcf.  codd.  :  dcl.  Mainititis  20  egoj 

crgo  Ec^  28  essc  convulsuri  E  30  multaque  T 


IN  L.  PISOXEM  ORATIO  2  5 

tientia  atque  obsequio  meo  mitigavi.  Ego  provinciam 
Galliam  senatus  auctoritate  exercitu  et  pecunia  instructam 
et  ornatam,  quam  cum  Antonio  commutavi,  quod  ita  existi- 
mabam  tempora  rei  publicae  ferre,  in  contione  deposui 
5  reclamante  populo  Romano.  Ego  L.  Catilinam  caedem 
senatus,  interitum  urbis  non  obscure  sed  palam  molientem 
cgredi  ex  urbe  iussi  ut,  a  quo  legibus  non  poteramus,  moe- 
nibus  tuti  esse  possemus.  Ego  tela  extremo  mense  consu- 
latus  mei  intenta  iugulis  civitatis  de  coniuratorum  nefariis 

10  manibus  extorsi.     Ego  faces  iam  accensas  ad  huius  urbis 
incendium  comprehendi,  protuh',  exstinxi.     Me  Q.  Catulus,  3 
princeps  huius  ordinis  et  auctor  pubUci  consili,  frequentis- 
simo  senatu   parentem    patriae    nominavit.      Mihi  hic  vir 
clarissimus  qui  propter  te  sedet,  L.  GeUius,  his  audientibus 

15  civicam  coronam  deberi  a  re  pubHca  dixit.  Mihi  togato  se- 
natus  non  ut  multis  bene  gesta,  sed  ut  nemini  conservata  re 
pubhca,  singulari  genere  suppHcationis  deorum  immortaHum 
templa  patefecit.  Ego  cum  in  contione  abiens  magistratu 
dicere  a  tribuno  pl.  prohiberer  quae  constitueram,  cumque 

20  is  mihi  tantum  modo  ut  iurarem  permitteret,  sine  uHa  dubi- 
tatione  iuravi  rem  pubHcam  atque  hanc  urbem  mea  unius 
opera  esse  salvam.     Mihi  populus  Romanus  universus  iha  7 
in  contione  non  unius  diei  gratulationem  sed  aeternitatem 
immortahtatemque  donavit,  cum  meum  ius  iurandum  tale 

25  atque  tantum  iuratus  ipse  una  voce  et  consensu  approbavit. 
Quo  quidem  tempore  is  meus  domum  fuit  e  foro  reditus  ut 
nemo,  nisi  qui  mecum  esset,  civium  esse  in  numero  vide- 
retur.     Atque  ita  est  a   me   consulatus  peractus  ut    nihil 

I   meo  oiu.  Lag.  12  3  comtnutavi  Lag.  9,  Ilotoman  :  com- 

municavi  cclt.  8  extremo]  s.  Decembri  M  hi  iiig.  mense  J 

mense   Decembri  Ee  14  propter]   iuxta  Ee   (coiitra  Arusian. 

K.  vii.  502)  15  civicam]  dc  quercu  ca.mEe  16  gesta  .  .  .  con- 

servata  Lag.   9,    Gaiatoiii :    gestae  .  .    .    conscrvatae   cctt.  19 

diccre  a  tr.  pl.  codci.  et  Ascoiiii  cod.  S  :    a  tr.  pl.  dicere  Asconii  cod.  M 
mia.c']  ca  quac  Ascoiiii  codd.  PM         cumque]  cum  ^^sco»('/<,s-  20  ut 

iurarem]  iurarc  Ascoiiiiis  24   talc]  tacite  Ee 


3  7  M.  TVLLI  riPERONlS 

sine  consilio  senatus,  nihil  non  approbante  populo  Romano 
egerim,  ut  semper  in  rostris  curiam,  in  senatu  populum 
defenderim,  ut  multitudinem  cum  principibus,  equestrem 
ordinem  cum  senatu  coniunxerim.  Exposui  breviter  consu- 
latum  meum.  5 

^  Aude  nunc,  o  furia,  de  tuo  dicere  !  cuius  fuit  initium  ludi 
compitalicii  tum  primum  facti  post  L.  luhum  et  C.  Marcmm 
consules  contra  auctoritatem  huius  ordinis ;  quos  Q.  Me- 
tellus — facio  iniuriam  fortissimo  viro  mortuo,  qui  illum  cuius 
paucos  paris  haec  civitas  tuHt  cum  hac  importuna  belua  ic 
conferam — sed  ille  designatus  consul,  cum  quidam  tribunus 
pl.  suo  auxiho  magistros  ludos  contra  senatus  consultum 
facere  iussisset,  privatus  fieri  vetuit  atque  id  quod  nondum 
potestate  poterat  obtinuit  auctoritate.  Tu,  cum  in  Kalendas 
lanuarias  compitahorum  dies  incidisset,  Sex.  Clodium,  qui  15 
numquam  antea  praetextatus  fuisset,  ludos  facere  et  prae- 
textatum  vohtare   passus  es,   hominem   impurum   ac   non 

9  modo  facie  sed  etiam  oculo  tuo  dignissimum.  Ergo  his 
fundamentis  positis  consulatus  tui  triduo  post  inspectante 
et  tacente  te  a  fatah  portento  prodigioque  rei  pubhcae  lex  20 
Aeha  et  Fufia  eversa  est,  propugnacula  murique  tranquihi- 
tatis  atque  oti ;  conlegia  non  ea  solum  quae  senatus  sustu- 
lerat  restituta,  sed  innumerabiha  quaedam  nova  ex  omni 
faece  urbis  ac  servitio  concitata.  Ab  eodem  homine  in 
stupris  inauditis  nefariisque  versato  vetus  illa  magistra  25 
pudoris  et  modestiae  censura  sublata  est,  cum  tu  interim, 
bustum  rei  pubhcae,  qui   te  consulem   tum   Romae   dicis 

7  L.  Luscellum  et  G.  Marium  codd. :   cori:   Oielh  (c/.  Ascoit.  7.  9) 
Metellus]  fieri  voluit   ad/L  codd.   Asconii  11  designatos  con- 

sules  £"<"  15  incidisset  ^sco>n?<s  :  incidissent  corW.  17  s.c  Ee  : 

atque  cctt.  i8  facie]  fort.  calice  :  cf.  ^  6^]  et  Housniaii  adliiv.  vi.  O.  5 
oculo]/o;/.  osculo  [cf.Sest.  iii)  :  culo  Z,.  Roclie  19  post  triduo  Ec 
20  te  et  tacentc  Ascomtts  te]  te  clodio  Ee  :  clodio  </)'x'  :  tribuno 

(tr. )  7V  21  eversa  a)(/)2T:  versa  cett,  23  nova  oiit.  Asconitts 

26  censura  Ascoiiius,  M  iitg.,  s :  severitas  cett.:  severitas  censoria 
Naugerins  (i) 


IN  L.  PISOXi:.\r  OR.\'I'TO  4  9 

iuisse,  veibo  numquam  signilicaris  sentenliam  luam  tantis 
in  naufragiis  civitatis. 

Nondum  quae  feceris,  sed  quae  fieri  passus  sis,  dico. 
Neque  vero  multum  interest,  praesertim  in  consule,  utrum 
5  ipse  perniciosis  legibus,  improbis  contionibus  rem  publicam 
vexet,  an  alios  vexare  patiatur.  An  potest  ulla  esse  excusatio 
non  dicam  male  sentienti,  sed  sedenti,  cunctanti,  dormienti 
in  maximo  rei  publicae  motu  consuli  ?  c  prope  annos 
legem    Aeliam    et    Fufiam    tenueramus,     cccc    iudicium 

10  notionemque  censoriam.  Quas  leges  ausus  est  non  nemo 
improbus,  potuit  quidem  nemo  convellere,  quam  potestatem 
minuere,  quo  minus  de  moribus  nostris  quinto  quoque  anno 
iudicaretur,  nemo  tam  effuse  petulans  conatus  est,  haec 
sunt,  o  carnifex !  in  prooemio  sepulta  consulatus  tui.     Per-  ii 

15  sequere  continentis  his  funeribus  dies.  Pro  Aurelio  tribu- 
naU  ne  conivente  quidem  te,  quod  ipsum  esset  scelus,  sed 
etiam  hilarioribus  ocuh's  quam  soHtus  eras  intuente,  dilectus 
.servorum  habebatur  ab  eo  qui  nihil  sibi  umquam  nec  facere 
nec   pati   turpe  esse  duxit.     Arma  in  templo   Castoris,   o 

20  proditor  templorum  omnium  !  vidente  te  constituebantur 
ab  eo  latrone  cui  templum  illud  fuit  te  consule  arx  civium 
perditorum,  receptaculum  veterum  Catilinae  miUtum,  castel- 
lum  forensis  latrocini,  bustum  legum  omnium  ac  rehgionum. 
Erat  non   solum  domus  mea  sed  totum  Palatium   senatu, 

25  equitibus  Romanis,  civitate  omni,  ItaHa  cuncta  refertum, 
cum  tu  non  modo  ad  eum — mitto  enim  domestica,  quae 
negari  possunt ;  haec  commemoro  quae  sunt  palam — non 
modo,  incjuam,  ad  eum  cui  primam  comitiis  tuis  dederas 

3  sis  oiii.  Mfx  4  vero  oiii.  Mjx  10  notionem  Manutius: 

rationem  codd.  est  E,  M  tiig.,  (pT  :  esse  cett.  14  proocmio 

Madvig:  gremio  codd.  15  continentes  ./isco«ms  :  connexos  codd. 

18  habebantiir  Lag.  g:  cod.  S  Asconii         eo]  eo  clodio  Ee)(}  19 

esse  oiii.   Ascoiiiiis  dixit  Ee,  Asconii  codd.  SM  26  eiim] 

Ciceronem  add.  codd.,  dcl.  IVuiider  27   palam]  palam  facta  Halitt 

28  dcderas]  desideras  E 

CIC.  IN  PISONEM  17 


5  ir  M.  TVLLI  CICERONIS 

tabulam  praerogativae,  quem  in  senatu  sententiam  rogabas 
tertium,  numquam  aspirasti,  sed  omnibus  consiliis  quae  ad 
me  opprimendum  parabantur  non  interfuisti  solum  verum 
etiam  crudelissime  praefuisti. 

Mihi  vero  ipsi  coram  genero  meo,  propinquo  tuo  quae  5 
dicere  ausus  es  ?  Egere  sordidissime  Gabinium,  sine  pro- 
vincia  stare  non  posse,  spem  habere  a  tribuno  pl.,  si  sua 
consilia  cum  illo  coniunxisset,  a  senatu  quidem  desperasse ; 
huius  te  cupiditati  obsequi,  sicuti  ego  fecissem  in  conlega 
meo ;  nihil  esse  quod  praesidium  consukim  implorarem  ;  10 
sibi  quemque  consulere  oportere.  Atque  haec  dicere  vix 
audeo ;  vereor  ne  qui  sit  qui  istius  insignem  nequitiam 
frontis  involutam  integumentis  nondum  cernat ;  dicam 
tamen.     Ipse  certe  agnoscet  et  cum  aliquo  dolore  flagitio- 

13  rum  suorum  recordabitur.     Meministine,  caenum,  cum  ad  15 
te  quinta  fere  hora  cum  C.  Pisone  venissem,  nescio  quo 

e  gurgustio  te  prodire  involuto  capite  soleatum,  et,  cum  isto 
ore  foetido  taeterrimam  nobis  popinam  inhalasses,  excusa- 
tione  te  uti  valetudinis,  quod  diceres  vinulentis  te  quibusdam 
medicaminibus  solere  curari  ?  Quam  nos  causam  cum  20 
accepissemus— quid  enim  facere  poteramus? — paulisper  steti- 
mus  in  illo  ganearum  tuarum  nidore  atque  funio  ;  unde  tu 
nos   cum    improbissime   respondendo,  tum  turpissime  ru- 

14  ctando  eiecisti.    Idem  illofere  biduo  productus  in  contionem 
ab  eo  cui  sicam  quandam  praebebas  consulatum  tuum,  cum  25 
esses  interrogatus  quid  sentires  de   consulatu  meo,  gravis 
auctor,  Calatinus  credo  aHquis  aut  Africanus  aut  Maximus 

6  sordidissime  Madvig:   foris  esse  codd.  7   pl.]  pl.  clodio  x'  : 

pl.  clodio  antonio  Ee  sua  Eex^  '■  tua  cclt.  8  coniunxeris 

(-it  x^)   sed   a   codd.  :    corr.  Halm  16  quinta  fere   hora]  hora 

•V.,  Arttsian.  K.  vii.   491  17  te  e  gurgustio  Aritsiamts  18 

inhalasses]  inhiasses  M^i  19  vinulentis  M^iT,  MUlIer:  vino- 

lentis  «//.  23  respondendo  £"ciV  :  rcsponderes  fc//.  eructando 

codd.  :  corr.  Lambimis  25  sicam  quandam  scrifisi   'c/.  Scst.  24, 

Ascoit.g^.  14)  :  sic  aequatum  codd.  :  inlaqueatum  Miiller  26  sen. 

tires  6"  :  sentires  eis  cett. 


IN  ]..    PBOXE.M  ORATIO  6  14 

et  non  Caesoninus  Semiplaccntinus  Calventius,  respondes 
altero  ad  frnntem  sublato,  altero  ad  mentum  depresso 
supercilio  crudelitatem  tibi  non  placere.  Hic  te  ille  homo  7 
dignissimus  tuis  laudibus  conlaudavit.  Crudelitatis  tu, 
5  furcifer,  senatum  consul  in  contione  condemnas?  non 
enim  me  qui  senatui  parui  ;  nam  relatio  illa  salutaris  et 
diligens  fuerat  consulis,  animadversio  quidem  et  iudicium 
senatus.  Quae  cum  reprehendis,  ostendis  qualis  tu,  si  ita 
forte  accidisset,  fueris  illo  tempore  consul  futurus.    Stipendio 

10  me  hercule  et  frumento  Catilinam  esse  putasses  iuvandum. 
Quid  enim  interfuit  inter  Catilinam  et  eum  cui  tu  senatus 
auctoritatem,   salutem  civitatis,   totam  rem    publicam   pro- 
vinciae    praemio    vendidisti  ?     Quae    enim    L.    Catilinam  15 
conantem  consul  prohibui,  ea  P.  Clodium  facientem  con- 

15  sules  adiuverunt.  Vokn't  ille  senatum  interficere,  vos 
sustuHstis ;  leges  incendere,  vos  abrogastis ;  interimere 
patriam,  vos  adflixistis.  Quid  est  vobis  consulibus  gestum 
sine  armis  ?  Incendere  illa  coniuratorum  manus  voluit 
urbem,   vos  eius  domum  (luem  propter  urbs  incensa  non 

20  est.  Ac  ne  ilU  quidem,  si  habuissent  vestri  similem  con- 
sulem,  de  urbis  incendio  cogitassent ;  non  enim  se  tectis 
privare  voluerunt,  sed  his  stantibus  nullum  domiciHum 
sceleri  suo  fore  putaverunt.  Caedem  iUi  civium,  vos  servi- 
tutem  expetistis.     Hic   vos    etiam   crudeUores ;    huic  enim 

25  populo  ita   fuerat  ante  vos  consules  Hbertas  insita  ut   ei 
mori  potius  quam  servire  praestaret.     IHud  vero  geminum  16 
consiHis  CatiHnae  et  Lentuh',  cjuod  me  domo  mea  expuHstis, 
Cn.   Pompeium  domum   suam    compuHstis.     Neque   enim 
me  stante  et  manente  in  urbis  vigiHa  neque  resistente  Cn. 

I   Cacsoninus  x' :  Censoniniis  A^:  cesonius  «//.  3  ilie  £"fx«  : 

0111.  cett.  7  fuerat]  fuerat  bona  Exn  15  volunt  illi  A'^  16 

incendere]  rescindere  Koch       interimere  c'k,  Naiigentts  (2)  :  interire 
(vi  terrere  e)  cof/rf.  17  zd(W\\s\.\^  Litterbnclicr  :  adiuvistis  roc/^/. 

(vos  adiuvistis  dcl.  Ernesti)  24   liic]  his  Manutitts  25  ut 

emori  codd.  :  coir.  Halm 


7  i6  j\[.  TVLLI  ('IC1:R()NIS 

Pompeio,  omnium  gentium  victoie,  umquam  se  illi  rem 
publicam  delere  posse  duxerunt.  A  me  quidem  etiam 
poenas  expetistis  quibus  coniuratorum  manis  mortuorum 
expiaretis  ;  omne  odium  inclusum  nefariis  sensibus  impiorum 
ia  me  profudistis.  Quorum  ego  furori  nisi  cessissem,  in  5 
Catilinae  busto  vobis  ducibus  mactatus  essem.  Quod  autem 
maius  indicium  exspectatis  nihil  inter  vos  et  Catilinam 
interfuisse  quam  quod  eandem  illam  manum  ex  intermortuis 
Catilinae  reliquiis  concitastis,  quod  omnis  undique  perditos 
conlegistis,  quod  in  me  carcerem  efifudistis,  quod  coniuratos  10 
armastis,  quod  eorum  ferro  ac  furori  meum  corpus  atque 
^  omnium  bonorum  vitam  obicere  voluistis  ?  Sed  iam  redeo 
ad  praeclaram  illam  contionem  tuam.  Tu  es  ille,  cui  crude- 
litas  displicet  ?  qui,  cum  senatus  luctum  ac  dolorem  suum 
yestis  mutatione  declarandum  censuisset,  cum  videres  15 
maerere  rem  publicam  amplissimi  ordinis  luctu,  o  noster 
misericors  !  quid  facis  ?  Quod  nulla  in  barbaria  quisquam 
tyrannus.  Omitto  enim  illud,  consulem  edicere  ut  senatus 
consulto  ne  obtemperetur,  quo  foedius  nec  fieri  nec  cogitari 
quicquam  potest ;  ad  misericordiam  redeo  eius  cui  nimis  20 
18  videtur  senatus  in  conservanda  patria  fuisse  crudelis.  Edi- 
cere  est  ausus  cum  illo  si^  pari,  quem  tamen  omnibus 
vitiis  superare  cupiebat,  ut  senatus  contra  quam  ipse 
censuisset  ad  vestitum  rediret.  Quis  hoc  fecit  ulla  in 
Scythia  tyrannus  ut  eos  quos  luctu  adficeret  lugere  non  25 
sineret  ?  Maerorem  relinquis,  maeroris  aufers  insignia ; 
eripis  lacrimas  non  consolando  sed  minando.  Quod  si 
vestem  non  publico  consilio  patres  conscripti,  sed  privato 
officio  aut  misericordia  mutavissent,  tamen  id  his  non  licere 

3  manes  MsN :  mentes  cctt.  {M  iiij^.^  9  concitatis  E  ri 

ac  furori  Ee:  oiii.  cctt.  14  qiii  cd.  V\  cui  codd.  16  maerorem 

rei  p.,  amplissimi  ordinis  luctum  Madvis^  18  illum  T        senatus 

con%\\\tn  PEcx  :  senatus  senatus  consuito  r^"//.  19  obtemperetur /-": 

obtcmpcrct  r»//.  24   fecit  P^  :  fac i t  rr//.  26  relinquis /^T  : 

non  relinquis  cclt.  29  his  PEc  :  iis  cett. 


IX  L.  PISOXEM  ORATIO  8  18 

per  interdicta  potestatis  tuae  crudelitatis  erat  non  ferendae ; 
cum  vero  id  senatus  frequens  censuisset  et  omnes  ordines 
reliqui  iani  ante  fecissent,  tu  ex  tenebricosa  popina  consul 
extractus  cum  illa  saltatrice  tonsa  senatum  populi  Romani  — . 
5  occasum  atque  interitum  rei  publicae  lugere  vetuisti.  At  9 
quaerebat  etiam  paulo  ante  de  me  quid  suo  niihi  opus 
fuisset  auxilio ;  cur  non  meis  inimicis  meis  copiis  resti- 
tissem.  Quasi  vero  non  modo  ego,  qui  multis  saepe  auxilio 
fuerim,  sed  quisquam  tam  inops  fuerit  umquam  qui  isto 

10  non   modo  propugnatore   tutiorem    se    sed    advocato    aut 
adstipulatore  paratiorem  fore  putaret.     Ego  istius  pecudis  19 
ac  putidae  carnis  consilio  scilicet  aut  praesidio  niti  volebam, 
ab  hoc  eiecto  cadavere  quicquam  mihi  aut  opis  aut  orna- 
menti  expetebam.     Consulem  ego  tum  quaerebanij  consuleni 

15  incjuam,  non  illum  quidem  quem  in  hoc  maiali  invenire  non 
possem,  qui  tantam  rei  publicae  causam  gravitate  et  consilio 
suo  tueretur,  sed  qui  tamquam  truncus  atque  stipes,  si 
stetisset  modo,  posset  sustinere  tamen  titulum  consulatus. 
Cum  enim  esset  omnis  causa  illa  mea  consularis  et  senatoria, 

20  uuxiHo  mihi  opus  fuerat  et  consuHs  et  senatus ;  quorum 
alterum  etiam  ad  perniciem  meam  erat  a  vobis  consulibus 
conversuni,  alterum  rei  [)ublicae  penitus  ereptum.  Ac  tamen, 
si  consilium  exquiris  meum,  necjue  ego  cessissem  et  me 
ipsa  suo  complexu  patria  tenuisset,  si  mihi  cum  illo  bustu- 

25  ario  gladiatore  et  tecum  et  cum  conlega  tuo  decertandum 
fuisset.     AUa  enim  causa   praestantissimi  viri,  Q.  Metelli,  20 
fuit,  quem  ego  civem  meo  iudicio  cum  deorum  inmiortalium 
laude  coniungo  ;  qui  C.  illi  Mario,  fortissimo  viro  et  consuli 

I   potestatis  Itic  liah.  PE,  /jost  tuac  atl.  :  dcl.  Madvi^  tiiae]  liia 

Madvig  2  et  omnes  P :  oiii.  cett.  9   fiicriin/':  fuisbem  Cf//. 

12  putridae  £T  canis  Z,rt^'.  9,  />?^fr  \oIcbam  niti /^  14 

expectabam  cuA^T  quaerebam  P :  rcquircbam  cctl.  15  maiali 

P,  laidoius  Origg  ii.  30.  4  :  animali  cctl.  20  consulis  Pc-k  :  con- 

sulum  E  :   coss.  1  cos.)  cctt.  24  cum  clodio  illo  Ecx.^T  25 

cum]  cum  gabinio  P 


9  2o  M.  TVLLI  CICERONLS 

et  sextum  consuli  et  eius  invictis  legionibus,  ne  armis  con- 

fligeret,  cedendum  esse  duxit.     Quod  mihi  igitur  certamen 

esset  huius  modi  ?    cum  C.  Mario  scilicet  aut  cum  aliquo 

pari,  an  cum  altero  barbato  Epicuro,  cum  altero  Catilinae 

lanternario  consule  ?     Neque  hercule  ego  supercilium  tuum  5 

net]ue  conlegae  tui  cymbala  fugi  neque  tam  fui  tiniidus  ut, 

qui  in  maximis  turbinibus  ac  fluctibus  rei  pubHcae  navem 

gubernassem  salvamque  in  portu  conlocassem,  frontis  tuae 

nubeculani   aut   conlegae  tui  contaminatum    spiritum   per- 

21  timescerem.     Alios  ego   vidi   ventos,  alias  prospexi  animo  10 

procellas,  aliis  impendentibus  tempestatibus  non  cessi  sed 

bis  unum  nie  i)ro  omnium  salute  obtuli.     Itaque  discessu 

tum  meo  omnes  illi  nefarii  gladii  de  manibus  crudelissimis 

exciderunt,  cum  quidem  tu,  o  vaecors  et  amens  !  cum  omnes 

boni  abditi  inclusique   maererent,  templa   gemerent,   tecta  15 

ipsa  urbis  lugerent,  complexus  es  funestum  illud  animal  ex 

nefariis  stupris,  ex  civili  cruore,  ex  omni  scelerum  impor- 

tunitate  conceptum   atque    eodem    in   templo,  eodem   loci 

vestigio    et    temporis   arbitria   non   mei   solum   sed  patriae 

funeris  al)stulisti.  20 

10  .  . 

^,      Quid  ego  illorum  dierum  epulas,  quid  laetitiam  et  gratu- 

lationem  tuam,  quid  cum  tuis  sordidissimis  gregibus  intem- 

perantissimas  perpotationes  praedicem  ?    Quis  te  illis  diebus 

sobrium,  quis  agentem   aliciuid  quod   esset  libero  dignum, 

(]uis  deniciue  in  publico  \  idit  ?    cum  conlegae  tui   domus  25 

cantu  et  cymbalis  personaret,  cumque  ipse  nudus  in  convivio 

2  dixit  Lc  4  barbato  coc/.  Pi//ioci  :  barbaro  iiici         Epicuro  n  : 

Epicureo  cc//.  5  consule  /=" :    quos  f-od  Ec,  cc//.         ego  hercule 

P  6  cymbala  PM-(v"sf:  rrotalia  cc//.  7  qui  in  PEc :  qui 

cc//.  turbinibus]  tempeslatibus  7l/rr;/.  Gifi.  §  512  9  aut  P : 

tum  cc'//.  :  ct  Mar/.  Cap.  1-2.  h\?.  Moiinnscn  :  h is  rocW.  15 

tcmpla  gemerent  oiii.  E  16  ipsa  urbis  P7V</>  :    urbis  ipsa  cc//. 

fun.   illud  P  :    illud  fun.   cc//.  17  omni  /-* :    omnium  cc//.         im- 

portunitate   /-" :    et   ilagitidrinu   ini|iimit;itc   n>ui.    impunitate   Ec    oii</. 
cc//.  18   loci  Pi  :  ct  loci  cci/.  -i    dicrum  PEc^[<\}  •  dicam  cc//. 

22  inlcmpcratissimas  ilZ/nT 


IN  L.  PISONE.M  ORATIO  lo  23 

saltaret  ;  in  quo  cum  illum  saltatorium  versaret  orbem,  ne 
tum  quidem  fortunae  rotam  pertimescebat.  Hic  autem 
non  tam  concinnus  belluo  nec  tam  musicus  iacebat  in 
suorum  Graecorum  foetore  et  caeno  ;  quocl  quidem  istius 
^  m  illis  rei  publicae  luctibus  (juasi  aliquod  Lapitharum  aut 
Centaurorum  convivium  ferebatur ;  in  quo  nemo  potest 
dicere  utrum  iste  plus  biberit  an  vomuerit  an  effuderit. 
Tune  etiani  mentionem  facies  consulatus  aut  te  fuisse  23 
Romae  consulem  dicere  audebis  ?     Quid  ?  tu  in  lictoribus 

10  et  in  toga  praetexta  esse  consulatum  putas  ?  quae  ornamenta 
etiam  in  Sex.  Clodio  te  consule  esse  voluisti,his  tu,  Clodiane 
canis,  insignibus  consulatum  declarari  putas  ?  Animo  con- 
sulem  esse  oportet,  consilio,  fide,  gravitate,  vigilantia,  cura, 
toto  denique  munere  consulatus  omni  officio  tuendo,  maxi- 

15  meque,  id  quod  vis  nominis  ipsa  praescribit,  rei  publicae 
consulendo.  An  ego  consulem  esse  putem  qui  senatum 
esse  in  re  })ublica  non  putavit,  et  sine  eo  consilio  consulem 
numerem,  sine  quo  Romae  ne  reges  quidem  esse  potuerunt? 
Etenim  illa  iam  omitto.     Cum  servorum  dilectus  haberetur 

20  in  foro,  arma  in  templum  Castoris  luce  et  palam  comporta- 
rentur,  id  autem  templum  sublato  aditu  revolsis  gradibus 
a  coniuratorum  reliquiis  atque  a  Catilinae  praevaricatore 
quondam,  tum  ultore,  armis  teneretur,  cum  equites  Romani 
relegarentur,  viri  boni  lapidibus  e  foro  pellerentur,  senatui 

35  non  solum  iuvare  rem  publicam  sed  ne  lugere  quidem 
liceret,  cum  civis  is  quem  hic  ordo  adsentiente  Italia  cunctis- 

I    illum  P  :    suum  illum  Etx  :    ilium  suum  a'/f.  ne  tum  quidem 

/loc  loco  hab.  P,  post  in  quo  cclt.  4  suorum  P,  Vrsinus  :  suo  cctt. 

et  caeno  Cus.  :  atquc  vino  cctt.  (P  5  aut^  atque  Baitcr  6 

convivium]  convivium  esset  Cus.  8  tune  P:    tun  APos  :    tum 

(tu  T)  cctt.         consulatus  P:  consulatus  tui  cctt.         9  dicere  oni.  Mf.i 
10  et  in   toga   Garatoni :  in  toga  et  codd.  ri   his  Lanibintis  : 

hums  codd.         Clodiane  Z-fl^.  12,  Lnndtinus:  Clodiani  cf//.  14-16 

tuendo  .  .  .  consulendo.     An   (K.    an  E,  rf.   Rab.  pcrd.    4)  Ee  :  out. 
cctt.  19   ctenim]  sed  enim  Lehntanu  20    templum  Ee  : 

templo  cctt.         lucc  et]  luce  i  det.,  Garaloni         21   adito  Ahix         24 
relegarentur  M^^T  :  religarentur  cclt. 


10  23  M.  TVLLI  CICERONIS 

que  gentibus  conservatorem  patriae  iudicarat  nullo  iudicio, 
nulla  lege,  nullo  more  servitio  atque  armis  pelleretur,  non 
dicam  auxilio.  vestro,  quod  vere  licet  dicere,  sed  certe  silen- 
tio :    tum  Romae   fuisse    consules   quisquam   existimabit  ? 

24  Qui  latrones  igitur,  si  quidem  vos  consules,  qui  praedones,  5 
qui   hostes,    qui    proditores,    qui    tyranni    nominabuntur  ? 

11  Magnum  nomen  est,  magna  species,  magna  dignitas,  magna 
maiestas  consulis ;  non  capiunt  angustiae  pectoris  tui,  non 
recipit  levitas  ista,  non  egestas  animi  ;  non  infirmitas  ingeni 
sustinet,  non  insolentia  rerum  secundarum  tantam  personam,  10 
tam  gravem,  tam  severam.  Seplasia  me  hercule,  ut  dici 
audiebam,  te  ut  primum  aspexit,  Campanuni  consulem 
repudiavit.  Audierat  Decios  Magios  et  de  Taurea  illo 
Vibellio  aliquid  acceperat ;  in  quibus  si  moderatio  illa 
quae  in  nostris  solet  esse  consulibus  non  fuit,  at  fuit  pompa,  15 
fuit  species,  fuit  incessus  saltem  Seplasia  dignus  ct  Capua. 

25  Gabinium  denique  si  vidissent  duumvirum  vestri  illi  unguen- 
tarii,  citius  agnovissent.  Erant  illi  compti  capilli  et  ma- 
dentes  cincinnorum  fimbriae  et  fluentes  purpurissataeque 
buccae,  dignae  Capua,  sed  illa  vetere  ;  nam  haec  quidcm  20 
quae  nunc  est  splendidissimorum  hominum,  fortissimorum 
virorum,  optimorum  civium  mihique  amicissimorum  multi- 
tudine  redundat.  Quorum  Capuae  te  praetextatum  nemo 
aspexit  qui  non  gemeret  desiderio  mei,  cuius  consilio  cum 
universam  rem  publicam,  tum  illam  ipsam  urbem  meminc-  25 
rant  esse  servatam.  Me  inaurata  statua  donarant,  me 
patronum  unum  asciverant,  a  me  se  habere  vitam,  fortu- 
nas,  liberos  arbitrabantur,  me  et  praesentem  contra  latro- 
cinium  tuum  suis  decretis  legatisque  defenderant  et  absentem 

10  secundarum]  sclariuni   E  :    salutarium    Koch  11   ut   dici 

audiebam    onu    Ascoiiiiis  13  taurcia  E  ^4  Vibellio  c  : 

iubellio  (in  bello  E^)  cctt.  15  at  luit  om.  E  17  duum- 

virum  codd.  [cf.  Riill.  ii.  93')  ig  purpurissatacquc  Hahii  :    pul- 

sataerpie   uici :  ccy[iSRalacq\.\e  i,  Aiiffc/iiis  21    Iiominum  o;;/.  E 

26  douarunt  Ec,  Aiusiaiiiis  K.  vii.  .163  27  sc  oiii.  Aiitsiaiiits 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  ii  25 

principe  Cn.  Pompeio  referente  et  de  corpore  rei  publicae 
luorum  scelerum  tcla  revellente  revocarant.     An  tum  eras  26 
consul  cum  in  Palatio  mea  domus  ardebat  non  casu  aliquo 
sed  ignibus  iniectis  instigante  te?    Ecquod  in    hac   urbe 

5  maius  umquam  incendium  fuit  cui  non  consul  subvenerit  ? 
At  tu  illo  ipso  tempore  apud  socrum  tuam  prope  a  meis 
aedibus,  cuius  domum  ad  meam  domum  exhauriendam 
patefeceras,  sedcbas  non  exstinctor  sed  auctor  incendi  et 
ardentis  faces  furiis  Clodianis  paene  ipse  consul  ministrabas. 

10  An   vero   reliquo    tempore    consulem    te    quisquam   duxit,  12 
quisquam  tibi  paruit,   quisquam  in  curiam  venienti  adsur- 
rexit,  quisquam  consulenti  respondendum  putavit  ?    Nume- 
randus  est   ille  annus  denique   in   re   pubHca,   cum  obnui- 
tuisset   senatus,  iudicia  conticuissent,   maererent    boni,  vis 

15  latrocini  vestri  tota  urbc  volitaret  neque  civis  unus  ex 
civitate  sed  ipsa  civitas  tuo  et  Gabini  sceleri  furorique 
cessisset  ? 

Ac  ne   tum    quidem  emersisti,    lutulente   Caesonine,  ex  27 
miserrimis  naturae  tuae  sordibus,  cum  experrecta  tandem 

20  virtus  clarissimi  viri  celeriter  et  verum  amicum  et  optime 
meritum  civem  et  suum  pristinum  morem  requisivit ;  neque 
est  ille  vir  passus  in  ea  re  publica  quam  ipse  decorarat 
atque  auxerat  diutius  vestrorum  scelcrum  pestem  morari, 
cum    tamen    ille,    qualiscumque    est,    qui    est    ab    uno    te 

25  improbitate  victus,  (labinius,  conlcgit  ipse  se  vix,  scd 
conlegit  tamen,  et  contra  suum  Clodium  prinium  simulatc, 
deinde  non  libentcr,  ad  cxtremum   tamcn  pro  Cn.  Pompeio 

2  rcvocariiiit  codd.  :    coir.  Lanihiiins  4  et  quod  codd.  :  con: 

Maniilitti  5  %\\b\en\rci  Ascoiiitts  6  prope  .  .  .  acdibus 

otii.  Ascoiiiits  7  ineam  domuml  meam  Ascoiiitts  10  dixit 

codd.:  corr.  cd.   V  ir    tihi  paruit  /.  cd.  V:    disparuit    disperauit 

A'^  codd.  13  ommutuisset  Mfj.  i8  ac  ne  Ec,  Ascoiiins  :  at 

nc  ^ffiii :  anne  \T      Caesonine  Maiitiliits  :  Ceso  (Caesoni  c,  AiigelniS) 
codd.    Caesone  Asconii  cod.  S.  Ceso  codd.  PM)         c  Ascoiiitts  79 

cxpcrrccta  c-k,  .Isconiiis  :    cxperta  cctl.  20  clarissimi  viri  0111. 

^lscoititts  25  Gabinius  dcl.  Alitrehts 


12  27  M.  TVLLT  CICERONIS 

vere  vehementerque  pugnavit.  Quo  quidem  in  spectaculo 
mira  populi  Romani  aequitas  erat.  Vter  eorum  perisset, 
tamquam  lanista  in  eius  niodi  pari  lucrum  fieri  putabat, 

2^  imniortalem  vero  quaestum,  si  uterque  cecidisset.  Sed  ille 
tamen  agebat  aliquid ;  tuebatur  auctoritatem  summi  viri.  5 
Erat  ipse  sceleratus,  erat  gladiator,  cum  scelerato  tamen 
et  cum  pari  gladiatore  pugnabat.  Tu  scilicet  homo 
rehgiosus  et  sanctus  foedus  quod  meo  sanguine  in  pactione 
provinciarum  iceras  frangere  noluisti.  Caverat  enim  sibi 
ille  sororius  adulter  ut,  si  tibi  provinciam,  si  exercitum,  si  ro 
pecuniam  ereptam  ex  rei  publicae  visceribus  dedisset, 
omnium  suorum  scelerum  socium  te  adiutoremque  prae- 
beres.  Itaque  in  illo  tumultu  fracti  fasces^  ictus  ipse, 
cotidie  tela,  lapides,  fugae,  deprehensus  denique  cum  ferro 
ad   senatum   is   quem   ad    Cn.    Pompeium    interimendum  15 

^  conlocatum  fuisse  constabat.  Ecquis  audivit  non  modo 
actionem  aliquam  aut  relationem  sed  vocem  omnmo  aut 
querelam  tuam?  Consulem  tu  te  fuisse  putas,  cuius  in 
imperio,  qui  rem  pubHcam  senatus  auctoritate  servarat,  qui 
omnis  omnium  gentium  jxirtis  tribus  triumphis  devinxerat,  20 
is  se  in  pubhco,  is  denique  in  Italia  tuto,  statuit  esse  non 
posse?  An  tum  eratis  consules  cum,  quacumque  de  re 
verbum  facere  coeperatis  aut  referre  ad  senatum,  cunctus 
ordo  reclamabat  ostendebatciue  nihil  esse  vos  acturos,  nisi 
prius  de  me  rettulissetis  ?  cum  vos,  quamquam  foedere  25 
obstricti  tenebamini,  tamen  cupere  vos  diceretis,  sed  lcge 

?,o  impediri.  Quae  lex  privatis  hominibus  esse  lex  non  vide- 
batur,  inusta  per  servos,  incisa  per  vim,  imposita  per 
latrocinium,  sublato  senatu,  pulsis  e   foro  bonis  omnibus, 

1   vcro  Mfi  2  populi  K.  Eex^  :  rei  p.  cci/.  9  ieceras  codci.  : 

corr.  Mainitins  12  omnium]  omnium  ut  £"<-x  16  et  quis 

codii.  :    corr.    Manuthts  j8  tu  te  xit  :    tum  te   cctt.  :    tune   tc 

Wiiitdcr  21-23  is  denique  in  Italia  post  servarat  /lab.  codd..  f>ost 

publico  trnitsttdi  (i.sdomi  sc  aut  dcnique  in  Italia/oi/  servarat  Madvig) 
28  inusla]  iusta  i  dct.  :  iussa  Erncsti 


IN  I..  PISONEM  ORATIO  13  30 

capta  re  publica,  contra  omnis  leges  nullo  scripta  more, 
hanc  qui  se  nietuere  dicerent,  consules  non  dicam  animi 
hominum,  sed  fasti  ulli  ferre  possunt  ?  Nam  si  illam  legem 
non  putabatis,  quae  erat  contra  omnis  leges  indemnati  civis 
5  atque  integri  capitis  bonorumque  tribunicia  proscriptio,  ac 
tamen  obstricti  pactione  tenebamini,  quis  vos  non  modo 
consules  sed  liberos  fuisse  putet,  quorum  mens  fuerit 
oppressa  praemio,  lingua  astricta  mercede  ?  Sin  illam  vos 
soli   legem   putabatis,    quisquam    vos  consules  tunc  fuisse 

10  aut     nunc    esse    consularis    putet,    qui    eius    civitatis    in 
qua    in    principum    numero    voltis    esse    non    leges,    non 
instituta,    non    mores,   non    iura   noritis  ?      An,    cum    pro- 31 
ficiscebamini  paludati  in  provincias  vel  emptas  vel  ereptas, 
consules  vos  quisquam  putavit  ?     Itaque,  credo,  si   minus 

15  frequentia  sua  vestrum  egressum  ornando  atque  celebrando, 
at  ominibus  saltem  bonis  ut  consules,  non  tristissimis  ut 
hostes  aut  proditores  prosequebantur. 

Tune  etiam,  immanissimum  ac  foedissimum  monstrum,  14 
ausus  es  meum  discessum  illum  testem  sceleris  et  crudeli- 

20  tatis  tuae  in  maledicti  et  contumeh'ae  loco  ponere?  Quo 
quidem  tempore  cepi,  patres  conscripti,  fructum  immorta- 
lem  vestri  in  me  et  amoris  et  iudici ;  qui  non  admurmura- 
tione  sed  voce  et  clamore  abiecti  hominis  ac  semivivi 
furorem  petulantiamque  fregistis.     Tu  luctum  senatus,   tu  32 

25  desiderium  equestris  ordinis,  tu  squalorem  ItaHae,  tu 
curiae  taciturnitatem  annuam,  tu  silentium  perpetuum 
iudiciorum  ac  fori,  tu  cetera  illa  in  maledicti  loco 
pones  quae  meus  discessus  rei  publicae  vohiera  inflixit? 
Qui  si  calamitosissimus  fuisset,  tamen  misericordia  dignior 

2  consules]  hos  consules  E  4   putabatis]  putabam  his  E  5 

ac  IViiiicier:    hac   tofiri.  8  asstricla  E  16  at]  atque  E 

ominibus  c^,  Bcroaldus  :  hominibus  x''^  •   oninibus  cetl.  17  aut] 

ac  Ha/iii         pvoscquchanlur  E(p.  edd.  VR  :  pcrsequebantur  c»//'.  18 

etiam]  etiam,  o  ("//>.  20  in  siippl.  Halin  23  ac  E  :  ct  cclt. 

■    semiviri  Laf^.  g,  Di("\;ei'  cS  inflixcrit  BaLe  29  qui  si  M  ing., 

S' :  quasi  cclt. 


14  32  M.  TVLLI  CICERONIS 

quam  contumelia  et  cum  gloria  potius  esse  coniunctus 
quam  cum  probro  putaretur,  atque  ille  dolor  meus  dum- 
taxat,  vestrum  quidem  scelus  ac  dedecus  haberetur.  Cum 
vero — forsitan  hoc  quod  dicturus  sum  mirabile  auditu  esse 
videatur,  sed  certe  id  dicam  quod  sentio — cum  tantis  5 
a  vobis,  patres  conscripti,  beneficiis  adfectus  sim  tantisque 
honoribus,  non  modo  illam  calamitatem  esse  non  duco 
sed,  si  quid  mihi  potest  a  re  puWica  esse  seiunctum,  quod 
vix  potest,  privatim  ad  meum  nomen  augendum,  optandam 

33  duco  mihi  fuisse  illam  e:;:etendamque  fortunam.  Atque  10 
ut  tuum  laetissimum  diem  cum  tristissimo  meo  conferam, 
utrum  tandem  bono  viro  et  sapienti  optabilius  putas  sic 
exire  e  patria  ut  omnes  sui  cives  salutem,  incolumitatem, 
reditum  precentur,  quod  mihi  accidit,  an,  quod  tibi  pro- 
ficiscenti  evenit,  ut  omnes  exsecrarentur,  male  precarentur,  15 
unam  tibi  illam  viam  et  perpetuam  esse  vellent?  Mihi 
me  dius  fidius  in  tanto  omnium  mortaHum  odio,  iusto  prae- 
sertim  et  debito,  quaevis  fuga  quam  ulla  provincia  esset 
optatior. 

15  Sed  perge  porro.     Nam  si  ilkid  meum  turbulentissimum  20 
tempus  tuo  tranquilHssimo  praeslat,  quid  ^conferam  reHcjua 

34  quae  in  te  dedecoris  plena  fuerunt,  in  me  dignitatis?  Me 
Kalendis  lanuariis,  tjui  dies  post  obitum  occasumque 
nostrum  rei  pubHcae  primus  inluxit,  frequentissimus  senatus, 
concursu  Italiae,  referente  clarissimo  ac  fortissimo  viro,  25 
P.  Lentulo,  consentiente  atque  una  voce  revocavit.  Me 
idem  senatus  exteris  nationibus,  me  legatis  magistratibusquc 

3  ac]  aut  E  ciiin  l^Ee  :  tuni  cctl.  6  tantisque  F,  Lag.  9  : 

iani\s  cett.  7  dico  VE^'^  10  mihi  fuisse  illam  VEex>i  :  \]]^m 

niilii  fulsse  illam  AI :   fuisse  mihi  illain  //T  13  c  V:   a  cctt.         sui] 

ci  sui  iiig.  Lainbini  14  tibi]  in  provinciam  acUt.  1"^  18 

quaevis  PF,  M  ing.  :  chis  cett.         fuga  PF  :  fuga  potius  «/('.  21 

tempus    P:    tcmpus    profectionis    cctt.  34  vestrum   PVEex^ 

35  concursus  E  26  consentiente  PV :  consentiente  populo  Rom. 

cett. 


IN  L.  i'isr)Ni-:.\[  OR.\  rio  i,:  34 

nostris  auctoritate  sua  consularihusquc  litteris  non,  ut  tu 
Insuher  dicere  ausus  es,  orhatuni  patria  sed,  ut  senatus  illo 
ipso  tempore  appellavit,  civeni  servatoremque  rei  puhlicae 
commendavit.  Ad  meam  unius  hominis  salutem  senatus 
5  auxilium  omnium  civium  cuncta  ex  Italia  qui  rem  publicam 
salvam  esse  vellent  consulis  voce  et  litteris  implorandum 
putavit.  Mei  capitis  conservandi  causa  Romam  uno  tem- 
pore  quasi  signo  dato  Italia  tota  convenit.  De  mea  salute 
P.    Lentuli,    praestantissimi    viri    atque    optimi    consuli.s, 

10  Cn.    Pompei,    clarissimi    atque    invictissimi    civis,    cetero- 
rumque   principum    civitatis    celeberrimae    et    gratissimae 
contiones  fuerunt.    De  me  senatus  ita  decrevit  Cn,  Pompeio  35 
auctore  et  eius  sententiae   principe  ut,  si  quis  impedisset 
reditum  meum,  in  hostium  numero  putaretur,  eisque  verbis 

15  ea  de  me  senatus  auctoritas  declarata  est  ut  nemini  sit 
triumphus  honorificentius  quam  mihi  salus  restitutioque 
perscripta.  De  me  cum  omnes  magistratus  promulgassent 
praeter  unum  praetorem,  a  quo  non  fuit  postulandum, 
fratrem    inimici    mei,    praeterque   duos   de   lapide   emptos 

20  tribunos,  legem  comitiis  centuriatis  tuHt  P.  Lentulus  consul 
de  conlegae  Q.  Metelli  sententia,  quem  mecum  eadem  res 
publica  quae  in  tribunatu  eius  diiunxerat  in  consulatu 
virtute  optimi  ac  iustissimi  viri  sapientiaque  coniunxit. 
Quae   lex  quem  ad    modum  accepta   sit   quid  me  attinet  36 

a^dicere?  Ex  vobis  audio  liemini  civi  ullam  quo  minus 
adesset  satis  iustam  excusationem  esse  vi.sam ;  nullis 
comitiis   umquam   neque   multitudinem    hominum    tantam 

I   consularibusque  P/'':  consularibus  ff//.  2  Insuher  Tnnicbus : 

insuper  (supcr  F'.  semper  F^)  rodd.  3  servatoremque  {oiii.  que 

P)  PV :  conservatorem  (-remque  e)  cett.  4  hominisPJ^:  oiii. 

cett.  5  civium  om.  V  7   conservandi  P  :    servandi  cett. 

9  consule  V  ing.  (»«.  2)  14   reputaretur  V  eisque  V\  iisque 

EM'^n  :  hisque  PT  :  usque  eM^nx  15  ea  de  mc]  eadem  V         17 

praescripta   VN  20  tribunos  P.L.B.  V  22  diitmxcrat /': 

disiunxerat  (diluxerat  P)  cett.  23  ac]  atc|uc  Ilaun  24  re- 

cepta  P  27  neque  mult.  V:  nec  mult,  cett. 


15  .^6  M.  TVT.TJ  CTCERONIS 

neque  splendidiorem  fuisse ;  hoc  certe  video,  quod  indicant 
tabulae  publicae,  vos  rogatores,  vos  diribitores,  vos  custodes 
fuisse  tabellarum,  et,  quod  in  honoribus  vestrorum  propin- 
quorum  non  facitis  vel  aetatis  excusatione  vel  honoris,  id  in 
salute  mea  nullo  rogante  vos  vestra  sponte  fecistis.  5 

Confer  nunc,  Epicure  noster  ex  hara  producte  non 
ex  schola,  confer,  si  audes,  absentiam  tuam  cum  mea. 
Obtinuisti  provinciam  consularem  finibus  eis  quos  lex 
cupiditatis  tuae,  non  quos  lex  generi  tui  pepigerat.  Nam 
lege  Caesaris  iustissima  atque  optima  populi  liberi  plane  et  10 
vere  erant  liberi,  lege  autem  ea  quam  nemo  legem  praeter 
te  et  conlegam  tuum  putavit  omnis  erat  tibi  Achaia, 
Thessalia,  Athenae,  cuncta  Graecia  addicta;  habebas 
exercitum  tantum  quantum  tibi  non  senatus  aut  populus 
Romanus  dederat,  sed  quantum  tua  Hbido  conscripserat ;  15 
38  aerarium  exhauseras.  Quas  res  gessisti  imperio^  exercitu, 
provincia  consulari  ?  Quas  res  gesserit,  quaero  !  Qui  ut 
venit,  statim — nondum  commemoro  rapinas,  non  exactas 
pecunias,  non  captas,  non  imperatas,  non  neces  sociorum, 
non  caedis  hospitum,  non  perfidiam,  non  immanitatem,  20 
non  scelera  praedico ;  mox,  si  videbitur,  ^ut  cum  fure,  ut 
cum  sacrilego,  ut  cum  sicario  disputabo ;  nunc  meam 
spoliatam  fortunam  conferam  cum  florente  fortuna  impera- 
toris.  Quis  umquam  provinciam  cum  exercitu  obtinuit 
qui  nullas  ad  senatum  litteras  miserit  ?  tantam  vero  pro- 25 
vinciam  cum  tanto  exercitu,  Macedoniam  praesertim,  quam 
tantae  barbarorum  gentes  attingunt  ut  semper  Macedonicis 
imperatoribus  idem  fines  provinciae  fuerint  qui  gladiorum 

I   splendorem  A''  2  diribitores  V :  distributores  ce/L  3 

tabeliarnm  coM.  LnUeinandi :  tabularum  niei  6  nunc]  te  nunc  V 

ir   erant  oiii.  V  16  imperio  V^  :  in  imperio  cett.  18  fo^t 

statim  lacniimn  statuit  Lagoinaisini  non  exactas  VEe<px^  '■  nondum 
exactas  «//.  20  caedes  V:  caedem  cett.  22  sacriiego  ut] 

sacrilego  Mn  26  quam  tantac  barb.  gentes  attingunt  V :    quae 

tantis  barb.  gentibus  attingitur  cett.  27   Macedonicis  FEetpx^^  • 

Macedonibus  cett.  28  gladiatonnn  MeN 


IN  L.   PISONKM  ORATIO  i6  38 

atque  pilorum  ;  ex  qua  aliquot  praetorio  imperio,  consulari 
quidem  nemo  rediit,  qui  incolumis  fuerit,  quin  triumpliarit  1 
Est  hoc  novum  ;  multo  illud  magis.  Appellatus  est  liic 
volturius  illius  provinciae,  si  dis  placet,  imperator.  Ne  tum 
5  quidem,  Paule  noster,  tabellas  Romam  cum  laurea  mittere 
audebas  ?  'JNIisi,'  inquit.  Quis  umquam  recitavit,  (juis  ut 
recitarentur  postulavit?  Nihil  enim  mea  iam  refert,  utrum 
tu  conscientia  oppressus  scelerum  tuorum  nihil  umquam 
ausus  sis  scribere  ad  eum  ordinem  quem  despexeras,  quem 

10  adflixeras,  quem  deleveras,  an  amici  tui  tabellas  abdiderint 
idemque  silentio  suo  temeritatem  atque  audaciam  tuam 
condemnarint ;  atque  haud  scio  an  malim  te  videri  nullo 
pudore  fuisse  in  litteris  mittendis,  at  amicos  tuos  plus  habuisse 
et  pudoris  et  consili,  quam  aut  te  videri  pudentiorem  fuisse 

15  quam    soles,    aut    tuum    fiictum    non    esse    condemnatum 
iudicio   amicorum.      Quod   si    non   tuis   nefariis   in   hunc  40 
ordinem  contumeliis  in  perpetuum  tibi  curiam  praeclusisses, 
quid  tandem  erat  actum  aut  gestum  in  tua  provincia  de  quo 
ad  senatum  cum  gratulatione  aliqua  scribi  abs  te  oporteret  ? 

20  vexatio  Macedoniae,  an  oppidorum  turpis  amissio,  an 
sociorum  direptio,  an  agrorum  depopulatio,  an  munitio 
Thessalonicae,  an  obsessio  militaris  viae,  an  exercitus 
nostri  interitus  ferro,  fame,  frigore,  pestilentia  ?  Tu  vero 
qui  ad  senatum  nihil  scripseris,  ut  in  urbe  nequior  inventus 

25  es  quam  Gabinius,  sic  in  provincia  paulo  tamen  quam  ille 
demissior.     Nam  ille  gurges  atque  heUuo  natus  abdomini  41 
suo  non  laudi  et  gloriae,  cum  equites  Romanos  in  provincia, 
cum    publicanos   nobiscum   et   voluntate  et  dignitate  con- 
iunctos  omnis  fortunis,  multos  ftxma  vita^iue  privasset,  cum 

r   consularis  jl/^A  2  redit  V         qui]  quin  V         quin  V :   qui 

non  cett.  5  tabellas  Asconius  :  tabulas  rwA/.  cuni  laurea 

Romam  Asconiits  7  mea  iam  V :  iam  mca  citt.  10  tabellas 

V:    tabulas  <■<-//.  13  ai  scripsi  :    an  codd.  :    ct  Lnmbinns  :    dcl. 

Giaevius         habuisse  et]  habuisset  F' :   habuisso  V-  18  tua  /' : 

illa  cctf.  24  es  inventus  E  27  et  K:  atque  cctt. 


J7  41  M.  TVLLI  CICRRONIS 

egisset  aliud  nihil  illo  exercitu  nisi  ut  urbis  depopularetur, 
agros  vastaret,  exhauriret  domos,  ausus  est — quid  enim  ille 
non  audeat  ? — a  senatu  supph"cationem  per  Htteras  postulare. 
18  O  di  immortales !  tune  etiani  atque  adeo  vos,  geminae 
voragines  scopuUque  rei  pubHcae,  vos  meam  fortunam  5 
deprimitis,  vestram  extoUitis,  cum  de  me  ea  senatus  con- 
sulta  absente  facta  sint,  eae  cqntiones  habitae,  is  motus 
fuerit  municipiorum  et  coloniarum  omnium,  ea  decreta 
publicanorum,  ea  conlegiorum,  ea  denique  generum  ordi- 
numque  omnium  quae  non  modo  ego  optare  numquam  10 
auderem  sed  cogitare  non  possem,  vos  autefri  sempiternas 

42  foedissimae  turpitudinis  notas  subieritis  ?  An  ego,  si  te  et 
Gabinium  cruci  suffixos  viderem,  maiore  adficerer  laetitia 
ex  corporis  vestri  laceratione  quam  adficior  ex  famae? 
Nullum  est  supphcium  putandum  quo  adfici  casu  aHquo  15 
etiam  boni  viri  fortesque  possunt.  Atque  hoc  quidem 
etiam  isti  tui  dicunt  voluptarii  Graeci :  quos  utinam  ita 
audires  ut  erant  audiendi ;  numquam  te  in  tot  flagitia 
ingurgitasses.  Verum  audis  in  praesepibus,  audis  in  stupris, 
audis  in  cibo  et  vino.  Sed  dicunt  isti  ipsi  qui  mala  20 
dolore,  bona  voluptate  definiunt,  sapientem,  etiam  si  in 
Phalaridis  tauro  inchisus  succensis  ignibus  torreatur, 
dicturum  tamen  suave  illud  esse  seque  ne  tantulum  quidem 
commoveri.     Tantam  virtutis  vim  esse   voluerunt  ut  non 

43  posset   esse   umquam    vir   bonus   non   beatus.      Quae    est  25 
igitur  poena,  quod  suppHcium  ?      Id  mea  sententia  quod 
accidere  nemini  potest  nisi  nocenti,  suscepta  fraus,  impedita 

I  illo  F:  in  illo  cett.  2  ille  non  V :  non  ille  cett.  3  audeat 

V :  auderet  cett.  4  tune  V,  Lag.  9  :    tunc  {del.  c^)  cett.  7 

sint  Vc  :  sunt  cett.  8  ea  decreta]  decreta  V^  10  non  modo 

ego  VEex}  :  ego  non  modo  cctt.  14  famae  V:  fama  Eex}  :  infamia 

cett.  15  aliquo  quo  Ee         16  viri  VEecx^  :  0111.  cett.         20  et  V\  et 

in  cett.  22  inclusus  om.  Chanshis  K.  i.  130  23  dicturum 

post  sapientem  hab.  Cliansius  seque  V :    seseque  cett.  24 

vim   esse    V:    essc  vim   cett.  25   esse   umquam    /'x'  :    umquam 

esse  cett. 


TX  T.   rTSOXT'.M  Ol^.VrTO  t8  ^j 

et   oppressa  mens,   bonorum    odium,   nota  inusta  senatus, 
aniissio    dignitatis.      Nec    mihi    ille    M.     ReguTus    quem  19 
Carthaginienses    resectis    palpebris    inHgatum    in    machina 
vigilando     necaverunt     supplicio     videtur     adfectus,     nec 

5  C.  Marius  quem  Italia  servata  ab  illo  demersum  in  Mintur- 
nensium  pakidibus,  Africa  devicta  ab  eodem  expulsum  et 
naufragimi  vidit.  Fortunae  enim  ista  tela  sunt  non  culpae ; 
supplicium  autem  est  poena  peccati.  Neque  vero  ego,  si 
uni(|uam  vobis  mala  precarer,   quod  saepe  feci,  in  quo  di 

10  immortales  meas  preces  audiverunt,  morbum  aut  mortem 
aut  crurialum  precarer.  'T'hyestea  est  ista  exsecratio  poetae 
volgi  aninios  non  sapientium  moventis,  ut  tu  'naufragio 
expulsus  uspiam 

saxis  fixus  asperis,  evisceratus 
i.s  latere  penderes,' 

ut  ait  ille, 

'  .saxa  spargens  tabo,  sanie  et  sanguine  atro.' 

Non  ferrem  omnino  molestc,  si  ita  accidisset  ;  sed  id  tamen  41 
es.set  humanum.     M.  Marcellus^  qui  ter  consuT  fuit,  summa 

2c  virtute,  pietate,  gToria  militari,  periit  in  mari ;  qui  tamen  ob 
\  irtutem  in  gloria  et  laude  vivit.  In  fortuna  quadam  est 
illa  mors  non  in  poena  putanda.  Quae  est  igitur  poena, 
quod  suppHcium,  quae  saxa,  quae  cruces  ?  Esse  duos 
duces  in  provinciis  popuH  Romani,  habere  exercitus,  appeT- 

25  lari  imperatores  ;  liorum  alterum  sic  fuisse  infrenatum  con- 
scientia    scelerum    et  fraudum   suarum    ut  ex   ea  provincia 

1   mensF:  mens  conscientia  «//.        bonorum  V:  bonorum  omniiim 
ce((.         inusta.  FaernHS  :  iusla  F  :  iu.ssu  £V  :   iusti  «//.  10  audie- 

runt  F  II   est  ista  exsecratio  V:  ista  cxsecratio  cst  cc//.  15 

pendens  Emtiits  17  ciV:  oiii.  celt.  19  M.  om.  F',  codd. 

Ascoiiii  20  perit  VEe,  codd.  Asconii  21   in  gloria  ct  laude 

(oiii.  in  Asconiits)  V,  Asconiiis  :    gloriae  laudc  cc/f.  22  non  in 

VEeojKil'  :  non  cc/f.  23  esse  V:  ecce  ccff.         duo  Ec\^  25 

infrenatum    V:     infirmatum  a/f.  26  fraudium   Mi-i  ut   ca 

.  ex  Ee(p 

CIC.  IN  PISONEM  iS 


19  44  ^r.  TVIJJ  nCERONIS 

quae  fuerit  ex  omnibus  una  maxime  triumphalis  nullam  sit 
ad  senatum  litteram  mittere  ausus.  Ex  qua  provincia  modo 
vir  omni  dignitate  ornatissimus,  L.  Torquatus,  magnis  rebus 
gestis  me  referente  ab  senatu  imperator  est  appellatus,  unde 
his  paucis  annis  Cn.  Dolabellae,  C.  Curionis,  M.  Luculli  5 
iustissimos  triumphos  vidimus,  ex  ea  te  imperatore  nuntius 
ad  senatum  adlatus  est  nuUus  ;  ab  altero  adlatae  litterae, 

45  recitatae,  relatum  ad  senatum.  Di  immortales  !  idne  ego 
optarem  ut  inimicus  meus  ea  qua  nemo  umquam  ignominia 
notaretur,  ut  senatus  is  qui  in  eam  iam  benignitatis  consue-  10 
tudinem  venit  ut  eos  qui  bene  rem  publicam  gesserint 
novis  honoribus  adficiat  et  numero  dierum  et  genere  ver- 
borum,  huius  unius  litteris  nuntiantibus  non  crederet,  postu- 

20  lantibus  denegaret?  His  ego  rebus  pascor,  his  delector, 
his  perfruor,  quod  de  vobis  hic  ordo  opinatur  non  secus  ac  15 
de  acerrimis  hostibus,  quod  vos  equites  Romani,  quo.d 
ceteri  ordines,  quod  cuncta  civitas  odit,  quod  nemo  bonus, 
nemo  denique  civis  est,  qui  modo  se  civem  esse  meminerit, 
qui  vos  non  oculis  fugiat,  auribus  respuat,  animo  asper- 
netur,  recordatione  denique  ipsa  consulatus  vestri  perhor-  20 

46  rescat.  Haec  ego  semper  de  vobis  expetivi,  haec  optavi, 
haec  precatus  sum ;  plura  etiam  acciderunt  quam  vellem  ; 
nam  ut  amitteretis  exercitum,  numquam  me  hercule  optavi. 
Illud  etiam  accidit  praeter  optatum  meum,  sed  valde  ex 
voluntate.  Mihi  enim  numquam  venerat  in  mentem  furo-  25 
rem  et  insaniam  optare  vobis  in  quam  incidistis.  Atqui 
fuit  optandum.     Me  tamen   fugerat  deorum   immortalium 

I   fuerit  ex]  fuerit  V         niillam  .  .  .  litteram  V:    nullas  .  .  .  litteras 
cett.  4  ab  senatu  Maiiittius  :  absens  rodci.         est  V  :  sit  (o7ji.  Ee) 

ceit.  6  ex  ea  te]  et  ex  ea  Ee  :  ex  ea  a  te  Bnke  7   litterae 

om.  V^  8  relatae  E  9  optaram  Garatoni  10  iam  otn.  V 

II  gesserunt  </>,  edd.  VR  16  de  acerrimis  V :  deterrimis  Et  Lagg. 

7,  13  :  de  deterrimis  M^x  :  de  {om.  de  T)  teterrimis  cett.,  edd.  VR 
20  recordationem  .  .  .  ipsam  Eex^  23  me  oni.  V  25  numquam 
V  :  oin.  cett.  veniret  VEcx  27   me]  nec  me  Bake 


IN.  L.  PISONEM  ORATIO  20  46 

has  esse  m  impios  et  consceleratos  poenas  certissimas. 
Nolite  enim  ita  putare,  patres  conscripti,  ut  in  scaena 
videtis,  homines  consceleratos  impulsu  deorum  terrcri  furia- 
hbus  taedis  ardentibus;  sua  quemque  fraus,  suum  facinus, 

5  suum  scelus,  sua  audacia  de  sanitate  ac  mente  deturbat ; 
hae  sunt  impiorum  furiac,  hae  flammae,  hae  faces,     Ego  ^; 
te  non  vaecordem,  non  furiosum,  non  mente  captum,  non 
tragico  illo  Oreste  aut  Athamante  dementiorem  putem,  qui 
sis  ausus  primum  facere — nam  id  est  caput — deinde  i^aulo 

loante  Torquato,  sanctissimo  et  gravissimo  viro,  premente 
confitcri  te  provinciam  IMacedoniam,  in  quam  tantum 
exercitum  transportasses,  sinc  ullo  milite  rcHquisse?  jNIitto 
de  amis.sa  maxima  parte  exercitus  ;  sit  hoc  infehcitatis  tuae  ; 
dimittendi   vero   exercitus    quam   potes   adferre    causam  ? 

i^quam  potestatem  habuisti,  quam  legem,  quod  senatus 
consultum,  quod  ius,  quod  exemplum  ?  Quid  est  ahud 
furere  ?  non  cognoscere  homines,  non  cognoscere  leges, 
non  senatum,  non  civitatem  ?  Cruentare  corpus  suum  leve 
est ;  maior  haec  est  vitae,   famae,   salutis  suae  vohieratio. 

20  Si  famiham  tuam  dimisi.sses,  quod  ad  neminem  nisi  ad  ip-  4S 
sum  te  pertineret,  amici  te  constringendum  putarent ;  prae- 
sidium  tu  rei  pubhcae,  custodiam  provinciae  iniussu  popuH 
Romani  senatusque  dimisisses,  si  tuae  mentis  compos  fuisses? 
Ecce  tibi  aher  effusa  iam  maxima  praeda  quam  ex  fortunis  21 

25  pubhcanorum,  quam  cx  agris  urbibusque  sociorum  ex- 
hauserat,  cum  partim  eius  praedae  profundae  Hbidines 
devorassent,  partim  nova  quaedam  et  inaudita  luxuries, 
partim  etiam  in  ilhs  locis  ubi  omnia  diripuit  emptiones  ad 

I   ccrtissimas  V :  constitiitas  a(/</.  cett.  2  ita  V :  oiii.  cctt.         3 

fiirialibus  V:  furianim  cett.  10  sanctissimo  cf  gravissimo  V :  gra- 

vissimo  et  sanctissimo  cett.         prcmcnte]  pracsente  V  17  furere] 

quam  add.  M  lug.  :  nisi  add.  N  18  leve  est  V :  0111.  crtt.  21 

amici  te  PV :    amici  tc  tui  cetf.  22  rei  p.  V :  popiili  R.  cett. 

23  Romani  PV :  oiit.  cett.  23  quam  ex  agris  P:  ex  agris  cett. 

26  partom  V        pracdae  PF:   praedam  cett.  28  emptiones  P : 

partim  pcrmiitationes  (mut-  ^^)  ade/.  cctt.  (V^  in  lac.) 


2148  M.  TVLLI  CICERONIS 

hunc  Tusculani  nK)iitem  exstrufnduni  ;  cuni  iam  egeret, 
cum  illa  eius  intermissa  intolerabilis  aedificatio  consti- 
tisset,  se  ipsum,  fascis  suos,  exercitum  populi  Romani, 
numen  interdictumque  deorum  immortalium,  responsa 
sacerdotum,    auctoritatem    senatus,    iussa   populi    Romani,  5 

49  nomen  ac  dignitatem  imperi  regi  Aegyptio  vendidit.  Cum 
finis  provinciae  tantos  haberet  quantos  vokierat,  quantos 
optarat,  quantos  pretio  mei  capitis  periculoque  emerat,  eis 
se  tenere  non  potuit  ;  exercitum  eduxit  ex  Syria.  Qui 
licuit  extra  provinciam  ?  Praebuit  se  mercennarium  comi-  10 
tem  regi  Alexandrino.  Quid  lioc  turpius  ?  In  Aegyi)tuni 
venit,  signa  contuh't  cum  Alexandrinis.  Quando  hoc 
bellum  aut  liic  ordo  aut  populus  su.sceperat  ?  Cepit 
Alexandream.     Quid  afiud  exspectamus  a  furore  eius  nisi 

50  ut  ad  senatum  tantis  de  rebus  gestis  litteras  mittat  ?     Hic  15 
si   mentis   esset  suae,  nisi   poenas   patriae   disque  immor- 
tahbus  eas  quae  gravissimae  sunt  furore  atque  insania  pen- 
deret,    ausus    esset  —  mitto    exire    de    provincia,    educere 
exercitum,  bellum   sua  sponte   gerere,  in  regnum    iniussu 
popuh   Romani  aut  senatus  accedere,  quae  cum  plurimae  20 
leges  veteres,  tum  lex  Corneha  maiestatis,  luha  de  pecuniis 
rcpetundis  planissime  vetat  ?     Sed  haec  omitto  ;  ille  si  non 
acerrime   fureret,  auderet,  quam    provinciam  P.   Lentulus, 
amicissimus  huic  ordini,  cum  et  auctoritate  senatus  et  sorte 
haberet,  interposita    rehgione  sine  ulla  dubitatione   depo-  25 
suisset,    eam    sibi    adsciscere,    cum,    etiam    si    rehgio   non 
impediret,  mos  maioruni  tamen  et  exempla  et  gravissimae 
legum  poenae  vetarent  ? 

I  Tusculani  ''-culani  i)i  lac.  aiite  5  litt.  spaliuitt  add.  J'"^t  PJ': 
'riisculam  in  montem  Ee :  Tusculanum  reft.:  fort.  Tusculi  immnnem 
cum  iam  egeret  PV :  oiti.  cett.  2  cui  illa  /'         intermissa  /^/'"T  : 

inmissa    immensa  ct  A'^)  cctt.  3  Romani  PT  :  oiii.  cett,  8  op- 

tarat  P:  optaverat  cett.  prctio  mci  cap.  PV :  mei  cap.  pretio  cett. 

periculoque  otit.  V  10  praebuit  se  /-' :    praebuisse  V:  tribuit  se 

cett.  ir  Alexandrino /^/ x"5":  Alcxandro  «//.  14  Alexandriam 

cndd.  20  RomaniP:  oin.  cett.  aut]  ac  V  21  maiestatis 

Cornelia  P  22  vetat  PV :  vetant  cett.  24  cum  et]   cum  ex  /-' 

26  sibi]  sibi  cum  A' 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  22  51 

22 

Et  quoniani   fortunaruni  contentioneni  facere  coepimus, 

de  reditu  Gabini  omittamus,  ([uem,  etsi  sibi  ipse  praecidit, 
ego  tamen  os  ut  videani  hominis  exspecto ;  tuum,  si  placet, 
reditum  cum  meo  conferamus.  Ac  meus  (juidem  is  fuit 
5  ut  a  Brundisio  uscjue  Romam  agmen  perpetuum  totius 
Italiae  viderit.  Ne(]ue  enim  regio  ulla  fuit  nec  municipium 
neque  praefectura  aut  colonia  ex  qua  non  ad  me  publice 
vcnerint  gratulatum.  Quid  dicam  adventus  meos,  quid 
effusiones    hominum  ex  oppidis,   quid    concursus  ex  agris 

10  patrum  familias  cum  coniugibus  ac  liberis,  quid  eos  dies 
qui  quasi  deorum  immortalium  festi  atque  sollemnes  apud 
omnis  sunt  adventu   meo   redituque  celebrati  ?     Vnus  ille  52 
dies  mihi  quidem  immortalitatis  instar  fuit  quo  in  patriam 
redii,  cum  senatum  egressum  vidi  populumque  Romanum 

15  universum,  cum  mihi  ipsa  Roma  prope  convolsa  sedibus 
suis  ad  complectendum  conservatorem  suum  progredi  visa 
cst.  Quae  me  ita  accepit  ut  non  modo  omnium  generum, 
aetatum,  ordinum  omnes  viri  ac  mulieres  omnis  fortunae  ac 
loci,   sed  etiam  moenia  ipsa  viderentur  et   tecta  urbis  ac 

20  tcmpla  laetari.  Me  conserquentibus  diebus  in  ea  ipsa  domo 
(jua  tu  me  expuleras,  quam  expilaras,  quam  incenderas, 
pontifices,  consules,  patres  conscripti  conlocaverunt  mihique, 
quod  ante  me  nemini,  pecunia  pubHca  aedificandam  domum 
censuerunt. 

35      Habes    reditum    meum.      Confer   nunc    vicissim    tuum,  53 
quando  (luidem    amisso   exercitu    nihil    incohmie   domum 
praeter   os   illud    tuum   pristinum   rettulisti.       Qui   primum 

r  ct  F:  scd  celt.  5  a]  e  F  6  viderit  V :  viderem  cctt.  : 

viderim  Garatoiii  ulia  fuit  nec  V :  fuit  ulla  neque  cctt.  7  ad 

me  publice  f^:  publice  ad  me  cctt.  9  coucursus  V:    concursum 

(occurs.  N)  cett.  11  apud  omnis  oiti.  M^x.  14  cuni  V:  quo 

cctt.  Roinanum  oni.  V  16  progrcdi  V :  procedere  cvtt.  17 

quae  mc]  mc  Koma  Ciis.  2r   quam  expilaras  oi>/.  Asconius  22 

coiiocarunt  .tsconius  23  antc  mcj  antca  ^lsconiits         pecuniam 

pubjicam  ad  aedific.  codd.  .ilsconii  27  luum  pristinum  V'P  :  pristi- 

num  tuum  cett. 


22  53  M.  TVLLI  CICERONIS 

qua  veneris  cum  laureatis  tuis  lictoribus  cjuis  scit?  Quos 
tu  Maeandros,  dum  omnis  solitudines  persequeris,  quae 
deverticula  flexionesque  quaesisti  ?  quod  te  municipium 
vidit,  quis  amicus  invitavit,  quis  hospes  aspexit  ?  Nonne 
tibi  nox  erat  pro  die,  solitudo  pro  frequentia,  caupona  pro  5 
oppido,  non  ut  redire  ex  Macedonia  nobilis  imperator  sed 

23  ut  mortuus  infamis  referri  videretur  ?     Romam  vero  ipsam, 
o  familiae  non    dicam  Calpurniae   sed    Calventiae,  neque 
huius  urbis  sed  Placentini  municipi,  neque  paterni  generis 
sed  bracatae   cognationis  dedecus  !    quem  ad  modum   in-  10 
gressus  es  ?  quis  tibi  non  dicam  horum  aut  civium  cete- 

54  rorum  sed  tuorum  legatorum  obviam  venit?  Mecum  enim 
L.  Flaccus,  vir  tua  legatione  indignissimus  atque  eis  con- 
siliis  quibus  mecum  in  consulatu  meo  coniunctus  fuit  ad 
conservandam  rem  publicam  dignior,  mecum  fuit  tum  15 
cum  te  quidam  non  longe  a  porta  cum  lictoribus  errantem 
visum  esse  narraret ;  scio  item  virum  fortem  in  primis,  belli 
ac  rei  militaris  peritum,  familiarem  meum,  Q.  Marcium, 
quoruni  tu  legatorum  opera  in  proelio  imperator  appel- 
latus   eras    cum    longe    afuisses,    adventu    isto    tuo   domi  20 

55  fuisse  otiosum.  Sed  quid  ego  enumero  qui  tibi  obviam 
non  venerint  ?  quin  dico  venisse  paene  neminem  ne  de 
officiosissima  ciuidem  natione  candidatorum,  cum  volgo 
essent  et  illo  ipso  et  multis  ante  diebus  admoniti  et  rogati  ? 
Togulae  Hctoribus  ad  portam  praesto  fuerunt ;  quibus  illi  25 
accei)tis  sagula  reiecerunt,  catervam  imperatori  suo  novam 
praebuerunt.  Sic  iste  a  tanto  exercitu  tantae  provinciae 
triennio  post  Macedonicus  imperator  in  urbem  se  intulit  ut 

I  quis  V:  qui  ccff.  2  quae  oiii.  V  5  die  V :  die  non  cetf. 

7  cffcrri  AP       ipsam  Anisian.  K.  vii.  483  :  foedavit  {oni.  foedavit  V\ 
advcntus    tuus    add.    codd.  8  o    om.    V^  10  ingressus   es 

Aiusiati.  :  venisti  codd.  12  cnim  V:  cnim  tum  c<?//.  17  nar- 

raret  V:  narrabat  ctff.  19  opcra  in  V:  oiti.  ccff.  20  longc 

afuisses  V\  non  longc  abfuisscs  (aff-  ex)  ceff.  22  quin /fc/'  : 

ctii  V :  (|ui  ccft.  24  ct  ipso  illo  V        admonit'  .  .  .  lictorihus  otii. 

V  26  catcrvam  V  :    ct  catcrvam  ccff.  27  s,V :   oiii,  ccff. 

tantae  provinciac  V  :  tanta  provincia  cctt. 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  23  55 

nullius  negotiatoris  obscurissimi  reditus  umquam  fuerit 
desertior.  In  quo  me  tamen,  qui  esset  paratus  ad  se  de- 
fendendum,  reprehendit.  Cum  ego  eum  Caelimontana  in- 
troisse  dixissem,  sponsione  me  ni  Esquilina  introisset  homo 

5  promptus  lacessivit ;  quasi  vero  id  aut  ego  scire  debuerim 
aut  vestrum  quisquam  audierit  aut  ad  rem  pertineat  qua 
tu  porta  introieris,  modo  ne  triumphali,  quae  porta  Mace- 
donicis  semper  pro  consuHbus  ante  te  patuit ;  tu  inventus 
es   qui   consulari    imperio    praeditus    ex    Macedonia    non 

10  triumphares.  „4. 

At  audistis,  patres  conscripti,  philosophi  vocem.    Negavit  5(3 

se  triumphi  cupidum  umquam  fuisse.     O  scelus,  o  pestis, 

o   labes  !     Cum    exstinguebas   senatum,  vendebas  auctori- 

tatem  huius  ordinis,  addicebas  tribuno  pl.  consulatum  tuum, 

15  rem  pubHcam  evertebas,  prodebas  caput  et  salutem  meam 
una  mercede  provinciae,  si  triumphum  non  cupiebas,  cuius 
tandem  te  rei  cupiditate  arsisse  defendes?  Saepe  enim 
vidi  qui  et  mihi  et  ceteris  cupidiores  provinciae  viderentur 
triumphi   nomine   tegere  atque   celare    cupiditatem    suam. 

20  Hoc  D.  Silanus  consul  in  hoc  ordine,  hoc  meus  etiam  con- 
lega    dicebat.      Neque   enim    quisquam    potest   exercitum 
cupere    aperteque   petere,    ut   non    praetexat    cupiditatem 
trium{)hi.     Quod  si   te  senatus   populusque   Romanus  aut  57 
non  appetentem  aut  etiam   recusantem   bellum   suscipere, 

25  exercitum  ducere  coegisset,  tamen  erat  angusti  animi  atque 
demissi  iusti  triumphi  honorem  dignitatemque  contemnere. 
Nam  ut  levitatis  est  inanem  aucupari  rumorem  et  omnis 

3  cum  V :  oiii.  cctt.  Caelimontana  V  :  porta  add.  cett.  4 

sponsione  me  ni  F:    responsionc  me   menia  cr//.  introisset  V: 

introisse  cctt.  5  promptus  V:  promptissimus  cett.  6  quisquam 

V :  quispiam  cctt.  8  pro  stif>pl.  Natigenus  (2)  16  una  oiii.  V^ 

17  te  rei  V :  rei  le  cctt.  19  celare  V:   velare  cctt.  20  hoc 

dicebat  {e.x  -am)  Siianus  V :  hoc  modo  decimus  sylanus  (sil-  E)  cctt.  : 
corr.  Garatoni  21   potest  quisquam  F  23  senatus  P.  R.  aut 

V  26  demissi  VEhT  :  dimissi  cctt.  iusti  V:  iussi  Et' :  oiii. 

cett.        dignitatcmquc  V:  atquc  dignitatem  cf//.  27  ct  F:  ut  cett. 


24  57  M.  TVLLI  CICERONIS 

umbras  etiam  falsae  gloriae  consectari,  sic  est  animi  lucem 
splendoremque  fugientis  iustam  gloriam,  (jui  est  fructus 
verae  virtutis  honestissimus,  repudiare.  Cum  vero  non 
modo  non  postulante  atque  cogente  sed  invito  atque  op- 
presso  senatu,  non  modo  nullo  populi  Romani  studio  sed  5 
nullo  ferente  suffragium  libero,  provincia  tibi  ista  manu- 
pretium  fuerit  eversae  per  te  et  perditae  civitatis,  cumque 
omnium  tuorum  scelerum  haec  pactio  exstiterlt  ut,  si  tu 
totam  rem  publicam  nefariis  latronibus  tradidisses,  Mace- 
donia  tibi  ob  eam  rem  quibus  tu  velles  finibus  traderetur  :  10 
cum  exhauriebas  aerarium,  cum  orbabas  Italiam  iuventute, 
cum  mare  vastissimum  hieme  transibas,  si  triumphum  con- 
temnebas,  quae  te,  praedo  amentissime,  nisi  praedae  ac 
58  rapinarum  cupiditas  tam  caeca  rapiebat  ?  Non  est  inte- 
grum  Cn.  Pompeio  consilio  iam  uti  tuo  ;  erravit  enim ;  non  15 
gustarat  istam  tuam  philosophiam  ;  ter  iam  homo  stultus 
triumphavit.  Crasse,  pudet  me  tui.  Quid  est  quod  con- 
fecto  per  te  formidolosissimo  bello  coronam  illam  lauream 
tibi  tanto  opere  decerni  volueris  a  senatu  ?  P.  Servih', 
Q.  Metelle,  C.  Curio,  L.  Afrani,  cur  hunc  non  audistis  tam  20 
doctum  hominem,  tam  eruditum,  prius ,  quam  in  istum 
errorem  induceremini?  C.  ipsi  Pomptino,  necessario 
meo,  iam  non  est  integrum  ;  reHgionibus  enim  susceptis 
impeditur.  O  stultos  Camillos,  Curios,  Fabricios,  Ca!a- 
tinos,  Scipiones,  Marcellos,  Maximos  !  o  amentem  Paulum,  25 
rusticum  Marium,  nuUius  consili  patres  horum  amborum 
consulum,  qui  triumpharint ! 

I  est  animi   Lambimts  :    est  levis  animi  (-is  V)  V,  Ci/s.  :    levis  est 
animi  (-us  N)  cett.  6  suflfragia  V"  7  eversae  V :   non  cversau 

cett.       et  V :  sed  cctt.  8  tu  oni.  V         10  velles  finibus  V :  finibus 

velles  cctt.       traderetur  Facnins  :  utraderetur  (ut  trad.  stip.  lin.  111.  1 1 
V:  rcdderetur  c^/i'.  12  transiebas  Filf '  13  praedae  V:  praeda 

cctt.  18  per  te  VEe  :  0111.  cctt.  19  tanto  operc  l' :  tantopere 

cett.  20  C.  otit.  l''  luci  afrane  V :  P.  africani  cctt.  Ininc 

iion  V:  non  hunc  cett.  22  Pomptino  F:  Pontiuo  rrtt.  24 

o  (iin.  V  26  horum]  istorum  7V  27  triumpharint  VM'^  ; 

triiimjihnrunt  (-rat  c)  cctt.,  Ascoitins 


IN  h.  PISONE^[  ORATIO  2559 

Sed  quoniam  praeteiita  niutare  nun  po.s.sunius,  quid  . 
ce.ssat  hic  honuiUu.s,  ex  argilla  et  luto  fictus  Epicurus,  dare 
haec  praeclara  praecepta  sapientiae  clarissimo  et  summo 
imperatori  genero  suo  ?  Fertur  ille  vir,  mihi  crede,  gloria  ; 
5  flagrat,  ardet  cupiditate  iusti  et  magni  triumphi.  Non 
didicit  eadem  ista  quae  tu.  Mitte  ad  eum  libellum  et,  si 
iam  ipse  coram  congredi  poteris,  meditare  quibus  verbis 
incensam  iUius  cupiditatem  comprimas  atque  restinguas. 
^'alebis  apud  hominem  volitantem    gloriae   cupiditate  vir 

To  moderatus  et  constans,  apud  indoctum  eruditus,  apud  gene- 
runi  socer.  Dices  enim,  ut  es  homo  factus  ad  persua- 
dendum,  concinnus,  perfectus,  politus  ex  schola :  '  quid 
est,  Caesar,  quod  te  supplicationes  totiens  iam  decretae  tot 
dierum  tanto  opere  delectent  ?    in  quibus  homines  errore 

15  ducuntur,  quas  di  neglegunt ;    qui,  ut  noster  divinus   ille 
dixit  Epicurus,  neque  propitii  cuiquam  esse  solent  neque 
irati.'     Non  facies  fidem  sciHcet,  cum  haec  disputabis ;  tibi 
enim  et  esse  et  fuisse  videbit  iratos.     Vertes  te  ad  alteram  60 
scholam  ;  disseres  de  triumpho  :  '  quid  tandem  habet  iste 

20  currus,  quid  vincti  ante  currum  duces,  quid  simulacra  oppi- 
dorum,  quid  aurum,  quid  argentum,  quid  legati  in  cquis  et 
tribuni,  quid  clamor  militum,  quid  tota  illa  pompa?  Inania 
sunt  ista,  mihi  crede,  delectamenta  pacne  puerorum,  captare 
plausus,  vehi  per  urbem,  conspici  velle.     Quibus  ex  rebus 

25  nihil  est  quod  solidum  tenere,  nihil  quod  referre  ad  volu- 
ptatem  corporis  possis.     Quin  tu  nie  vides  qui,  ex  cjua  pro-  61 
vincia  T.  Flamininus,   L.  Paulus,    Q.  ]\Ietellus,  T.  Didius, 

2  liumillus  V       factus  / '(/''         Epicurus  J^  '■    Epicureus  ceU.  :    dcl. 
Miiller  3  pracclara   /'</)T  :    paratae  clara  Ecy}  :    paratae  cctt. 

6  et  si  iam  V :   sed  iam  si  cctt.  ii   factus  F',  A.  Aiigtistinus  : 

facetus  ff//.  'Ctts.)  13  iam  F:  oni.  cctt.  14  delectent  V: 

delectant  cctt.  15  divinus  ille  F:  ille  divinus  cett.  18  videbit 

iratos  F:   deos  videbis  iratos  a//.  19  istej  iste  triumplialis  C'/<a. 

24  c.x]  e.x  e  F  26  corporis  oiii.  N  tu]  tum  V  ■■^^  'V. 

ont.  V^  flaminius  codd.  :    coir.  Mdiiiiliiis 


25  6r  M    TVLLI  CICERONIS 

innumerabiles  alii  levitate  et  cupiditate  commoti  triumpha- 
runt,  ex  ea  sic  redii  ut  ad  portam  Esquilinam  Macedonicam 
lauream  conculcarim,  ipse  cum  hominibus  quindecim  male 
vestitis  ad  portam  Caelimontanam  sitiens  pervenerim  ;  quo 
in  loco  mihi  Hbertus  praeclaro  imperatori  domum  ex  hac  5 
die  biduo  ante  conduxerat ;  quae  vacua  si  non  fuisset,  in 
campo  Martio  mihi  tabernaculum  conlocassem.  Nummus 
interea  mihi,  Caesar,  neglectis  fercuHs  triumphaHbus  domi 
manet  et  manebit.  Rationes  ad  aerarium  continuo,  sicut 
tua  lex  iubebat,  detuli,  neque  aHa  uHa  in  re  legi  tuae  parui.  10 
Quas  rationes  si  cognoris,  inteHeges  nemini  plus  quam  mihi 
Htteras  profuisse.  Ita  enim  sunt  perscriptae  scite  et  Htte- 
rate  ut  scriba  ad  aerarium  qui  eas  rettuHt  perscriptis 
rationibus  secum  ipse  caput  sinistra  manu  perfricans 
commurmuratus  sit  :  15 

'ratio  quidem  hercle  apparet^  argentum  otxerai.' 
Hac  tu  oratione  non  dubito  quin  Illum  iam  escendentem 
in  currum  revocare  possis. 

0  tenebraCj  o  lutum,  o  sordes,  o  paterni  generis  obHte, 
materni  vix  memor  !  ita  nescio  quid  istuc  fractum,  humile,  20 
demissum^  sordidum,  inferius  etiam  est  quam  ut  Medio- 
lanensi  praecone,  avo  tuo,  dignum  esse  videatur.  L.  Crassus, 
homo  sapientissimus  nostrae  civitatis,  speciHis  prope  scru- 
tatus  est  Alpis  ut,  ubi  hostis  non  erat,  ibi  triumphi  causam 
aHquam  quaereret ;  eadem  cupiditate  vir  summo  ingenio  25 
praeditus,  C.  Cotta,  nuUo  certo  hoste  flagravit.  Eorum 
neuter  triumphavit,  quod  alteri  iHum  honorem  conlega,  alteri 

1  levitate  et  V :  levi  cc/f.  3  niale]  a  male  V:  ac  male  Halm 
7  marciali  V  8  mi  P  ferculisPF":  vehiculis  cctt.  9 
continuo  .  .  .  iubebat  detuli  V :  retuli  continuo  .  .  .  iubebat  cctt.  (P) 
16  oi'x«Ta(  Nniigcriits  ( i ")  :  oechctf  V,  cl  con:  in  oj  :  et  doctum  te  thece 
{chcre  ojsT)  cett.  (dejicit  P)  17  [ua  V  iam  oiii.  PN  escen- 
dentemP:  ascendcntem  «■//.  18  revocare  possis  jPF":  possis 
revocare  cetf.  ig  o  sordes]  sordes  P  20  o  materni  /-• 
istud  V  23  specillis  Mac/vig :  pecullis  (-ulis  y^)  V:  speculis  y  : 
ipiculis  cctt.               26  C.  oin.  codd.  .hconii              27  quod]  quoruni  V 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  26  62 

mors  peremit.  Inrisa  est  abs  te  paulo  ante  M.  Pisonis 
cupiditas  triumphandi,  a  qua  te  longe  dixisti  abhorrere. 
Qui  etiam  si  minus  magnum  bellum  gesserat,  ut  abs  te 
dictum  est,  tamen  istum  honorem  contemnendum  non 
5  putavit.  Tu  eruditior  quani  Piso,  prudentior  quam  Cctta, 
abundantior  consilio,  ingenio,  sapientia  quam  Crassus,  ea 
contemnis  quae  illi  '  idiotae,'  ut  tu  appellas,  praeclara 
duxerunt.  Quos  si  reprehendis  quod  cupidi  coronae  laureae  63 
fuerint,  cum  bella  aut  parva  aut  nulla  gessissent,  tu  tantis 

10  nationibus  subactis,  tantis  rebus  gestis  minime  fructum 
laborum  tuorum,  praemia  periculorum,  virtutis  insignia 
contemnere  debuisti.  Neque  vero  contempsisti,  sis  licet 
Themista  sapientior,  sed  os  tuum  ferreum  senatus  convicio 
verberari  noluisti. 

15  lam  vides — quoniam  quidem  ita  mihimet  fui  inimicus 
ut  me  tecum  compararem. — et  digressum  meum  et  absentiam 
et  reditum  ita  longe  tuo  praestitisse  ut  mihi  illa  omnia 
immortalem  gloriam  dederint,  tibi  sempiternam  turpitu- 
dinem  inflixerint.     Num  etiam  in   hac   cotidiana  adsidua  64 

20  urbanaque   vita    splendorem    tuum,    gratiam,    celebritatem 
domesticam,  operam  forensem,  consihum,  auxilium,  auctori- 
tatem,  sententiam  senatoriam  nobis   aut,  ut   verius   dicam, 
cuiquam  es  infmio  ac  despicatissimo  antelaturus  ?  Age,  sena-  27 
tus  odit  te— quod  eum  tu  flicere  iure  concedis — adflictorem 

25  ac  perditorem  non  modo  dignitatis  et  auctoritatis  sed  omnino 
ordinis  ac  nominis  sui ;  videre  equiles  Romani  non  possunt, 

1  peremit  V,  cod.  S  Ascomi:   praeripuit  P :  ademit  cctt.  a  tc 

Asconiiis  3-4  ut  .  .  .  est  o;//.  Ascoiiiiis  4  contemnendum] 

omMiGndnm  Asconitis  5  pnidentior]  doctior  7V  6ea.oiii.V 

8  quos  si  Vc:  quod  si  cclt.  9  fuerunt  V  12  sis  PVAP  :  oiii. 

cctt.  13  sed  PVM'^  :  si  cctt.  14  vcrbcrari  PlEe  :  verbcrarc 

cetf,    ■  15  quoniam  PVEecpc^  :  quando  cclt.  mihimet]  met  mihi 

V  :  c^omci  mWn  Gayatoni  ignumPK:    nunc  a7/.  assidua 

PP\N  :  assiduaque  ce/'/.  22  vti  P'V :  oiit.  cctt.  23  es  o;»/.  V 

infimo  PV :  infirmissimo  cctt.  despcratissimo  (despectissimo  c^^k) 

codd.  :  cuii:  Laiiibiims  sis  antchiturus  V  25  ac  VE :  ct  cett. 


27  64  M.  TVLLI  CICERONIS 

quo  ex  ordine  vir  praestantissimus  et  ornatissimus,  L.  Aelius, 
est  te  consule  relegatus ;  plebs  Romana  perditum  cupit,  in 
cuius  tu  infamiam  ea  quae  per  latrones  et  per  servos  de  mc 
egeras  contulisti ;   Italia  cuncta  exsecratur,  cuius  idem  tu 

65  superbissime  decreta  et  preces  repudiasti.     Fac  huius  odi  5 
tanti  ac  tam  universi  periculum,  si  audes.     Instant  post 
hominum    memoriam    apparatissimi     magnificentissimique 
ludi,  quales  non  modo  numquam  fuerunt,  sed  ne  quo  modo 
fieri  quidem  posthac  possint  possum  ullo  pacto  suspicari. 
Da  te  populo,  committe  ludis.     Sibilum  metuis  ?  Vbi  sunt  10 
vestrae   scholae  ?     Ne  acclametur  times  ?     Ne  id  quidem 
est  curare  philosophi.     Manus  tibi  ne  adferantur?    Dolor 
enim   est   malum,    ut   tu   disputas ;    existimatio,   dedecus, 
infamia,  turpitudo  verba  atque  ineptiae.     Sed  de  hoc  non 
dubito  ;  non  audebit  accedere  ad  kidos.     Convivium  publi-  15 
cum  non  dignitatis  causa  inibit,  nisi  forte  ut  cum  P.  Clodio, 
hoc   est   cum  amoribus   suis,   cenet,   sed  plane  animi  sui 

66  causa ;  ludos  nobis  '  idiotis '  relinquet.  Solet  enim  in 
disputationibus  suis  oculorum  et  aurium  delectationi  abdo- 
minis  voluptates  anteferre.  Nam  quod  vobis  iste  tantum  20 
modo  improbus,  crudeHs,  olim  furunculus,  ^unc  vero  etiam 
rapax,  quod  sordidus,  quod  contumax,  quod  superbus,  quod 
fallax,  quod  perfidiosus,  quod  impudens,  quod  audax  esse 
videatur,  nihil  scitote  esse  luxuriosius,  nihil  libidinosius, 
nihil  protervius,  nihil  nequius.     Luxuriem  autem  noHte  in  35 

67  isto   hanc  cogitare.      Est  enim  quaedam  quae,  quamquam 
oainis  est  vitiosa  atque  turpis,  est  tamen  ingenuo  ac  Hbero 

3  et  per]  per  V  4   item  V  7  apparatissimi  /',  Ascoiiiits  : 

paratissimi  ctf//.  11  WmesV  :  oiii.  cctf.  12  aftcrantur  K:  afferantur 
times  ce/f.  13  tu  P  {sup.  liii.')  :  oni.  cett.  14  verba  PV :  verba 

sunt  cctt.  atque  oni.  P^  de  lioc]  haec  V  15  dubito  nam 

non  V         audebis  N  16  P.  Clodio  Naugciiits  ,1)  :  patribus  con- 

scriptis  [V.  C.  Mi-ik)  cudd.  17  amoribus  Manittiiis  :  amatoribus  V : 

maioribus  rc//.  18  onim  V:  oiii.  cctt.  25  proterbius  V: 

postcrius  cctt.  luxuricm  /-* :  luxuriam  cett.  nolite  in 

isto  PV:   in  islo  iiolilc  cctt.  -jS  quac  V:  oiii.  cctf.  27  est 

sitJ)/)/cui 


IX   L.   PISOXEM  ()R.\I'I()  2767 

digninr.  Xihil  apiid  Ininc  lautuni,  niliil  ekgans,  nihil  cx- 
quisiluni — h^udaho  ininiicuni — fjuin  nc  niagno  opere  quideni 
quicquam  praeter  Hhidincs  .sumptuosum.  Toreuma  nulluni, 
maximi  calices,  et  ei,  ne  contemnere  suos  videatur,  Placen- 
5  tini  ;  exstructa  mensa  noii  conchyliis  aut  piscibus,  sed  multa 
carne  sul:)rancida.  Servi  sordidati  ministrant,  non  nuHi 
etiam  sencs ;  idem  co([Uus,  idem  atriensis  ;  pistor  domi 
nullus,  nulla  cella  ;  panis  ct  vinum  a  propola  atque  de 
cupa ;  Graeci  stipati  quini  in  lectis,  saepe  plures ;  ipse 
10  solus  :  biliitur  usque  eo  dum  de  dolio  ministretur.  Vhi 
gahi  ranttmi  aiuHvit,  avum  suum  revixisse  putat  ;   mensam 

tolH  iuhet. 

28 
I^icet  aliquis :    '  unde  haec   tihi   nota   sunt?'    Xon   me 

.  .  ('S 

hercules   contumeHae   causa   descriham    quemquam,    prae- 

15  sertim    ingeniosum    hominem    atque    eruditum,   cui    generi 

esse  ego  iratus  ne  si  cupiam  quidem  possum.     Est  quidam 

Graecus  qui  cum  isto  vivit,  homo,  vere  ut  dicam — sic  enim 

cognovi — humanus,  sed  tam   diu   quam  diu   aut  cum  ah'is 

est  aut  ipse  secum.     Is  cum  istum  adulescentem  iam  tum 

20  hac  dis  irata  fronte  vidisset,  non  fastidivit  eius  amicitiam, 

cum  esset  praesertim  appetitus  ;  dedit  se  in  consuetudinem 

sic  ut  prorsus  una  viveret  nec  fere  umquam  ab  eo  discederet. 

Xon  apud  indoctos  sed,  ut  ego  arbitror,  in  hominum  erudi- 

tissimorum  et  humanissimorum  coetu  loquor.     Audistis  pro- 

25  fecto  dici  philosoplios  Epicureos  omnis  res  quae  sint  homini 

e.xpetendae  voluptate  metiri  ;  rectene  an  secus,  nihil  ad  nos 

2  quin  Haliii  :  ciii  J^ :  oiit.  cctt.  4  ii  x*?",  Klots  :  hi  cett.  5 

conchyliis  /':  lonchiliis  cctt.  8  propala  (-ula  F)  codd.  :  con: 

Maiiutius  9  lectis  V :  lectulis  cett.  10  bibitur  usque  eo 

dum  V :  bibiturusque  codem  cett.  soHo  codd.  :  con:  A.  Aiigusti- 

nus  [cf.  Brul.  288)  13  tibi  haec  A^  14  hercules  V :  hercule 

(-cle  E    cett.  16  csse  ego  ]^E  :  ego  essc  cctt.  17  ut  vere 

dicam  /'         18  quam  diu  om.  codd.  Asconii        aut  cum  V ,  Ascoiiius  :  . 
cum  cctt.  aliis]  humanis  Miillcr  19  tum  F:    tum  cum  cctt. 

20  faslidivit  V :  fugit  cett.  22  umquam  ab  eo  V:  ab  isto  um- 

quam  cett.  25  sint  V:  sunt  cett.  26  recteneant  /':  recte  an 

(nam  Ec^  cett.  :  corr.  Garatoiii 


28  6S  M.  TVLTJ  nrERONIS 

aut,  si  ad  nos,  nihil  ad  hoc  tempus  ;  sed  tamen  lubricum 
genus  orationis  adulescenti  non  acriter  intellegenti  et  saepe 

69  praeceps.  Itaque  admissarius  iste,  simul  atque  audivit  volu- 
ptatem  a  philosopho  tanto  opere  laudari,  nihil  expiscatus  est, 
sic  suos  sensus  voluptarios  omnis  incitavit,  sic  ad  illius  hanc  5 
orationem  adhinnivit,  ut  non  magistrum  virtutis  sed  auctorem 
libidinis  a  se  illum  inventum  arbitraretur.  Graecus  primo 
distinguere  et  dividere  illa  quem  ad  modum  dicerentur ; 
iste  'claudus,'  quem  ad  modum  aiunt,  'pilam';  retinere 
quod  acceperat,  testificari,  tabellas  obsignare  velle,  Epicurum  10 
diserte  dicere  existimare.  Dicit  autem,  opinor,  se  nuUum 
bonum    intellegere    posse    demptis    corporis   vokiptatibus. 

70  Quid    multa  ?      Graecus    faciHs    et   valde   venustus    nimis 
pugnax   contra   imperatorem    populi    Romani    esse   noluit. 

29  Est  autem  hic  de  quo  loquor  non  philosophia  sokun  sed  15 
ctiam  ceteris  studiis  quae  fere  Epicureos  neglegere  dicunt 
perpoHtus  ;  poema  porro  facit  ita  festivum,  ita  concinnum, 
ita  elegans,   ut   nihil  fieri  possit  argutius.     In   quo   repre- 
hendat  eum  Hcet,  si  qui  volet,  modo  leviter,  non  ut  impro- 
bum,  non  ut  audacem,  non  ut  impurum,  sed  ut  Graecukun,  20 
ut   adsentatorem,    ut   poetam.     Devenit  ai\tem    seu  potius 
incidit  in  istum  eodem  deceptus  superciHo  Graecus  atque 
advena  quo   tot    sapientes   et   tanta   civitas.     Revocare  se 
non  poterat  famiHaritate   impHcatus  et  simul  inconstantiae 
famam  verebatur.     Rogatus,  invitatus,  coactus  ita  muka  ad  25 
istum  de  ipso  quoque   scripsit  ut   omnis  Hbidines^  omnia 

2    et    MiUlcr:    est    V :    oni.   cctt.  6  adhinnivit    V:    adhinniit 

(adhibuit  x")  <^ett.  8  et  V :  atque  cctt.  9  quem  ad  modum 

V:    quo   modo   cctt.  ir    discrte  Ee  :    disertum   cctt.:    desertum 

Madvig  dicere  f:  decerncre  rf/A  cxistimare.  Dicit  autem  .sov^s/: 
est  tamen.      Dicit  ut  V :  et  tamen  dictum  cett.  14  imperatorem  V : 

senatorem  f^//.  16  ceteris  studiis  quae  P:  iitteris  quod  rr//.       fcre] 

ceteros  add.  codd.  :  del.  OreUi  t8  ut  nihil  VM :  nihil  ut  cett.  19 
qui  modo  vult  V  20  non  ut  impurum  /;/c  /lah.  V,  post  leviter  cett. 
21  autcm  seu  V  :  aut  cett.  23  tot  sapientes  V:    tam  sapicns  cett. 

revocare  se  VEe  :  se  revocarc  cett.  26  ipso  Miiller  :  isto  codd.  quo- 
que  V:  om.  cett.       omnis  V:  omnis  hominis  a'//.  omnia  stupra  V: 

om.  cett. 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  29  70 

stupra,  omnia  cenaium  conviviorumque  genera,  adulteria 
denique  eius  delicatissimis  versibus  cxpresserit,  in  quibus,  71 
si  (^ui  velit,  possit  istius  tamquam  in  speculo  vitam  intueri ; 
ex  quibus  multa  a  multis  ct  lecta  et  audita  recitarem,  ni 
5  vererer  nc  hoc  ipsum  genus  orationis  quo  nunc  utor  ab 
huius  loci  more  abhorreret ;  et  simul  de  ipso  qui  scripsit 
detrahi  nihil  volo.  Qui  si  fuisset  in  discipulo  comparando 
mehore  fortuna,  fortasse  austerior  et  gravior  esse  potuisset ; 
sed  eum  casus  in  hanc  consuetudinem  scribendi  induxit 

10  philosopho  valde  indignam,  si  quidem  philosophia,  ut  fertur, 
virtutis  continet  et  ofifici  et  bene  vivendi  disciphnam  ;  quam 
qui  profitetur  gravissimam  sustinere  mihi  personam  videtur, 
Sed  idem  casus  illum  ignarum  quid  profiteretur,  cum  se  72 
philosophum  esse  diceret,  istius  impurissimae  atque  intempe- 

15  rantissimae  pecudis  caeno  et  sordibus  inquinavit. 

Qui  modo  cum  res  gestas  consulatus  mei  conlaudasset, 
quae  quidem  conlaudatio  hominis  turpissimi  mihi  ipsi  erat 
paene  turpis,  '  non  illa  tibi,'  inquit,  '  invidia  nocuit  sed 
versus  tui.'     Nimis  magna  poena  te  cbnsule  constituta  est 

20  sive  malo  poetae  sive  hbero.  '  Scripsisti  enim  :  "  cedant 
arma  togae." '  Quid  tum  ?  '  Haec  res  tibi  fluctus  illos 
excitavit.'  At  hoc  nusquam  opinor  scriptum  fuisse  in  illo 
elogio  quod  te  consule  in  sepulcro  rei  pubHcae  incisum  est : 

'VeLITIS    IVBEATIS    VT,  QVOD    M.  ClCERO  VERSV.M    FECERIT,' 

25  sed  '  QVOD  VINDICARIT.'     Vcrum   tamen,  quoniam  te  non  " 
Aristarchum,  sed  Phalarin  grammaticum  habemus,  qui  non  '"' 
notam  apponas  ad  malum  versum,  sed  poetam  armis  perse- 
quare,  scire  cupio  quid  tandem  in  isto  versu  reprehendas  : 

I  conviv.  gcnera  V :  genera  codiviv.  cc/(.  2  denique  V:  otit.  celt. 
3  si  quis  ed.    V  4   et  lecta  V :  lecta  cctt.  ni  V :  nisi  cett.  7 

nihil  volo  V :  nolo  (volo  Ee^j  cett.  12  confitetur  V  sustinere 

mihi  V :  niihi  sustinere  <■(?//.  16  cum  VEc  \  oitt.  cett.  con- 

laudasset]    cum   laudasset  c^k  17  conlaudatio  V:    laudatio  cett. 

18  illa  V  :  ulia  cett.  20  enim  V :  enim  versiis  cett.  24  ut  quod 

Vy}  :  ut  non  (nunc  N)  quod  cett.  26  Phalarin  V :   Pli.nlarim  cett. 

28  in  isto  VEe  :  isto  in  cett. 


30  ?3  M.  TVTJJ  rTCERONIS 

•  Cedant  arma  togae.'  '  '['uat:  dicis,'  inquit,  '  togae  summum 
imperatorem  esse  cessurum.'  Quid  nunc  te,  asine,  Titteras 
doceam?  Non  opus  est  verTjis  sed  fustiTius.  Non  dixi 
Tianc  togam  qua  sum  amictus,  nec  arma  scutum  aut 
gTadium  unius  imperatoris,  sed,  quia  pacis  est  insigne  et  5 
oti  toga,  contra  autem  arma  tumultus  atque  belli,  poetarum 
more  tum  Tocutus  lioc  intellcgi  volui,  bellum  ac  tumultum 

74  paci   atque   otio   concessurum.      Quaere    ex   familiari   tuo 
Graeco  illo  poeta ;  probabit  gcnus  ipsum  et  agnoscet  neque 

te  nihil  sapere  mirabitur.  '  At  in  altero  illo,'  inquit,  10 
'  haeres  :  "concedat  laurea  laudi.'" '  Immo  me  hercule 
habeo  tibi  gratiam  ;  hacrerem  cnim  nisi  tu  me  expedisses. 
Nam,  cum  tu  timidus  ac  tremens  tuis  ipse  furacissimis 
manibus  detractam  e  cruentis  fascibus  lauream  ad  portam 
Esquilinam  abiecisti,  iudicasti  non  modo  amplissimae  sed  15 
etiam  minimae  laudi  lauream  concessisse.  Atque  ista 
oratione  hoc  tamen  intellcgi,  scelerate,  vis,  Pompeium 
inimicum  mihi  isto  versu  esse  fixctum,  ut,  si  versus  mihi 
nocuerit,  ab  eo  quem  is   versus    offenderit  videatur   mihi 

75  pernicies  esse  quaesita.  Omitto  nihil  istum  versum  per-  20 
tinuisse  ad  ilTum  ;  non  fuisse  meum,  quem  quantum  potuis- 
sem  multis  saepe  orationibus  scriptisque  decorassem,  hunc 
uno  violare  versu.  Sed  sit  offensus  primo ;  nonne  com- 
pensavit  cum  uno  versiculo  tot  mea  voTumina  Taudum 
suarum?  Quod  si  esset  commotus,  ad  perniciemne  non  25 
dicam  amicissimi,  non  ita  de  sua  laude  meriti.  non  ita  de 
re  publica,  non  consularis,  non  senatoris,  non  civis,  non 
liberi,  in  hominis  caput   ille  tam  crudelis   propter  versum 

4  aut  F :  et  ccff.  5  quia  V :  quae  Ec  :  quod  ccff.         6  poetarum 

more  F:  more  poctarum  crff.        7  tum  locutus  Lambinus  :  conlocutus 
V :  locutus  ccff.  9  probabis  .  .  .  agnosces  Ee  10  altcro  illo  V : 

illo  altero  cett.  11   laudi ]  linguae  x',  Qiiinfil.  i.  24  {cf.  Off.  i.  77) 

12  tu  me]  tu  M,  Faernus         14  e  V:  om.  ceft.  15  indicasti  i  def., 

Naugerins  (i)  17  oT&iioneVEe:   r<i\.\one  ccft.         intelligi  </'^v"  = 

intelligis  ceft.  21   meum]  eum  Ke  23  violarem  Eex         cf.-m- 

pensabit  codd.  :  corr.  Klotz  25  esset  Scliiitc  :  est  codd. 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  30  ^5 

fuisset  ?  Tu  quid,  tu  apud  quos,  tu  de  quo  dicas,  intellegis?  31 
Complecti  vis  amplissimos  viros  ad  tuum  et  Gabini  scelus, 
neque  id  occulte ;  nam  paulo  ante  dixisti  me  cum  eis 
confligere  quos  despicerem,  non  attingere  eos  qui  plus 
5  possent,  quibus  iratus  esse  deberem.  Quoruni  quidem — 
quis  enim  non  intellegit  quos  dicas  ? — quamquam  non  est 
causa  una  omnium,  tamen  est  omnium  mihi  probata.  Me  76 
Cn.  Pompeius  multis  obsistentibus  eius  erga  me  studio 
atque  amori  semper  dilexit,  semper  sua  coniunctione  dignis- 

10  simum  iudicavit,  semper  non  modo  incolumem  sed  etiam 
amplissimum  atque  ornatissimum  voluit  esse.  Vestrae 
fraudes,  vestrum  scelus,  vestrae  criminationes  insidiarum 
mearum,  illius  periculorum  nefarie  fictae,  simul  eorum  qui 
familiaritatis  licentia  suorum  improbissimorum   sermonum 

15  domicilium  in  auribus  eius  impulsu  vestro  conlocarant, 
vestrae  cupiditates  provinciarum  effecerunt  ut  ego  ex- 
cluderer  omnesque  qui  me,  qui  illius  gloriam,  qui  rem 
publicam  salvam  esse  cupiebant,  sermone  atque  aditu  pro- 
hiberentur ;   quibus  rebus  est  perfectum  ut  illi  plane  suo  77 

20  stare  iudicio  non  liceret,  cum  certi  homines  non  studium 
eius  a  me  alienassent,  sed  auxiHum  retardassent.  Nonne 
ad  te  L.  Lentulus,  qui  tum  erat  praetor,  non  Q.  Sanga, 
non  L.  Torquatus  pater,  non  M.  Lucullus  venit  ?  qui 
omnes    ad   eum    multique    mortales   oratum   in    Albanum 

25  obsecratumque  venerant  ut  ne  meas  fortunas  desereret 
cum  rei  publicae  salute  coniunctas.  Quos  ille  ad  te  et 
ad  tuum  conlegam  remisit,  ut  causam  pubHcam  susciperetis, 
ut  ad  senatum  referretis ;  se  contra  armatum  tribunum  pl. 

I  fuisset]  fuit  Milller  quid  E  :  quidem  celt.  tu  dc  Ee  :  de  cett. 
2  complecti  vis  E:  complecteris  cett.  3  mecum  hos  E  4  quos... 
attingcre  oni.  N  7  causa  unaP:  una  causa  cett.  8  erga  me  eius 
F  13  mearum]  vestrae  cupiditates  provinciarum  efTecerunt  adci. 
codd.  •  deficit  P),post  conlocarant  traiistulit  Aiigelins  15  colocarant 

F\  collocaverunt  (-arunt  x')  cett.  19  stare  in  suo  P         25  ut  P : 

om.  ceit.  27  remisit  o»i.  E  28  ut  .  .  .  referrelis  dcl.  Miiller 

CIC.  IN  PISONEM  19 


31  77  M.  TVLLI  CICERONIS 

sine  publico  consilio  decertare  nolle  ;  consulibus  ex  senatus 
consulto  rem  publicam  defendentibus  se  arma  sumpturum. 

78  Ecquid,  infelix,  recordaris  quid  responderis  ?  in  quo  ilH 
omnes  quidem,  sed  Torquatus  praeter  ceteros  furebat  contu- 
macia  responsi  tui :  te  non  esse  tam  fortem  quam  ipse  5 
Torquatus  in  consulatu  fuisset  aut  ego ;  nihil  opus  esse 
armis,  nihil  contentione ;  me  posse  rem  publicam  iterum 
servare,  si  cessissem ;  infinitam  caedem  fore,  si  restitissem. 
Deinde  ad  extremum  neque  se  neque  generum  neque 
conlegam  suum  tribuno  pl.  defuturum.  Hic  tu  hostis  ac  10 
proditor  aliis  me  inimiciorem  quam  tibi  debere  esse  dicis  ? 
Ego  C.  Caesarem  non  eadem  de  re  publica  sensisse  quae 
me  scio ;  sed  tamen,  quod  iam  de  eo  his  audientibus  saepe 
dixi,  me  ille  sui  totius  consulatus  eorumque  honorum  quos 
cum  proximis  communicavit  socium  esse  voluit,  detulit,  15 
invitavit,  rogavit.  Non  sum  propter  nimiam  fortasse  con- 
stantiae  cupiditatem  adductus  ad  causam  ;  non  postulabam 
ut  ei  carissimus  essem  cuius  ego  ne  beneficiis  quidem 
sententiam  meam  tradidissem.  Adducta  res  in  certamen 
te  consule  putabatur,  utrum  quae  superiore  anno  ille  20 
gessisset  manerent,  an  rescinderentur.  Quid  loquar  plura  ? 
Si  tantum  ille  in  me  esse  uno  roboris  et  virtutis  putavit  ut 
quae  ipse  gesserat  conciderent,  si  ego  restitissem,  cur  ego 

80  non   ignoscam,   si    anteposuit    suam    salutem    meae  ?    Sed 
praeterita   mitto.     Me  ut   Cn.    l^ompeius  omnibus   studiis  25 
suis,  laboribus,   vitae   periculis   complexus  est,  cum  muni- 
cipia  pro  me  adiret,   Italiae  fidem   imploraret,  P.  Lentulo 

r  consulibus]  se  consulibus  P  :  scd  consulibus  Klots.  3  ecquid 

ed.  R  :    haecquid  E  :  et  quid  ceti.  quid]  quid  his  Ee  6 

esset  armis  nihil   contione  P  7  rem  p.  iterum  P  :  iterum  rem  p. 

cetf.  8  fore  caedem  E  9  se  .  .  .  suum]  te  .  .  .  tuum  coiii. 

Garatoni         10  tribunum  pl.  P         defuturum  P:   non  defuturum  cett. 
16  sum  P:  sum  ego  cett.  18  ne  bencficiis  quidem  P:  beneficiis 

ne  quidem  Ms:  beneficiis  quidem  cett.  20  quac  P:  ea  quae  cett. 

superiorem  anno  ille  gessissent  P  23  cwt  ego  P<p  :  cur  cett.         25 

mittoP;  om'\tto  cett.       studiis  suis  P:  suis  studiis  «W. 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  3280 

consuli,  auctori  salutis  meae,  frequens  adsideret,  senatus 
sententiam  praestaret,  in  contionihus  non  modo  se  defen- 
sorem  salutis  meae  sed  etiam  suppliccm  pvo  me  profiteretur, 
huius  voluntatis  eum  quem  multum  posse  intellcgcbat,  mihi 

5  non  inimicum  esse  cognorat,  socium  sibi  et  adiutorcm, 
C.  Caesarem,  adiunxit.  lam  vides  me  tibi  non  inimicum 
sed  hostem,  illis  quos  describis  non  modo  non  iratum  sed 
etiam  amicum  esse  debere ;  quorum  alter,  id  quod  memi- 
nero,  semper  aeque  mihi  amicus  fuit  ac  sibi,  alter,  id  quod 

10  obUviscar,  sibi  ahquando  amicior  quam  milii.     Deinde  hoc  81 
ita   fit   ut   viri    fortes,   etiam    si    ferro   inter   se   comminus 
decertarint;  tamen  illud  contentionis  odium  simul  cum  ipsa 
pugna  armisque  deponant.     Neque   me  ille  odisse  potuit 
umquam,  ne  tum  quidem  cum  dissidebamus.     Habet  hoc 

15  virtus,  quam  tu  nc  de  facie  quidem  nosti,  ut  viros  fortis 
species  eius  et  pulchritudo  etiam  in  hoste  posita  delectet. 

Equidem  dicam  ex  animo,  patres  conscripti,  quod  sentio,  33 
et  quod  vobis  audientibus  saepe  iam  dixi.   Si  mihi  numquam 
amicus  C.  Caesar  fuisset,  si  semper  iratus,  si  semper  asper- 

20  naretur  amicitiam  meam  seque  mihi  implacabilem  inexpia- 
bilemque  praeberet,  tamen  ei,  cum  tantas  res  gessisset 
gereretque  cotidie,  non  amicus  es.se  non  possem  ;  cuius  ego 
imperium,  non  Alpium  vallum  contra  ascensum  trans- 
gressionemque  Gallorum,  non  Rheni  fossam  gurgitibus  illis 

25  redundantem    Germanorum    immanissimis  gentibus  obicio 
et   oppono ;  perfecit  ille  ut,  si    montes  resedissent,  amnes  82 
exaruissent,  non  naturae  praesidio  sed  victoria  sua  rebusque 
gestis  ItaUam  munitam  haberemus.     Sed  cum  me  expetat, 

I  senatus  P:  senatui  c<'//.  6  C.  Caesareni  del.  Bake  g 

amicus  fuit  PEe  :  fuit  amicus  </>T  :  fuit  (favit  M" ,  cett.  lo  sibi 

aliquando  Px^  :  aliquando  sibi  cett.  13  deponant /' :  ponant  ff//. 

neque  PEe  :  atque  cett.  potuit  umquam  P  :  numquam  (,um-  £) 

potuit  cett.  14  hoc  habet  E         19  fuisset  si  PEe  :  fuisset  sed  cett. 

semper  (^antc  aspern.)  P  :  om.  cett.  20  seque  P  :  scseque  cett. 

23  imperium  PxS  ^'""*'""^  •  imperio  r?//.  26  residissent^"^'^!/'/''?" 


33  82  M.  TYLLI  CICERONIS 

diligat,  omni  laude  dignum  putet,  tu  me  a  tuis  inimicitiis 
ad  simultatem  veterem  vocabis,  sic  tuis  sceleribus  rei  publicae 
praeterita  fata  refricabis  ?  Quod  quidem  tu,  qui  bene 
nosses  coniunctionem  meam  et  Caesaris,  eludebas,  cum  a 
me  trementibus  omnino  labris,  sed  tamen  cur  tibi  nomen  5 
non  deferrem  requirebas.    Quamquam,  quod  ad  me  attinet, 

'  numquam  istam  imminuam  curam  infitiando  tibi,' 
tamen   est    mihi    considerandum    quantum    illi    tantis   rei 
publicae  negotiis  tantoque  bello  impedito  ego  homo  amicis- 
simus  soUicitudinis  atque  oneris  imponam.      Nec  despero  10 
tamen,    quamquam   languet   iuventus   nec    perinde    atque 
debebat  in  laudis  et   gloriae   cupiditate   versatur,    futuros 
aliquos   qui    abiectum    hoc    cadaver   consularibus    spoliis 
nudare  non  nolint,  praesertim  tam  adflicto,  tam  inopi,  tam 
infirmo,  tam  enervato  reo,  qui  te  ita  gesseris  ut  timeres  ne  15 
indignus  beneficio  videreris,   nisi  eius  a  quo  missus  eras 
similhmus  exstitisses. 
*?7      An  vero  tu  parum  putas  investigatas  esse  a  nobis  labis 
imperi   tui   stragisque  provinciae  ?    quas  quidem   nos  non 
vestigiis  odorantes  ingressus   tuos  sed   totis  volutationibus  20 
corporis   et   cubiUbus   persecuti   sumus.  '    Notata  a  nobis 
sunt  et  prima  illa  scelera  in  adventu  cum,  accepta  pecunia 
a  Dyrrachinis  ob  necem    hospitis  tui  Platoris,  eius  ipsius' 
domum    devertisti    cuius    sanguinem    addixeras,    eumque 
servis  symphoniacis  et  aliis  muneribus  acceptis  timentem  25 
multumque  dubitantem   confirmasti  et  Thessalonicam  fide 
tua  venire  iussisti.     Quem  ne  maiorum  quidem  more  sup- 
plicio  qdfecisti,  cum  miser  ille  securibus  hospitis  sui  cervices 

2  veterem  vocabis  scripsi  :    revocabis  codd.  3  fata]  fta  w.  facta 

ijtk,  ed.  V       quod]  in  quo  Koch        tu  qui]  cum  qui  Ee  :  cum  tu  ;; :  tum 
qui  coni.  Halni  12  debebat  Ee  :  debeat  cett.  14  noWni  EcT  : 

noWi  cett.        inopi  Hahn  :  opimo  codd.         15  infirmo  </)6^ :  inCimo  cett. 
20  gressus  yV  21  notanda  fo^</.  :  co)t.  Angelins  24  evertisti 

codd.  :  coir.  MoiiiDisen  25  acccpisti  trementem  Ee 


i 


IN  T..  PISONEM  ORxVriO  34  «3 

subicere  gestiret,  sed  ei  niedico  quem  tecum  tu  eduxeras 
imperasti  ut  venas    hominis   incideret ;    cum    quidem    tibi  84 
etiam  accessio  fuit  ad  necem  Platoris  Pleuratus  eius  comes, 
quem    necasti    verberibus    summa    senectute    confectum. 

5  Idemque  tu  Rabocentum,  Bessicae  gentis  principem,  cum 
te  trecentis  talentis  regi  Cotyi  vendidisses,  securi  percussisti, 
cum  ille  ad  te  legatus  in  castra  venisset  et  tibi  magna 
praesidia  et  auxilia  a  Bessis  peditum  equitumque  polli- 
ceretur,  neque  eum  solum  sed  etiam  ceteros  legatos  qui 

10  simul  venerant ;  quorum  omnium  capita  regi  Cotyi  ven- 
didisti.  Denseletis,  quae  natio  semper  oboediens  huic 
imperio  etiam  in  illa  omnium  barbarorum  defectione  Mace- 
doniam  C.  Sentio  praetore  tutata  est,  nefarium  bellum  et 
crudele  intulisti,  eisque  cum   fidelissimis  sociis  uti  posses, 

15  hostibus  uti  acerrimis  maluisti.  Ita  perpetuos  defensores 
Macedoniae  vexatores  ac  praedatores  effecisti  ;  vectigalia 
nostra  perturbarunt,  urbes  ceperunt,  vastarunt  agros,  socios 
nostros  in  servitutem  abduxerunt^  familias  abripuerunt, 
pecus  abegerunt,  Thessalonicensis,  cum  de  oppido  despc- 

20  rassent,   munire  arcem   coegerunt.     A  tc  lovis  Vrii  fanuni  ^. 
antiquissimum  barbarorum  sanctissimumque  direptum  est. 
Tua  scelera  di  immortales  in  nostros  miHtes  expiaverunt ; 
qui  cum  novo  genere  morbi  adfligerentur  neque  se  recreare 
quisquam  posset,  qui  semel  incidisset,  dubitabat  nemo  quin 

25  violali  hospites,  legati  necati,  pacati  atque  socii  nefario 
bcUo  lacessiti,  fana  vexata  hanc  tantani  efficerent  vasti- 
tatem.  Cognoscis  ex  particula  parva  scelerum  et  crudehtatis 
tuae  genus  universum. 

1  tu]  tum  llaliii  :  ikl.  Nangciins    i)  2  quidcm  /.  cd.   V : 

equidcin  codd.  6  tc  dd.  Moiiiiiiscn  Cotyi  Garaloiii  :  loddo 

(coccho  C;  codd.  8  ct  auxilia'  auxilia  L'c.  del.  Bailcr  10 

cocclio  (cottho  /i,  coddo  M"    codd.  :  con:  ('•aialoiii         12  maccdonica 
(-ia  A^;  codd.  :  con:  Gaiatoiii  13  C.  Scntio  p.  K.  Ec:  C.  scxtio 

(-ium  M")  cclt.  16  piacdatorcs  A":   pcrditorcs  rc//.  18 

arripucrunt  codd.  \   coir.  Iloloiiian  19  dc  siipplcvi  20  Vrii 

Tuntcbtis  :  vclsuri  codd,  23   novo  Miillcr :  uno  codd.  24 

simul  Eeip 


35  86  M.  TVLLI  CICERONIS 

86  Quid  avaritiae,  quae  criminibus  infinitis  implicata  est, 
summam  nunc  explicem  ?  Generatim  ea  quae  maxime 
nota  sunt  dicam.  Nonne  sestertium  centiens  et  octogiens, 
quod  quasi  vasari  nomine  in  venditione  mei  capitis  ascri- 
pseras,  ex  aerario  tibi  attributum  Romae  in  quaestu  reliquisti?  5 
Nonne,  cum  cc  talenta  tibi  ApoUoniatae  Romae  dedissent 
ne  pecunias  creditas  solverent,  ultro  P^ufidium,  equitem 
Romanum,  hominem  ornatissimum,  creditorem  debitoribus 
suis  addixisti?  Nonne,  hiberna  cum  legato  praefectoque 
tuo  tradidisses,  evertisti  miseras  funditus  civitates,  quae  non  10 
solum  bonis  sunt  exhaustae  sed  etiam  nefarias  Hbidinum 
contumelias  turpitudinesque  subierunt  ?  Qui  modus  tibi 
fuit  frumenti  aestimandi,  qui  honorarii  ?  si  quidem  potest 
vi  et  metu  extortum  honorarium  nominari.  Quod  cuni 
peraeque  omnes,  tum  acerbissime  Bottiaei,  Byzantii,  Cher-  15 
ronensus,  Thessalonica  sensit.  Vnus  tu  dominus,  unus 
aestimator,  unus  venditor  tota  in  provincia  per  triennium 

„  frumenti  omnis  fuisti.  Quid  ego  rerum  capitalium  cjuac- 
stiones,  reorum  pactiones,  redemptiunes,  acerbissimas  damna- 
tiones,  hbidinosissimas  liberationes  proferam  ?  Tantum  :o 
locum  aHquem  cum  niihi  notum  esse  senseris,  tecum  ipse 
Hcebit  quot  in  eo  genere  et  quanta  sint  crimina  recordere. 
Quid  ?  illam  armorum  officinam  ecquid  recordaris,  cum 
omni  totius  provinciae  pecore  compulso  peUium  nomine 
omnem  quaestum  iUum  domesticum  paternumque  reno-  25 
vasti  ?  Videras  enim  grandis  iam  puer  beUo  ItaUco  repleri 
quaestu  vestram   domum,  cum  pater  armis   faciendis  tuus 

I   implicita  Priscian.  ix.  37  6  c  E  apolloniatae  (-ini-  E) 

Ex  :  apollinate  ccit.  10  tiio  Ec  :  oiii.  ccil.  13  acstimaiidi 

Ecxk  :  extimandi  ccti.  15  Bottiaei  Madvig :  boetii  ccii.  By- 

zantii  Miiller:  et  Byzantii  (biz-)  codd.  Cherroncnses    clierr-  M) 

codd.  :    coiy.    Miiller    (Cherronesiis    ct    Halni)  17    acsliinator 

AV^:  extimator  a7/.  21   csse  x''^' :    cs\.  ccii.  22  rccordcrc 

<r,  Aiigelius  :  recordare  ccit.  23  armorum  /,  Bcioaldtts  :    mar- 

inorum  ittei         ecquid  E,  .litgclitts  :  cl  quid  ccii. 


IN  L.  PISONEjM  ORATIO  36  87 

praefuisset.  Quid  ?  vectigalem  populi  Roma/ii  provinciam, 
singulis  rebus  quaecumque  venirent  certo  portorio  ini- 
posito,  servam  tuis  publicanis  a  te  fiictam  esse  meministi  ? 
Quid  ?  centuriatus  palam  venditos,  (juid  ?  per  tuum  ser-  88 
5  volum  ordines  adsignatos,  quid  ?  stipendium  militibus  per 
omnis  annos  a  civitatibus  mensis  palam  propositis  esse 
numeratum  ?  quid  ?  illa  in  Pontum  profectio  et  conatus 
tuus,  quid  ?  debilitatio  atque  abiectio  animi  tui  Macedonia 
praetoria  nuntiata,  cum  tu  non  solum  quod   tibi  succede- 

10  retur  sed  quod  Gabinio  non  succederetur  exsanguis  et 
mortuus  concidisti,  quid  ?  quaestor  aediliciis  reiectis  prae- 
positus,  legatorum  tuorum  optimus  abs  te  quisque  violatus, 
tribuni  militares  non  recepti,  M.  Baebius,  vir  fortis,  inter- 
fectus   iussu   tuo  ?      Quid   quod   tu   totiens    diffidens    ac  89 

15  desperans  rebus  tuis  in  sordibus,  lamentis  luctuque  iacuisti, 
quod  populari  illi  sacerdoti  sescentos  ad  bestias  amicos 
sociosque  misisti,  quod,  cum  sustentare  vix  posses  mae- 
rorem  tuum  doloremque  decessionis,  Samothraciam  te 
primum,   post   inde  Thasum  cum  tuis  teneris  saltatoribus 

20  et  cum  Autobulo,  Athamante,  Timocle,  formosis  fratribus, 
contulisti,  quod  inde  te  recipiens  in  villa  Euchadiae,  quae 
fuit  uxor  Execesti,  iacuisti  maerens  aliquot  dies  atque  inde 
obsoletus  Thessalonicam' omnibus  inscientibus  noctuque 
venisti,  quod,  cum  concursum  plorantium  ac  tempestatem 

25  querelarum  ferre  non  posses,  in  oppidum  devium  Beroeam 
profugisti  ?    quo  in  oppido  cum   tibi   spe  falsa,  quod    Q. 

I  populi  Romani  'i.c.  p.r/;  stif^flcvi  :  cf.  RuV.  ii.  64  3  servam 

scnpsi :  servis  cocM.  puhVicanis  del.  Bakc  factam  c<pc  :  facta 

E:    factum  «//.  11  aedilicius  rciectus  codd.:  corr.  Guliehtiiiis 

16  ad  bestias  socios  stipendiariosquc  misisti  A^ycoitiiis        1 7  quod  Gara- 
toiii:    quid   E^ :    quid  quod  citt.  18  decessionis  i,   Aitgeliiis  : 

descensionis   (discess-  T)  cett.  ig  post   inde  (in  'T;   £"</)T  :    inde 

cett.  tharsum  codd. :  corr.  Tiinicbits  20  Autobulo  E  :  anto- 

bulo  cett.  Athamante]    et  add.    codd.,   del.    Mndvig  timode 

codd.  \  corr.  Beroaldiis       2t  quod  inde  Gaiatoiii  :    quid  cuminde  (quid 
quod  cum  E  j  codd.         22  exegisti  codd  :  cori.  Gaiatoiii  24  quod 

cum  Laiitbiitus  :  qui  cum  codd.  26  profugisti  Ee :  perfugisti  cctt. 


36  89  M.  TVLLI  CICERONIS 

Ancharium  non  esse  successurum  putares,  animos  rumor 
inflasset,  quo  te  modo  ad  tuam  intemperantiam,  scelerate, 
renovasti  !  Mitto  aurum  coronarium  quod  te  diutissime 
torsit,  cum  modo  velles,  modo  nolles.  Lex  enun  generi 
tui  et  decerni  et  te  accipere  vetabat  nisi  decreto  triumpho.  5 
In  quo  tu  acceptam  iam  et  devoratam  pecuniam,  ut  in 
Achaeorum  centum  talentis,  evomere  non  poteras,  vocabula 
tantum  pecuniarum  et  genera  mutabas.  Mitto  diplomata 
tota  in  provincia  passim  data,  mitto  numerum  navium 
summamque  praedae,  mitto  rationem  exacti  imperatique  10 
frumenti,  mitto  ereptam  Hbertatem  populis  ac  singulis  qui 
erant  adfecti  praemiis  nominatim,  quorumnihil  est  quod  non 

91  sit  lege  lulia  ne  fieri  Hceat  sanctum  diligenter.     Aetoliam, 
quae  procul  a  barbaris  disiuncta   gentibus,   in  sinu   pacis 
posita,  medio  fere  Graeciae  gremio  continetur,  o  Poena  et  15 
Furia  sociorum  !   decedens  miseram  perdidisti.     Arsinoen, 
Stratum,  Naupactum,  ut  modo  tute  indicasti,  nobiHs  urbis 
atque  plenas,  fateris  ab  hostibus  esse  captas.    Quibus  autem 
hostibus  ?     Nempe  eis  quos   tu  Ambraciae  sedens  primo 
tuo  adventu  ex   oppidis   Agrianum   atque   Dolopum  demi-  20 
grare  et  aras  et  focos  relinquere  coegisti.  .  Hoc  tu  in  exitu, 
praeclare  imperator,  cum  tibi  ad  pristinas  cladis  accessio 
fuisset    AetoHae    repentinus    interitus,  exercitum    dimisisti, 
neque    ullam    poenam   quae   tanto  facinori   deberetur   non 
maluisti  subire  quam  qucmquam  numerum  tuorum  militum  25 
reliquiasque  cognoscere. 

2  Atque    ut    duorum    Epicureorum    similitudinem    in    re 

mihtari  imperioque  videatis,  Albucius,  cum  in  Sardinia 
triumphasset,    Romae    damnatus   est  ;    hic    cum    similem 

3  renovasti   scripsi :  innovasti    codd.  5  te  o;;/.  k,  codd.  Facnii 

6  acccpta  tamen  et  devorata  pccunia  codd.  :  corr.  Abraiit  (iam  add. 
Klotz)  13  liceat /Te/)  :  possit^//.  14  disiuncta  T,  ffi'.  F:  disiuncla 
chiccK.  16  Arsinoan  Tliracum   codd.\   cori.    Tiiritchns  17 

Naupactum  Ee :  neopactum  ccf/.  20  aggrinarum   codd  :    coir. 

Titritcbiis         -5  fiucnu|uam  stipp!.  Madvig        26  cognosci  Lallciiiaiid 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  38  9^ 

exitum  exspectaret,  in  Macedonia  tropaea  posuit ;  eaque 
quae  bellicae  laudis  victoriaeque  omnes  gentes  insignia  et 
monumenta  esse  voluerunt  noster  hic  praeposterus  impera- 
tor  amissorum  oppidorum,  caesarum  legionum,  provinciae 
5  praes:dio  et  relitjuis  militibus  orbatae  ad  sempiternum 
dedecus  sui  generis  et  nominis  funesta  indicia  constituit ; 
idemque,  ut  esset  quod  in  basi  tropaeorum  inscribi  inci- 
dique  posset,  Dyrrachium  ut  venit  decedens,  obsessus  est 
ab  eis  ipsis  militibus  quos  paulo  ante  Torquato  respondit 

10  benefici  causa  a  se  esse  dimissos.  Quibus  cum  iuratus 
adfirmasset  se  quae  deberentur  postero  die  persoluturum^ 
domum  se  abdidit ;  inde  nocte  intempesta  crepidatus  veste 
serviU  navem  conscendit  Brundisiumque  vitavit  et  ultimas 
Hadriani  maris  oras  petivit,  cum  interim  Dyrrachii  milites  93 

15  domum  in  qua  istum  esse  arbitrabantur  obsidere  coeperunt 
et,  cum  latere  hominem  putarent,  ignis  circumdederunt. 
Quo  metu  commoti  Dyrrachini  profugisse  noctu  crepidatum 
imperatorem  indicaverunt.  Illi  autem  statuam  istius  per- 
similem,    quam    stare    celeberrimo    in    loco    voluerat    ne 

:o  suavissimi  hominis  memoria  moreretur,  deturbant,  adfligunt, 
comminuunt,   dissipant.     Sic   odium   quod   in   ipsum   attu- 
lerant,   id  in   eius    imaginem   ac    simulacrum    profuderunt. 
Quae  cum  ita  sint — non  enim  dubito  quin,  cun\  haec  quae  94 
excellunt   me   nosse   videas,   non    existimes    mediam    illam 

35  partem  et  turbam  flagitiorum  tuorum  mihi  esse  inauditam  — 
nihil  est  quod  me  hortere,  nihil  est  quod  invites  ;  admoneri 
me  satis  est.  Admonebit  autem  nemo  aHus  nisi  rei  pubHcae 
tem[)us,  quod  mihi  quidem  magis  videtur  quam  tu  um- 
quam  arbitratus  es  appropinquare.     Ecquid  vides,  ecquid  39 

I   exspcctarct  Faeinns  :    spectaret  celt.  caquc  quac  cd.  Craf.  : 

eaque  (ea.  quac  </>x^)  coc/d.  3  nionimenta  Ec  6  funesta  Ectp  : 

oin.  cctt.  13  Brundisiumque  E  :  Brundusiumque  cett.  15  arbitra- 

bantur  Lag.  9,  edd.  VR  :  arbitrantur  ("-rarcntur  i  dct. ;  cett.      19  in  oin.  E 
24   c.xcellunt  Lag.  9,  A'aiti:iiiiis  (i)  :  cxccllcnt  cctt.  25  e  turba  N 

26  niliil  quod  invitcs  ai',  Halin  28  quidcm  mihi  A"^/)  29  ccquid 

.  .  .  ct  quid  E\  ct  quid  .  .  .  ct  quid  cctt. 


39  94  M.  TVLLI  CICERONIS 

sentis,    lege    iudiciaria    lata,    quos  posthac  iudices   simus 
habituri  ?     Neque  legetur   quisquis  voluerit,  nec  quisquis 
noluerit  non  legetur ;  nulli  conicientur  in  illum   ordinem, 
nulli  eximentur ;  non  ambitio  ad  gratiam,  non  iniquitas  ad 
aemulationem   conitetur  ;    iudices  iudicabunt  ei  quos  lex  5 
ipsa,  non  quos  hominum  libido  delegerit.     Quod  cum  ita 
sit,  mihi  crede,  neminem  invitum  invitabis ;  res  ipsa  et  rei 
pubhcae  tempus  aut    me  ipsum,  quod   nolim,   aut   alium 
quempiam  aut  invitabit  aut  dehortabitur. 
95      Equidem,  ut  paulo  ante  dixi,  non  eadem  supplicia  esse  10 
in  hominibus  existimo  quae  fortasse  plerique,  damnationes, 
expuisiones,  neces  ;  denique  nullam  niihi  poenam  videtur 
habere    id    quod    accidere    innocenti,    quod    forti,    quod 
sapienti,  quod  bono  viro  et   civi    potest.      Damnatio    ista 
quae   in    te  flagitatur    obtigit    P.   Rutilio,   quod    specimen  15 
habuit  haec  civitas  innocentiae.     Maior  mihi   iudicum  et 
rei  publicae  poena  illa  visa  est  quam  Rutili.     L.  Opimius 
eiectus    est   e    patria,    is    qui    praetor   et   consul    niaximis 
rem   pubUcam   pericuHs    Hberarat.     Non   in    eo   cui    facta 
est    iniuria   sed    in    eis    qui    fecerunt    sceleris  et  conscien-  20 
tiae   poena   permansit.      At   contra  bis  CatiHna  absolutus 
est^  emissus  etiam  ille  auctor  tuus  provinciae,  cum  stuprum 
Bonae   deae   pulvinaribus    intuHsset.      Quis    fuit   in    tanta 
civitate    qui    iUum    incesto    Hberatum,    non    eos    qui    ita 
,  iudicarant    pari    scelere   obstrictos    arbitraretur  ?     An    ego  25 
exspectem    dum    de    te    v    et    Lxx    tabehae    diribeantur, 
de   quo  iam   pridem    omnes    mortales   omnium   generum, 

1  post  haec  E  2  neque  Madvig  :  non  aeque  (enim  T)  codd.  5 
aemulationem  Madvig  :  simulationem  codd.  conicientur  codd.  :  corr. 
Faevnits  7  invitusfo</rt'.  :  corr.  Hotoman        16  haec  civitas»,  <"?/.  ^^: 

hic  civis  EeM^^T  :  hic  cuius  cclt.  j8  e  Ee  :  a  cctt.  :  oiii.  codd.  Asconii 

praetor]   et  post    praeturam    Asconiiis  19    periculis    rem    p. 

Asconins  20  iniuria  est  Asconins  et  Ee(pT,  Asconms  : 

ac  cett.  21  permansit  Ee  ;  remansit  cctt.,  codd.  Asconii  22  cst 

o:  oni.  cctt.  provinciac  oin.  N  25  iudicarint  corfe/.  : 

corr.  Madvig  26  diripiantur  todd.  :  corr.  A.  Augustiniis 


IN  L.  PISONEM  ORATIO  40  96 

aetatum,  ordinum  iudicaverunt  ?  Quis  enim  te  aditu,  quis 
ullo  honore,  quis  denique  communi  salutatione  dignum 
putat  ?  Omnes  memoriam  consulatus  tui,  facta,  mores, 
faciem  denique  ac  nomen  a  re  publica  detestantur.  Legati 
5  qui  una  fuerunt  alienati,  tribuni  militum  inimici,  centuriones, 
et  si  qui  ex  tanto  exercitu  reliqui  milites  exstant  non 
dimissi  abs  tc  sed  dissipati,  te  oderunt,  tibi  pestem  ex- 
optant,  te  exsecrantur.  Achaia  exhausta,  Thessalia  vexata, 
laceratae    Athenae,    Dyrrachium    et    ApoUonia    exinanita, 

10  Ambracia  direpta,  Parthini  et  Bulidenses  inlusi,  Epirus 
excisa,  Locri,  Phocii,  Boeotii  exusti,  Acarnania,  Amphi- 
lochia,  Perraebia,  Athamanumque  gens  vendita,  Macedonia 
condonata  barbaris,  Aetolia  amissa,  Dolopes  finitimique 
montani   oppidis  atque  agris   exterminati  ;    cives    Romani 

15  qui  in  eis  locis  negotiantur  te  unum   suum  sociorumque 
depeculatorem,    vexatorem,    praedonem,     hostem    venisse 
senserunt.      Ad    horum   omnium    iudicia   tot   atque    tanta  y7 
domesticum  iudicium  accessit  sententiae  damnationis  tuae, 
occultus  adventus,   furtivum  iter  per  Italiam,  introitus  in 

20  urbem  desertus  ab  aniicis,  nullae  ad  senatum  e  provincia 
lilterae,  nulla  ex  trinis  aestivis  gratulatio,  nulla  triumphi 
mentio ;  non  modo  quid  gesseris  sed  ne  quibus  in  locis 
quidem  fueris  dicere  audes.  Ex  illo  fonte  et  seminario 
triumphorum  cum  arida  foHa  laureae  rettulisses,   cum   ea 

25  abiecta  ad  portam  reliquisti,  tum  tu  ipse  de  te  '  fecisse 
viDERi '  pronuntiavisti.  Qui  si  nihil  gesseras  dignum 
honore,  ubi  exercitus,  ubi  sumptus,  ubi  imperium,  ubi  illa 

I   aditii   Eci\>y^  :    auditu   ceit.  3  putat    Ctis. :  putct   cctt.  5 

fuorunt    «■,    Halin  :    fucre    cctt.  milituin    </)/&,     cd.     V:    111  il.    irtt. 

6    cxstant    Ec'p  :    cxistunt    cett.  10    parthenii    codii.  :    coir. 

Nangeiiits    i)  bullicnses  codd.  :  coyf.  Vfsintts  11  cxcisSa  c', 

Latnbiuits  boeotii  i  :    boetii   cctt.  Acarnania   «,   ed.   R  : 

acharnia  ff/A  12  perrhebia  £t'o  :  perthcbia  «//.  Athainanuin- 

que  c,  Lag.   7:    achamanumque   cett.  15    iis   ed.    V:    his   codd. 

suum  sociorumque  Cns.  :   sohim  suum  celt.  18  sentcntiac  .  .  . 

tuae  del.  Bake  24  laurea  Ee 


40  97  M.  TVLLI  CICERONIS 

uberrima  supplicationibus  triumphisque  provincia  ?  Sin 
autem  aliquid  sperare  potueras,  si  cogitaras  id  quod  impe- 
ratoris  nomen,  quod  laureati  fasces,  quod  illa  tropaea  plena 
dedecoris  et  risus  te  commentatum  esse  declarant,  quis  te 
miserior,  quis  te  damnatior,  qui  neque  scribere  ad  senatum  a  s 
te  bene  rem  publicam   esse  gestam  neque  praesens  dicere 

^^  ausus  es  ?  An  tu  mihi  cui  semper  ita  persuasum  fuerit  non 
eventis  sed  factis  cuiusque  fortunam  ponderari,  neque  in 
tabelHs  paucorum  iudicum  sed  in  sententiis  omnium  civium 
famam  nostram  fortunamque  pendere,  te  indemnatum  videri  lo 
putas,  quem  socii,  quem  foederati^  quem  liberi  populi,  quem 
stipendiarii,  quem  negotiatores,  quem  publicani,  quem  uni- 
versa  civitas,  quem  legati,  quem  tribuni  militares,  quem  reliqui 
milites  qui  ferrum,  qui  famem,  qui  morbum  effugerunt^  omni 
cruciatu  dignissimum  putent,  cui  non  apud  senatum,  non  15 
apud  equites  Romanos,  non  apud  uUum  ordinem,  non.in 
urbe,  non  in  Italia  maximorum  scelerum  venia  ulla  ad  igno- 
scendum  dari  possit,  qui  se  ipse  oderit,  (jui  metuat  omnis, 
(jui  suam  causam  nemini  committere  audeat,  qui  se  ipse 

99  condemnet  ?  Numquam  ego  sanguinem  expetivi  tuum,  20 
numquam  illud  extremum  quod  posset  ^esse  improbis  et 
probis  commune  supplicium  legis  ac  iudici,  sed  abiectum, 
contemptum,  despectum  a  ceteris,  a  te  ipso  desperatum  et 
relictum,  circumspectantem  omnia,  quicquid  increpuisset 
pertimescentem,  dififidentem  tuis  rebus,  sine  voce,  sine  25 
libertate,  sine  auctoritate,   sine   ulla  specie  consulari,  hor- 

2  aliquid  E^T  :  aliquod  cd/.  potueras  Madvig:    volueras  codd.: 

visus  eras   Miiller  si   siipftl.   Natigcritis  (2)  5  quis    ciam- 

pnatior,  quis  impudentior  Ciis.         quis  te  damnatior  oiit.  N  8 

ponderari  c-k,  Maiiidiiis  :  dicere  audes  add.  cctt.  10  te  dcl.  Gnrn- 

totii  14  morbum  £"(' :  mortem  cctt.  15  putant  codd.:  corr.  Garalont 
non  .  .  .  Romanos  linc  fransp.  Garatoni,  post  ordinem  Iiab.  codd. :  dcl. 
Ilalin  18  \\)sc  cod.  Pitlioci:  ipsum  ;//«'  19  ipsc  AV  :  ipsum 

a 

cctt.  20  cxpclivi  M:  cxpcctavi  Ecoj^  23  ac]  atquc  Ilalni 

iudiciuni  N 


IN  L.  PISONEM  0RA']10  41  99 

rentem,  trementem,  adulantcm  omnis  videre  te  volui ;  vidi. 
Qua  re  si  tibi  evencrit  quod  metuis  ne  accidat,  equidem 
non  molestc  feram;  sin  id  tardius  fortc  fict,  fruar  tamen 
tua  et  indignitate  ettimiditatc,  ncc  te  minus  libenter  mctuen- 
5  tem  videbo  ne  reus  fias  quam  reum,  nec  minus  lactabor 
cum  te  semper  sordidum,  quam  si  paulisper  sordidatum 
viderem. 

I   omnibiis  /,  rd.  I'   cf.  Arusiau.  K.  vii.  457  4  et  indignitate  et 

timiditate  Cus.  :  indignitate  vttt.         te  om.  AT  videbo  metuentem 

Cus.  7  viderim  Cus, 


M.  TYLLI  CICERONLS 
PRO  C.  RABIRIO   POSTVMO  ORATIO 


SIGLA 

n  =  cod.  Laur.  XLVIII.  26  (Lag.  26) 
/i  =  cod.  Matritensis  10097 
7H  =  cod.  Ambros.  C.  96  supr. 
0  =  cod.  Oxon.  Dorvill.  78  (Lag.  38) 
p  =  cod.  Paris.  Nouv.  Acq.  1564 
^  =  cod.  Paris.  7788 
i  =  cod.  Senensis  H.  VI.  12 
/  =  cod,  Senensis  H.  XI.  61 
•»//■  =  cod.  Laur.  (Gadd.)  XC.  sup.  69 


c  =  cod.  Oxon.  Canon.  226 
/"  =  cod.  Paris.  7779,  A.  D.  1459  scriptus 
T  =  codd.  c/,- 

Omnes  codices  saecido  XV"  sc7-ipti  sunt 


M.    TVLLI    CICERONIS 
PRO   C.   RABIRIO   FOSTVMO   ORATIO 

Si  quis  est,  iudices,  qui  C.  Rabirium,  quod  fortunas  suas, 
fundatas  praesertim  atque  optime  constitutas  opes,  potestati 
regiae  libidinique  commiserit,  reprehendendum  putet,  ascri- 
bat  ad  iudicium  suum  non  modo  meam  sed  huius  etiam 
5  ipsius  qui  commisit  sententiam  ;  nec  enim  cuiquam  eius 
consilium  vehementius  quam  ipsi  dispHcet.  Quamquam 
hoc  plerumque  facimus  ut  consilia  eventis  ponderemus  et, 
cui  bene  quid  processerit,  multum  illum  providisse,  cui 
secus,  nihil  sensisse  dicamus.     Si  exstitisset  in  rege  fides, 

10  nihil  sapientius  Postumo,  quia  fefelHt  rex,  nihil  hoc  amen- 
tius  dicitur,  ut  iam  nihil  esse  videatur  nisi  divinare  sapientis. 
Sed  tamen,   si  quis   est,   iudices,   qui  illam   Postumi   sive  2 
inanem  spem  sive  inconsultam  rationem  sive,  ut  gravissimo 
verbo    utar,   temeritatem    vituperandam    putet,    ego    cius 

T5  opinioni  non  repugno ;  illud  tamen  deprecor  ut,  cum  ab 
ipsa  fortuna  crudelissime  videat  huius  consiHa  esse  multata, 
nc  quid  ad  eas  ruinas  quibus  hic  oppressus  est  addendum 
acerbitatis  putet.  Satis  est  homines  imprudentia  lapsos 
non  crigere,  urgere  vero  iacentis  aut  praecipitantis  impellere 

20  certe  est  inhumanum,  praescrtim,  iudices,  cum  sit  hoc 
generi  hominum  prope  natura  datum  ut,  si  qua  in  famiHa 
laus  aHqua  fortc  floruerit,  hanc  fere  qui  sint  eius  stirpis, 

I  fortunas  suas /:  fortunae  suae  (suae  fortunac  ^/'<79')  r^//.  2 

/oif.  fundatissimas  opes  oiii.  i,  dcl.  Miirc/iis  16  Forluna 

Ilaliii  19  aut  periclitantes  T  21  uti  qua  in  (in  qua />)  co(f({. : 

corr.  cd.  Bipout.  22  sunt  s^-c 

CIC.    PRO    KAli.    POST.  20 


12  M.  TVLLI  CICERONIS 

quod  sermone  hominum  ac  memoria  patrum  virtutes  cele- 
brantur,  cupidissime  persequantur,  si  quidem  non  modo  in 
gloria  rei  militaris  Paulum  Scipio  ac  Maximus  filii,  sed 
etiam  in  devotione  vitae  et  in  ipso  genere  mortis  imitatus 
est  P.  Decium  filius.  Sint  igitur  similia,  iudices,  parva  5 
magnis.  Fuit  enim  pueris  nobis  huius  pater,  C.  Curtius, 
princeps  ordinis  equestris,  fortissimus  et  maximus  publi- 
canus,  cuius  in  negotiis  gerendis  magnitudinem  animi  non 
tam  homines  probassent,  nisi  in  eodem  benignitas  incredi- 
biUs  fuisset,  ut  in  augenda  re  non  avaritiae  praedam,  sed  10 
4  instrumentum  bonitati  quaerere  videretur.  Hoc  ille  natus, 
quamquam  patrem  suum  numquam  viderat^  tamen  et  natura 
ipsa  duce,  quae  plurimum  valet,  et  adsiduis  domesticorum  ser- 
monibus  in  paternae  discipHnae  simiHtudinem  deductus  est. 
Multa  gessit^  multa  contraxit,  magnas  partis  habuit  publi-  15 
corum  ;  credidit  popuHs  ;  in  pluribus  provinciis  eius  versata 
res  est  ;  dedit  se  etiam  regibus  ;  huic  ipsi  Alexandrino 
grandem  iam  antea  pecuniam  credidit ;  nec  interea  locu- 
pletare  amicos  umquam  suos  destitit,  mittere  in  negotium, 
dare  partis,  augere  re,  fide  sustentare.  Quid  multa  ?  cum  20 
magnitudine  animi,  tum  Hberahtate  vitam  patris  et  consue- 
tudinem  expresserat.  Pulsus  interea  fegno  Ptolomaeus 
dolosis  consiUis,  ut  ciixit  SibyUa,  sensit  Postumus,  Romam 
venit.  Cui  egenti  et  roganti  hic  infeHx  pecuniam  credidit, 
nec  tum  primum  ;  nam  regnanti  crediderat  absens  ;  nec  25 
temere  se  credere  putabat,  quod  erat  nemini  dubium  quin 

I  quod  sermone  h.  ac    meinoria    p.  virtiites    celebranUir    ScJiiilz  : 
quod  sermo   h.   ad   memoriam   p.  virtute   celebretiir   codd.  3  ac 

Maximus  fiHi  scripsi  (cf.  Lael.  69) :  aut  Jvraximum  filium  (-ius  ypqtk) 
codd.:  aut  Maximus  T^/rtffw'^-  6  fui t  .Q^os/T  :  sufficitr^/'/.         Curtius 

T:  Cnnnscett.  9  homines //-- :  om.pc:  in  eo  {eos)  ceff.  12  quam- 
quam  K/of^  :  quamvis  codd.  :  qui  oculis  Kliissinann  videret  Madvig 
et  /T  :   ei  cett.  14  disciplinae  scripsi  [cf.  Vcn:  v.  30)  :  culpae  codd.  : 

vlla.eHotoinan  esset  Madvi^  20  augere  re /T/o/^  :  re  aiigere  codd. 
Lanibini :  augere  inei        24  cui  Milllcr  :  huic  codd.  25  regnanti] 

Jort.  ante  addendum 


PRO  r.   RABIRTO  POSTVMO  ORATTO  2  4 

is  in  regnum  restitueretur  a  senatu  populoque  Romano. 
In  dando  aulem  et  credendo  processit  longius  nec  suam  5 
solum  pecuniam  credidit  sed  etiam  amicorum,  stulte  ;  quis 
negat,  aut  quis  iam  audebit,  quod  male  cecidit,  bene  con- 
5  sultum  putare  ?  sed  est  difficile,  quod  cum  spe  magna  sis 
ingressus,  id  non  exsequi  usque  ad  extremum.  Supplex  3 
erat  rex,  multa  rogabat,  omnia  poUicebatur,  ut  iam  metuere 
Postumus  cogeretur  ne  quod  crediderat  perderet,  si  cre- 
dendi  constituisset  modum.    Nihil  autem  erat  illo  blandius, 

10  nihil  hoc  benignius.  ul  magis  paeniteret  coepisse  quam 
liceret  desistere. 

Hinc  primuni  exoritur  crimen  ilhid ;   senatum  corruptum  6 
esse  dicunt.     O  di  immortales  !  haec  est  illa  exoptata  iudi- 
ciorum   severitas  ?   corruptores   nostri   causam   dicunt ;  nos 

15  qui  corrupti  sumus  non  dicimus  ?  Quid  ergo  ?  senatum//(' 
defendam  hoc  loco,  iudices  ?  Omni  equidem  ioco  debeo; 
ita  de  me  est  meritus  ille  ordo  ;  sed  nec  id  agitur  hoc 
tempore  nec  cum  Postumi  causa  res  ista  coniuncta  est. 
Quamquam  ad  sumptum  itineris,  ad  illam  magnificentiam 

20  apparatus  comitatumque  regium  suppeditata  pecunia  a 
Postumo  est,  factaeque  syngraphae  sunt  in  Albano  Cn. 
Pompei,  cum  ille  Roma  profectus  esset,  tamen  non  debuit 
is  qui  dabat,  cur  ille  qui  accipiebat  tum  .sumeret,  quae- 
rere.     Xon  enim  latroni,  sed  regi  credidit,  nec  regi  inimico 

25  popuH  Romani,  sed  ei  cuius  reditum  consuU  commendatum 
a  senatu  videbat,  nec  ei  regi  qui  alienus  ab  hoc  imperio 
esset,  sed   ei   quicum    foedus    feriri    in    Capitoho   viderat. 

4   iam  audebit  Miillcr :  iam  amouet   (admonet  p)  codd.  :  iam  audet 
Mndvig:  iam  volet  Hnlin  henp:]  id  hene  Pafiidiis  5  putares 

P./xoip  :  putaret  celf.  :  corr.  Pafricius  sed  Tiiritcbus  :  at  o  :  id  ceft. 

spe  magna  qfi   :  spem  magnam  ceff.  7  rogabat  ^ipqT  :  rogarat 

cfft.  8  si  credere  .07x7  15  ergo]  ego  ed.  R  -ne  add. 

Pafricius         23  cur  k  :    cum    t-  n)  ceft.  :  quo  modo  Pafricius        tum 
sumeret    Turmbus  :    consumeret  codd.  25  consulucum  {e.x  -sulcu 

n,    consolutum    fxp  :    est   solutum    fiq     datum    senatum    codd.  :    corr. 
teii  Briiik  Csicfere  Lambinus)         27  ferire  codd.  :  corr.  Naugenus  (2) 

20* 


3  7  M.  TVLLI  CICERONIS 

7  Quod  si  creditor  est  in  culpa,  non  is  qui  improbe  credita 
pecunia  usus  es/,  damnetur  is  qui  fabricatus  gladium  est  et 
vendidit,  non  is  qui  illo  gladio  civem  aliquem  interemit. 
Quam  ob  rem  neque  tu,  C.  Memmi,  hoc  facere  debes  ut 
senatum,  cuius  auctoritati  te  ab  adulescentia  dedidisti,  in  5 
tanta  infamia  versari  velis,  neque  ego  id  quod  non  agitur 
defendere.     Postumi  enim  causa,  quaecumque  est,  seiuncta 

8  a  senatu  est.    Quod  si  item  a  Gabinio  seiunctam  ostendero, 
certe  quod  dicas  nihil  habebis. 

4  Est  enim  haec  causa  '  Qvo  ea  pecvnia  pervenerit' 10 
quasi  quaedam  appendicula  causae  iudicatae  atque  damna- 
tae.  Sunt  Htes  aestimatae  A.  Gabinio,  nec  praedes  dati 
nec  ex  bonis  populo  universae  liies  solutae.  lubet  lex 
lulia  persequi  ab  eis  ad  quos  ea  pecunia  quam  is  ceperit 
qui  damnatus  sit  pervenerit.  Si  est  hoc  novum  in  lege  15 
lulia,  sicuti  multa  sunt  severius  scripta  quam  in  antiquis 
legibus  et  sanctius,  inducatur  sane  etiam  consuetudo  huius 

9  generis  iudiciorum  nova  ;  sin  hoc  totidem  verbis  translatum 
caput  est  quot  fuit  non  modo  in  CorneHa  sed  etiam  ante 

in  lege  Servilia,  per  deos  immortalis  !  quid  agimus,  iudices,  20 
aut  quem  hunc  morem  novorum  iudiciqrum  in  rem  publi- 
cam  inducimus  ?  Erat  enim  haec  consuetudo  nota  vobis 
quidem  omnibus,  sed,  si  usus  magister  est  optimus,  mihi 
debet  esse  notissima.  Accusavi  de  pecuniis  repetundis, 
iudex  sedi,  praetor  quaesivi,  defendi  plurimos ;  nuUa  pars  25 
quae  aliquam  facultatem  discendi  adferre  posset  a  me  afuit. 

I  est  in  c.  non  is  Klotz:  in  c.  sit  non  is  T:  is  in  c.  non  sit  ccit. 
2  usus  est  Orelli  :  sit  usus  k  ;  usus  cctt.  est  gladium  Oiiiittil.  ix.  3.  6 
5  dedidisti  Prt/;-/aV«  :  ded'isi\  codd.  13  populo  universae  lites  solutae 
scripsi:  populi  servari  lex  {oui.  lex  Clst)  aequa  est  {adnotatio  '  lexaequa 
est^  verba  Ciceroitis  c.vpnlit)  17  inductan^s/         ct'\am pq,  Aiigetitis: 

etiamcum  ceff.         18  s'm  Maniitiits  :  sit  (sint)  codd.         19  qwot  Manti- 
iiits:  (\uod  codd.  20  lege  de/.  Patnciiis         21   rem  pk  :  R.  \  rc)  cett. 

24   notissimus  fO(/c/.  :  corr.  ed.  Hervag.  26  dicendi  codd.  :  corr. 

Hotonian         a  me  afuit  Halm  :  mea  (non  mea  T)  fuit  codd.  :  mea  non 
fuit  Aiti{elitis 


PRO  r.  RABIRIO  POSrVMO  ORATIO  4  9 

Ita  contendo,  neniincm  uiiKiuam  '  Qvo  i-;.\  pkcvnia  per- 
VENISSET  '  causam  dixls.se  qui  in  aestimandis  litibus 
appellatus  non  esset.  In  litibus  autcm  nemo  appellabatur 
nisi  ex  testium  dictis  aut  tabulis  privatorum  aut  rationibus 
5  civitatum.  Itaque  in  inferendis  litibus  adesse  .solebant  qui  10 
aliquid  de  se  verebantur,  et,  cum  erant  appellati,  si  videbatur, 
statim  contra  dicere  solebant ;  sin  eius  temporis  recentem 
invidiam  pertimuerant,  respondebant  postea.  Quod  cum 
fecissent,  permulti   saepe  vicerunt.      Hoc  vero  novum   et  5 

10  ante  hoc  tempus  omnino  inauditum.  In  litibus  Postumi 
nomen  est  nusquam.  In  litibus  dico  ;  modo  vos  idem  in 
A.  Gabinium  iudices  sedistis  ;  num  quis  testis  Postumum 
appellavit  ?  tcstis  autem  ?  num  accusator  ?  num  denique 
toto  illo  in  iudicio  Postumi  nomen  audistis?     Non  igitur  ir 

15  reus  ex  ea  causa  quae  iudicata  est  redundat  Postumus,  sed 
est  adreptus  unus  eques  Romanus  de  pecuniis  repetundis 
reus.  Quibus  tabulis  ?  Quae  in  iudicio  Gabiniano  recitatae 
non  sunt.  Quo  teste  ?  A  quo  tum  appellatus  nusquam  est. 
Qua  aestimatione  litium  ?'    In   qua  Postumi  mcntio  facta 

20  nulla  est.     Qua  lege  ?  •  Qua  non  tenetur. 

Hic  iam,  iudices,  vestri  consili  res  est,  vestrae  sapientiae ; 
quid  deceat  vos,  non  quantum  liceat  vobis,  spectare  debetis. 
Si  enim  quid  liceat  quaeritis,  potestis  tollere  e  civitate 
quem  voltis  ;    tabella  est  quae  dat    potestatem  ;    occultat 

25  eadem  libidinem,  cuius  conscientiam  nihil  est  quod  quis- 
quam  timeat,  si  non  pertimescat  suam.   Vbi  est  igitur  sapien-  12 
tia  iudicis  ?  In  hoc,  ut  non  solum  quid  possit,  sed  etiam  quid 
debeat,  ponderet  nec  quantum  sibi   permissum  meminerit 

2  qui  in  5/ :  qiiin  cclt.  limitibus  Cliiio\(,c  {v.  5  n'o(-)  g 

ct  Muller :  est  {oiii.  Clt^,'^)  codd.  :  est  et  Patriciiis  1 1   idcm  T  : 

iidem  cett,  14  non]  num  fi'  17   Gabiniano  Miirctiis  :  Gabinio 

Ci^os:  aGabinio  (-iio  f2-)  cclt.  :   A.  Gabinii  Holotiian  18  quo  testc 

stip'^^  :  quod  iste  cett.  19  qua  aestiinatione  PaiiUigatlius  :  quam 

(qua  s/T)  appellationem  (-ne  stT)  codd.  25  conscientiam  'T  :  con- 

scientia  cett.  quicquam  codd.  :  corr.  ed.  V 


512  M.  TVLLI  CICERONIS 

solum,  sed   etiam    quatenus  commissum    sit.      Datur   tibi 

tabella  iudici.     Qua  lege  ?     lulia  de  pecuniis  repetundis. 

Quo  de  reo  ?    De  equite  Romano.     At  iste  ordo  lege  ea 

non   tenetur.      '  Illo/  inquit,   '  capite  :    quo  ea  pecunia  fej-- 

venerit.^     Nihil  audisii  in   Postumum,   cum  in   Cal^inium  5 

iudex  esses,  nihil  Gabinio  damnato,  cum  in  eum  litis  aesti- 

niares.     'At  nunc  audio.'      Reus  igitur  Postumus  est  ea 

lege  qua  non   modo  ipse  scd  totus  etiam  ordo  solutus  ac 

liber  est. 
fi 

Hic  ego  nunc  non  vos  prius  implorabo,  equites  Romani,  10 

quorum  ius  iudicio  temptatur,  quam  vos,  senatores,  quorum 

agitur  fides   in  liunc  ordinem ;    quae  quidem   cum  saepe 

ante,  tum  in  hac  ipsa  causa  nuper  est  cognita.     Nam  cum 

optimo  et  praestantissimo  consule,   Cn.   Pompeio,   de  hac 

ipsa  quaestione  referente  existerent   non  nullae,   sed   per-  15 

paucae  tamen  acerbae  scntentiae,  quae  quidem  censerent 

ut  tribuni,  ut  praefecti,  ut  scribae,  ut  comites  omnes  magi- 

stratuum    lege    hac   tenerentur,   vos,   vos   inquam^  ipsi    et 

senatus  frequens  restitit,  et,  quamquam  tum  propter  mul- 

torum    delicta    etiam   ad   innocentium    periculum    tempus  20 

illud  exarserat,    tamen,    cum    odium    nostri    restingueretis, 

14  huic  ordini  ignem  novum  subici  non  sivistis.     Hoc  animo 

igitur  senatus.     Quid  ?  vos,  equites  Romani,  quid  tandem 

estis  acturi  ?     Glaucia  solebat,  homo  impurus,   sed  tamen 

acutus,   populum   monere    ut,   cum  lex   aUqua   recitarctur,  25 

primum  versum  attenderet.     Si  esset  '  Dictator,  consvi., 

rRAETOR,   MAGISTER  EQViTVM,'  ne  laborarct  ;    sciret    nihil 

ad  se  pertinere  ;  sin  esset  '  Qvicvmqve  post  hanc  legem,' 

2  iudicii  codd.  :  corr.  Madvig  4^5  q"0  •  •  •   audisti  siippl. 

Madvig  5  cum  Maitntiiix  :  quod  codd.  6  damnato  Madvig  : 

dato  codd.  aestimarct  f-rentur  )j.)  codd.  :  corr.  Madvig         7  at]  ad 

n's  8  etiam  totus  0(7  10  R.  equites  n  11   iudicio 

hoc  Pafricius  16  quidem  T:  qui  (oin.  t    citt.  19  rcstitistis 

Kayser  z\  nostri  Midkr:  non  codd.  :  nostrum  Madvig  24 

fori.  C.  Glaucia  27  scirct  T :  scire  cett. 


PRO  C.  RABIRIO  POSTVMO  ORATIO  6  14 

videret  ne  qua  nova  quaestione  adligaretur.  Nunc  vos,  15 
ciiuitcs  Romani,  videtc.  Scitis  me  ortum  e  vobis  omnia 
semper  sensisse  pro  vobis.  Nihil  horum  sine  magna  cura 
et  summa  caritate  vestri  ordinis  loquor.  AUus  aHos  homines 
5  et  ordines,  ego  vos  semper  complexus  sum.  Moneo  et 
praedico,  integra  re  causaque  denuntio,  omnis  homines 
deosque  testor  :  dum  potestis,  dum  licet,  providete  ne 
duriorem  vobis  condicionem  statuatis  ordinique  vestro 
quam   ferre   possitis.       Serpet   hoc   malum,    mihi   credite, 

10  longius  quam  putatis.     Potentissimo  et  nobiUssimo  tribuno  ' 
1)1.,  M.  Druso,  novam  in  equestrem  ordinem  quaestionem 
ferenti :  '  Si  QVis  ob  rem  ivdicandaim  pecvniam  cepisset  ' 
aperte    equites    Romani    restiterunt.       Quid  ?    hoc   hcere 
volebant  ?      Minime ;    neque   solum   hoc   genus   pecuniae 

15  capiendae  turpe  sed  etiam  nefarium  esse  arbitrabantur. 
Ac  tamen  ita  disputabant,  eos  teneri  legibus  eis  oportere 
qui  suo  iudicio  essent  illam  condicionem  vitae  secuti.  De- 
lectat  ampHssimus  civitatis  gradus,  sella  curulis,  fasces, 
imperia,    provinciae,    sacerdotia,   triumphi,   denique   imago 

20  ipsa  ad   posteritatis  memoriam   prodita ;  esto  simul  etiam  1 7 
solHcitudo  aliqua  et  legum  et   iudiciorum    maior   quidam 
metus.       '  Nos    ista   numquam    contempsimus  ' — ita    cnim 
disputabant — '  sed  hanc  vitam  (iuietam  atque  otiosam  secuti 
sumus  ;    quae   quoniam   honore    caret,    careat   etiam    mo- 

^5  lestia.'     '  Tam  es  tu  iudex  eques  quam  ego  senator.'   '  Ita 
est,  sed  tu  istud  petisti,  ego  hoc  cogor.     Qua  re  aut  iudici 
mihi  non  esse  hceat,  aut  lege  senatoria  non  teneri.'     Hoc  18 
vos,  equites  Romani,  ius  a  patribus   acceptum   amittetis  ? 
INIoneo  ne  faciatis.     Rapientur  homines  in  haec  iudicia  ex 

7  testes  Cl  9  possitis  Pnliicitis  :  possit  coM.  1 1   iiovam 

Madvii;:  unam  codd.  12  iiidicatam  codd.  :  con:  Patriciiis  14 

ncc  cnim  Patiiciiis  16  cis  siippl.  Potiiciiis  20  cslo  Patiiciiis  : 

cst  codd.:  sit  Moiiiiiiscn  21  maior/?',  Ilotoiiiaii  :  mmwrum  cctt.  25 
tam  Aiigclins  :  tum  q  :  tamcn  (cadem  ostT)  cett.  cqucs  siippl.  Patiicnti 
27  lcgcm  lcge  scnatorianon  tiniere  codd. :  corr.  Patnciits 


7  i8  M.  TVLLI  CICERONIS 

onini  non  modo  invidia  sed  sermone  malivolorum,  nisi 
cavetis.  Si  iam  vobis  nuntiaretur  in  senatu  sententias  dici 
ut  his  legibus  teneremini,  concurrendum  ad  curiam  puta- 
retis  ;  si  lex  ferretur,  convolaretis  ad  rostra.  Vos  senatus 
liberos  hac  lege  esse  vohiit,  populus  numquam  adUgavit,  5 
sohiti    huc    convenistis ;     ne   constricti   discedatis    cavete. 

19  Nam,  si  Postumo  fraudi  fuerit,  qui  nec  tribunus  nec  prae- 
fectus  nec  ex  ItaUa  comes  nec  famiUaris  Gabini  fuit, 
quonam  se  modo  defendent  posthac  qui  vestri  ordinis 
cum  magistratibus  nostris  fuerint  his  causis  impUcati  ?         10 

8  'Tu,'  inquit,  '  Gabinium  ut  regem  reduceret  impuUsti.' 
Non  patitur  mea  me  iam  fides  de  Gabinio  gravius  agere. 
Quem  enim  ex  tantis  inimicitiis  receptum  in  gratiam  sum- 
mo  studio  defenderim,  hunc  adflictum  violare  non  debeo. 
Quocum  me  si  ante  Cn.  Pompei  auctoritas  in  gratiam  non  15 

20  reduxisset,  nunc  iam  ipsius  fortuna  reduceret.  Sed  tamen, 
cum  ita  dicis,  Postumi  impulsu  Gabinium  profectum  Alexan- 
dream,  si  defensioni  Gabini  fidem  non  habes,  obUvisce- 
risne  etiam  accusationis  tuae  ?  Ciabinius  se  id  fecisse 
dicebat  rei  pubUcae  causa,  quod  classem  Archelai  timeret,  20 
quod  mare  refertum   fore  praedonum  putaret ;  lege  etiam 

id  sibi  Ucuisse  dicebat.     Tu  inimicus  negas.    Ignosco,  et 
eo  magis  quod  est  contra  iUud  iudicatum.    Redeo  igitur 

21  ad  crimen  et  accusationem  tuam.   Quid  vociferabare?  decem 
miUa  talentum  Gabinio  esse  promissa.      Auctor   videUcet  25 
perblandus  rcperiendus  fuit  qui  hominem^  ut  tu  vis,  avarissi- 
mum  exoraret,  HS  bis  miUens  et  quadringentiens  ne  magno 

4  ie.Yr&i\xv  Augclitts:   referrelur  (conf.  //)  codd.  :   ea  de  rc  ferrctur 
Momuisen  8  ex  Italia  dcl.  Paliiciits  10  fuerint/T  :  fuere  n  : 

fuerunt  ccit.  12  mea  me  iam  Mitretiis  :  etiam  mea.  pqc,  mea(-amo) 

etiam  cetf.  13  tantis]  tacitis  fi  14  defenderim  pq\p-  :  defcn- 

derem  (-dente  n^j  cett.  15  me  stantem  codd.  :  corr.  Madvig         16 

nunc  c:    liunc  cett.  17   Alexandriam  codd.  {ita   §§    26,    35,   39) 

20  marchilei  corW.  :  corr.  ed.  Ilcrvag.  24   quid]  qui  mg.  Lambtin 

25  talenta  cadd.  :  corr.  Naiigcrias  (2)  auctor  scripsi  :  huic  (hui 

f',  Tiiriicbiis)  codd.         26  pcrsuasor  blandus  cod.  Ilolouiaui  27 

HS  oiit.  Cipqs  et]  sed  b?uipq\f'^  ne  suppl.  Augelitts 


PRO  C.  RABIRIO  POSTVMO  ORATIO  8  21 

opere  contemneret.  Gabinius  illud,  quoquo  consilio  fecit, 
fecit  certe  suo ;  quaecumque  mens  illa  fuit,  Gabini  fuit. 
Sive  ille,  ut  ipse  dicebat,  gloriam,  sive,  ut  tu  vis,  pecuniam 
quaesivit,  sibi,  iwn  Rabirio  quaesivit ;  Rabirius  enim  non 
5  Gabini  comes  vel  sectator  nec  ad  Gabini^  cuius  id  negotium 
non  erat,  sed  ad  P.  Lentuli,  clarissimi  viri,  auctoritatem  a 
senatu  profectam  et  consilio  certo  et  spe  non  dubia  Roma 
contenderat. 

At  dioecetes  fuit  regius.     Et  quidem  in  custodia  etiam  22 

10  fuit  regia  et  vis  vitae  eius  adlata  paene  est ;  multa  praeterea 
quae  libido  regis,  quae  necessitas  coegit  perferre,  pertulit. 
Quarum  omnium  rerum  una  reprehensio  est  quod  regnum 
intrarit,  quod  potestati  se  regis  commiserit.  Verum  si 
quaerimus,   stulte.       Quid    enim    stultius    quam    equitem 

15  Romanum  ex  hac  urbe,  huius,  inquam,  rei  pubUcae  civem, 
quae  est  una  maxime  et  fuit  semper  Ubera,  venire  in  eum 
locum  ubi  parendum  alteri  et  serviendum  sit  ?     Sed  ego  in  ^ 
hoc    tamen   Postumo   non   ignoscam,    homini   mediocriter 
docto,  in  quo  videam  sapientissimos  homines  esse  lapsos  ? 

20  Virum  unum  totius  Graeciae  facile  doctissimum,  Platonem, 
iniquitate  Dionysi,  Siciliae  tyranni,  cui  se  ille  commiserat, 
in  maximis  pericuHs  insidiisque  esse  versatum  accepimus  ; 
Callisthenem,  doctum  hominem,  comitem  Magni  Alexandri, 
ab  Alexandro  necatum  ;  Demetrium,  qui  Phalereus  vocitatus 

25  est,  et  ex  re  pubhca  Atheniensi,  quam  optime  gesserat,  et 

4  non  .  .  .  enim  sitppl.  Madvig  non  Gabinio  n'  5  ncc  ad 

Madvig  :  negat  codd.  6  clarissimi  viri  Nnngerins  (i)  :  C.  V.  codd.  8 
contenderet  codd.  :  con:  Orclli  9  diogenes  codd.  :  corr.  Beroaldns 

10  vis  vitae  Madvig:  vita  codd.  allata  n»i\p  :  ablata  (oh-  pq)  cctt. 

1 1  perferre  om.  c'  12  qiiarum  Nangerins  (2)  :  quare  (quae  iu\p') 
codd.  13  sc  hic  stippl.  Haliit,  post  quod  liab.  k  :  om.  cett.  18  tamen 
cod.  Hotoutaiti  :  tandem  iiici :  labenti  Kayser  19  in  stippl. 
Aiigelins  21  tyranni  tx^-k  :  et  tyrannide  cett.  22  insidiisque 
cd.  V:  incdiisquc  m/^-A  :  insidiis  mediisque  (incd-  o)  cett.  :  mediisquc 
ininsidiis  Halm  24  qui  .  .  .  est />os/ clarum  hab.  codd.  :  litic  tiaiisp. 
Patiicitis  25  Atheniensi  Lambiitns  :  Athcnis  codd.  :  dd.  Madvig 
g-csserat  T  :  digesserat  cett. 


9  23  M.  TVLLI  CICERONIS 

ex  doctrina  nobileni   et   claruni,   in  eodeni  isto   Aegyptio 

24  regno  aspide  ad  corpus  admota  vita  esse  privatum.  Plane 
confiteor  fieri  nihil  posse  dementius  quam  scientem  in  eum 
locum  venire  ubi  libertatem  sis  perditurus.  Sed  huius  ipsius 
facti  stultitiam  aHa  iam  superior  stultitia  defendit,  quae  facit  5 
ut  hoc  stultissimum  facinus,  quod  in  regnum  venerit,  quod  se 
regi  commiserit,  sapienter  factum  esse  videatur,  si  quidem  non 
tam  semper  stulti  quam  sero  sapientis  est,  cum  stultitia  sua 

25  impeditus  sit,  quoquo  modo  possit  se  expedire.  Quam  ob 
rem  illud  maneat  et  fixum  sit  quod  neque  moveri  neque  10 
mutari  potest ;  in  quo  aequi  sperasse  Postumum  dicunt, 
peccasse  iniqui,  ipse  etiam  insanisse  se  confitetur,  quod  suam, 
quod  amicorum  pecuniam  regi  crediderit  cum  tanto  fortu- 
narum  suarum  periculoj  hoc  quidem  semel  suscepto  atque 
contracto  perpetienda  iila  fuerunt  ut  se  aliquando  ac  suos  15 
vindicaret.  Itaque  obicias  Hcet  quam  voles  saepe  palliatum 
fuisse,  aliqua  habuisse  non  Romani  hominis  insignia,  quo- 
tiens  eorum  quippiam  dices,  toticns  unum  dices  atque  idein 
illud,  temere  hunc  pecuniam  regi  credidisse,  suas  fortunas 

26  atque  famam  Hbidini  regiae  commisisse.     Fecerat  temere,  20 
fateor ;  mutari  factum  iam  nullo  modo  poterat ;  aut  pallium 
sumendum  Alexandreae  ut  ei  Romae  togato  esse  Hceret, 

10  aut  omnes  fortunae  abiciendae,  si  togam  retinuisset.     DeH- 
ciarum  causa  et  voluptatis  non  modo  nofos  civis  RomanoS; 
sed   et  nobiHs   adulescentis    et  quosdam   etiam   senatores  25 
summo  loco  natos  non  in  hortis  aut  suburbanis  suis,  sed 

27  NeapoH,  in  celeberrimo  oppido,  in  tunica  puHa  saepe  vidi, 

I  et  clarum  om.  H  Aegyptio]  phalcrio  np^<]t^  :   Phario  Tuniebits 

4  istius  codd.  :  corr.  Halm  5  alia  Madvig  :  mali  (maior  k)  codd. 

iamT:  iam  iam  ceit.  6  se  T,  Halm  :  oin.  cett.  7  non  cod. 

Hotoinani :  otn.  mei  14  suscepto  .  .  .  contracto  0-5/T  (c-)  :  sus- 

ceptum  .  .  .  contractum  cctt.  15  illa  /c,  Naugerius  (2) :  om.  cett. 

ac  Turnebus  :  ad  codd.  18  idem  suppl.  MiUler  22  ei  k  :  et 

(cst  n')  codd.  Q.if  notos  supplcvi  27  in  tunica  pulla  scri/>si 

(c/.  Verr.  iv.  54) :  maeciapella  codd.  :  in  manicata  palla  Reid         vidi, 
ibideni  multi  supplevi 


PRO  C.  RABIRIO  POSTVMO  ORATIO         lo  a? 

ibidem  mulfi  viderunt  chlamydatum  illum  L.  Sullam  impera- 
torem.  L.  vero  ScipioniS;  qui  bellum  in  Asia  ges.sit  Antio- 
chumque  devicit,  non  solum  cum  chlamyde  sed  etiam  cum 
crepidis  in  CapitoHo  statuam  videtis  ;  quorum  impunitas 
5  fuit  non  modo  a  iudicio  sed  etiam  a  sermone.  Facilius 
certe  P.  Rutilium  Rufum  necessitatis  excusatio  defendet ; 
qui  cum  a  Mithridate  Mytilenis  oppressus  esset,  crudeh- 
tatem  regis  in  togatos  vestitus  mutatione  vitavit.  Ergo  ille 
P.  RutiHus  qui  documentum  fuit  hominibus  nostris  virtutis, 

10  antiquitatis,  prudentiae,  consularis  homo  soccos  habuit  et 
pallium ;  nec  vero  id  homini  quisquam  sed  tempori  adsi- 
gnandum  putavit ;  Postumo  crimen  vestitus  adferet  is  in  quo 
spes  fuit  posse  sese  aUquando  ad  fortunas  suas  pervenire? 
Nam  ut  ventum  est  Alexandream,  iudices,  haec  una  ratio  a  28 

15  rege  proposita  Postumo  est  servandae  pecuniae,  si  curatio- 
nem  et  quasi  dispensationem  regiam  suscepisset.  Id  autem 
facere  non  poterat,  nisi  dioecetes — hoc  enim  nomine  utitur 
qui  ea  regit — esset  constitutus.  Odiosum  negotium  Postunio 
videbatur,  sed  erat  nulla  omnino  recusatio ;  molestum  etiani 

20  nomen  ipsum,  sed  res  habebat  nomen  hoc  apud  illos,  non 
hic  imposuerat.  Oderat  vestitum  etiam  illum,  sed  sine  eo 
nec  nomen  illud  poterat  nec  munus  tueri.  Ergo  'aderat 
vis '  ut  ait  poeta  ille  noster, 

'quae  summas  frangit  infirmatque  opes.' 

25      'Moreretur,'  inquies  ;  nam  id  sequitur.     Fecisset  certe,  si  29 
sine  maximo  dedecore  tam  impeditis  suis  rebus  potuisset 
emori.  Noli  igitur  fortunam  convertere  in  culpam  neque  regis  11 
iniuriam  huius  crimen  putare  nec  consiHum  ex  necessitate 

I  viderunt  scripsi:  videri  (-e  tj  codd.         5  sermone]  fotf.  omnium 
addcnduin  {clausulae  gratia)  9  qui]  quod  n'/"/  11   homiiii 

tum  cd.  Crat.  13  quo  uno  Palricins  14   Alcxandriam 

^ip^'^'T        iudiccs  Qiiinlil.  iv.  2.  18  :  audies  (vidos  /j.)  fodd.  16  rcgiae 

Palricius  11  diocetcs  codd.  :  corr.  Angclitis  38  ca  regit 

Madvig.  :   aretic     a  rcge  />)  codd.  21   hic  Aiigcliiis  :  hoc  codd. 

26  impeditis  ^,  Angclius  :  impudiriitis  a//.  27  no\i  scripsi :  nolitc 

cqdd.         28  putarc  Ci^ost^  :  punire  cclt. 


II  29  M.  TVLLI  CICERONIS 

nec  voluntatem  ex  vi  interpretari,  nisi  forte  eos  etiam  qui 
in  hostis  aut  in  praedones  inciderint,  si  aliter  quippiam 
coacti  faciant  ac  liberi,  vituperandos  putes.  Nemo  nostrum 
ignorat,  etiam  si  experti  non  sumus,  consuetudinem  regiam. 
Regum  autem  sunt  haec  imperia :  'animadverte  ac  dicto  5 
pare  '  et  *  praeter  rogitatum  si  plus  '  et  illae  minae  : 

'si  te  secundo  lumine  hic  offendero, 
moriere '  ; 

quae  non  ut  delectemur  solum  legere  et  spectare  debemus, 
sed  ut  cavereetiam  et  effugere  discamus.  10 

30  At  ex  hoc  ipso  crimen  exoritur.  Ait  enim,  Gabinio 
pecuniam  Postumus  mm  cogeret,  decumas  imperatarum 
pecuniarum  sibi  coegisse.  Non  intellego  hoc  quale  sit, 
utrum  accessionem  decumae,  ut  nostri  facere  coactores 
solent  in  centesima,  an  decessionem  de  summa  fecerit.  15 
Si  accessionem,  undecim  milia  talentum  ad  Gabinium 
pervenerunt.     At  non  modo  abs  te  decem   milia  obiecta 

31  sunt  sed  etiam  ab  his  aestimata.  Addo  illud  etiam  :  qui 
tandem  convenit  aut  tam  gravi  onere  tributorum  ad  tan- 
tam  pecuniam  cogendam  mille  talentum  accessionem  20 
esse  factam  aut  in  tanta  mercede  hominis,  ut  vis, 
avarissimi  mille  talentum  decessionem  esse  concessam  ? 
Neque  enim  fuit  Gabini  remittere  tantum  de  suo  nec  regis 
imponere  tantum  pati  suis.     At  erunt  testes  legati  Alexan- 

2  hostis]  hospites  n'/j/"7c'  3  ac  liberi  Madvig :  liberc  (-os  /x) 

co(M.  :  quam  liberos  cd.  Heivag.         putetis  Paliiciits  5  autem] 

en\m  Pa/ricius         ac  dicto  pqc  :  addicto  (edicto  A  1  ce//.  6  rogi- 

tandum  fi*  si  plus  scripsi  {cf.  Flacc.  10)  :    sit  (si  ni\p)  pic  codd.  : 

sile  Biichelcr  7  hic  Cic.  Att.  vii.  26.  i  :    hoc  codd.  9  sohim 

n-os/7:  si  dum  cett.  10  et  c,  Natigerins{i):  oin.  cett.  fugcre 

Patriciits  discamus  k  :  dicamus  (du-  Oi-iii^p)  Cl/uiii^p  :  dicamur  cctt. 

12  cum  sttppl.  Klots         decumas  Madvig  :  decumus  Cin  -.  decumis  cctt. 
imY^srai^rnm  ip,  Madvig :  imperatorum  ff//.  13  pecuniarum  fi', 

Madvig:  pecuniam  ceit.  15  in  ccntesima  c",  Halm:  ccntima  cett. 

ig  oneri  Patriciiis         sr  de  tanta  Patriciiis  :  taiitam  dc  Midlcr         22 
mille  talentum  del.  Madvig  24   imponere  iit^^T  :  imponere  tantum 

de  suo  nec  rcgis  imponere  cctt.       pati  dcl.  Patricitis       aderunt  codd.  : 
corr  Madvig 


PRO  C.  RABIRIO  POSTVMO  ORATIO  ii  31 

drini.  Ei  nihil  in  Gabiniuni  dixerunt  ;  imnio  ei  Gabinium 
laudaverunt.  Vbi  ergo  ille  mos,  ubi  consuetudo  iudiciorum, 
ubi  exempla  ?  Solet  is  dicere  in  eum  qui  pecuniam  redegit 
qui  in  illum  cuius  nomine  ea  pecunia  redigeretur  non  dixerit  ? 
5  Age,  si  is  qui  non  dixit  solet,  etiamne  is  solet  qui  laudavit  ?  32 
Isdem  testibus,  et  quidem  non  productis,  sed  dictis  testium 
recitatis,  quasi  praeiudicata  res  ad  has  causas  deferri  solet. 
Et  ait  etiam  meus  famiHaris  et  necessarius  eandem  causam  12 
Alexandrinis   fuisse    cur    laudarent   Gabinium    quae   mihi 

10  fuerit  cur  eundem   defenderem.     Mihi,  C.  Memmi,  causa 
defendendi  Gabini  fuit  reconciliatio  gratiae.  Neque  me  vero 
paenitet  mortalis  inimicitias,  sempiternas  amicitias  habere. 
Nam  si  me  invitum  putas,  ne  Cn.  Pompei  animum  offende-  33 
rem,  defendisse  causam,  et  illum  et  me  vehementer  ignoras. 

15  Neque  enim  Pompeius  me  sua  causa  quicquam  facere 
voluisset  invitum,  neque  ego  cui  omnium  civium  libertas 
carissima  fuisset  meam  proiecissem.  Nec,  quam  diu  inimi- 
cissimus  Gabinio  fui,  non  amicissimus  mihi  Cn.  Pompeius 
fuit,  nec,  postea  quam  illius  auctoritate  eam  dedi  veniam 

20  quam  debui,  quicquam  simulatey^r/,  ne  cum  mea  perfidia  illi 
etiam  ipsi  facerem  cui  beneficium  dedissem  iniuriam.  Nam 
non  redeundo  in  gratiam  cum  inimico  non  violabam  Pom- 
peium  ;  si  per  eum  reductus  insidiose  redissem,  me  scilicet 
maxime,  sed  proxime  illum  quoque  fefellissem.    Ac  de  me  34 

35  omittamus  ;  ad  Alexandrinos  istos  revertamur.  Quod  habent 
os,  quam  audaciam  !  Modo  vobis  inspectantibus  in  iudicio 
Gabini  tertio  quoque  verbo  excitabantur  ;  negabant  pe- 
cuniam    Gabinio  datam.      Recitabatur    identidem  Pompei 

I   ii]  -ii-  n.s/  :  duo  oT  3  solet  is  T  :  soletis  codd.         pccunia 

codd. :  corr.  ed.  V        rcdcgit  siippl.  Naiii;criiis  (2)        4  qui  in  k  :  quin 
(qui  Ci-iJp)  cett.  6  tcstium]  tantum  Patricins  10  fuerat  codd.  : 

corr.  Maniitiiis  17  ncc  stippl.  Madi'ig  18  Cn.  scripsi  :  non 

codd.  :  dcl.  Madvig  19  auctoritati  Lattibiiiiis  20  siniularc 

p\p:  simulavi  T         {acisiipp/.  Klotz        nc  </,  cd.  R  :  nec  cdt.         cum] 
cnim  T  24  quoque  iuostT  :  qucm  cctt.  ac  Miillcr:   at  codd. 


12  ,H  M.  TVLLI  CICERONIS 

testimonium  regem  ad  se  scripsisse  nullam  pecuniam 
Gabinio  nisi  in  rem  militarem  datam.  '  Non  est,'  inquit, 
*  tum  Alexandrinis  testibus  creditum.'  Quid  postea  ? 
'  Creditur  nunc'     Quam  ob  rem  ?    '  Quia  nunc  aiunt  quod 

35  tum  negabant.'  Quid  ergo?  ista  condicio  est  testium  ut,  5 
quibus  creditum  non  sit  negantibus,  isdem  credatur  dicen- 
tibus  ?  At,  si  verum  tum  severissima  fronte  dixerunt,  nunc 
mentiuntur;  si  tum  mentiti  sunt,  doceant  nos  verum  quo 
voltu  soleant  dicere.  Audiebamus  Alexandream,  nunc 
cognoscimus.  Illinc  omnes  praestigiae,  illinc,  inquam,  omnes  10 
fallaciae,  omnia  denique  ab  eis  mimorum  argumenta  nata 
sunt.    Nec  mihi  longius  quicquam  est,  iudices,  quam  videre 

^  huminum  voltus.     Dixerunt  hic  modo  nobiscum  ad  haec 

36  .  . 

subsellia,  quibus  superciHis  renuentes  huic  decem  miHum 

crimini !  lam  nostis  insulsitatem  Graecorum  ;  umeris  gestum  15 
agebant  tum  temporis,  credo,  causa  ;  nunc  sciHcet  tempus 
nuUum  est.  Vbi  semel  quis  peieraverit,  ei  credi  postea, 
etiam  si  per  pluris  deos  iuret,  non  oportet,  praesertim, 
iudices,  cum  in  his  iudiciis  ,ne  locus  quidem  novo  testi 
soleat  esse  ob  eamque  causam  idem  iudices  retineantur  qui  jo 
fuerint  de  reo,  ut  eis  nota  sint  omnia  neye  quid  fingi  novi 

37  possit.  *H=*  Qvo  EA  PECVNiA  PEUVENERiT  t  non  suis  propriis 
iudiciis  in  reum  facti  t  condemnari  solent.     Itaque  si  aut 
praedes  dedisset  Gabinius  aut  tantum  ex  eius  bonis  quanta 
summa  Htium  fuisset  populus  recepisset,  ciuamvis  magna  ad  25 
Postumum  ab  eo  pecunia  pervenisset,  non  redigeretur  ;  ut 

4  nunc  Manulius  :  non  codd.  5    negabatiir  d  6  aientibus 

com.  apud  Orellinm  7  tutn  cd.  V :  cum  n^  :  tum  (-nc  ^')  cum  ccit. 

verissima  codd.  :  corr.  Hotouian  8  tum  / :  tunc  cctt.  verum 

quid  (quo/>j  multi  iJtaVLpq.  vulti  '-is  ff//.")  sileant  codd.  :  corr.  Madvig 
10  illinc  .  .  .  illum  ;«  :  illim  .  .  .  illim  IVcscnbcrg  11  iis  ^  :  his  cctt. 
mimorum  T,  cd.  V:    minorum  (malorum  fi  vng.  t)  cctt.  16  causa  tk: 

causae  cctt.  17   ciraverit  (crr-/j)  n^ipii :  deieraverit  Cf//.  (fl  nig.)  : 

corr.  ed.  Crat.         ei  tT :  et  cctt.  21  neve  Patricins  :  nef|ue  codd. 

23  qui  causam  dicuiit  antc  (\uo  suppl.  Halni  non  .  .  .  lacti]_/br/, 

criminibus  suis  propriis,  noii  iudiciis  de  rco  factis 


PRO.  C.   RABIRIO  POSTVMO  ORATIO         1337 

intellegi  facile  possit,  quod  ex  ea  pecunia  quae  ad  aliquem 
reuni  qui  damnatus  est  vcfiissei,  pervenisse  ad  aliquem 
in  illo  primo  iudicio  planum  factum  sit,  id  hoc  genere  iudici 
redigi  solere.  Nunc  vero  quid  agitur  ?  ubi  tcrrarum  sumus? 
5  quid  tam  perversum,  tam  praeposterum  dici  aut  excogitari 
potest  ?  Accusatur  is  qui  non  abstulit  a  rege,  sicut  Gabinius  3S 
iudicatus  est,  sed  qui  maximam  regi  pecuniam  credidit. 
Ergo  is  Gabinio  dedit  qui  non  huic  reddidit.  Itane  ?  Age, 
cedo,  cum  is  qui  pecuniam  Postumo  debuit  non  huic,  sed 

10  Gabinio  dederit,  condemnato  Gabinio  utrum  illi  quo  ea  pecu- 
m-x  pervenerit  an  huic  dicenda  causa^i'/?    At  habet  et  celat.  14 
Sunt  enim    qui  ita   loquantur.      Quod  genus  tandem   est 
istud  ostentationis  et  gloriae  ?     Si  nihil  habuisset  umquam, 
tamen,  si  quaesisset,    cur  se  dissimularet  habere  causa  non 

15  esset.     Qui  vero  duo  lauta  et  copiosa  patrimonia  accepisset 
remque  praeterea  bonis  et  honestis  rationibus  auxisset,  quid 
esset  tandem  causae  cur  existimari  vellet  nihil  habere  ?   An,  .^9 
cum  credebat  inductus  usuris,  id  agebat  ut  haberet  quam 
plurimum  ;  postea  quam  exegit  quod  crediderat,  ut  existi- 

20  maretur  egere  ?  Novum  genus  hoc  gloriae  concupiscit. 
'  Dominatus  est  enim,'  inquit,  ^  Alexandreae.'  Immo  vero 
in  superbissimo  dominatu  fuit  ;  pertulit  ipse  custodiam, 
vidit  in  vinclis  familiaris  suos,  mors  ob  oculos  saepe  ver- 
sata  est,  nudus  atque  egens  ad  extremum  fugit  e  regno. 

25  At  pcrmutata  ahquando  pecunia  est,  delatae  naves  Postumi  4° 
Puteolos  sunt,  auditae  visaeque  merces.     Fallaces  quidem 

1   ad  aliquem  reum  scripsi  :  ad  quem  eorum  cocid.  2  veiiisset 

supplevi,  cf.  Verr.  iii.  89,  90  pervenisse]  pervenisset  ^c^  3  id] 

id  in  j//^         4  solere  uoc"  :  soleret  ce/f.         5  tain  cd.  Ascetts.  :  aut  k  : 
om.  cett.  8  itane  ]   age  cedo  scripsi :  iam  ac  crcdo  (accredo  sf-^-  : 

accedo  uo^  codci.  10  ilii  scripsi:  illa  rorM.  11   pervenerit 

Reid  :  sit  codd.        an  liuic  Madvig  :  a  (  an  p^-^    nunc  codd.       dicenda 
causa  cst  scripsi :  de  (d'  Cl)  ea  codd.  12  cnini  \p  :  eteniin  cetl. 

14  se  Miirctiis  :     si    mp\p  :    is    {oin.   c')    cett.  :     del.   Madvig  17 

liaberc  om.  xp^,  ed,  R  25  delatac  scripsi :  dictae  (duc-  iist^^ 

codd.  {cf.  iiifra)  26  Puteolos  scripsi :  Puteolis  codd. 


14  40  M.  TVLLT  CICERONIS 

et  fucosae  (?  chartis  et  linteis  et  vitro  ;  quibus  cum  multae 
naves  refertae  fuissent,  naulum  non  potuit  parari.  Cataplus 
ille  Puteolanus,  sermo  illius  temporis,  vectorumque  cursus 
atque  ostentatio,  tum  subinvisum  apud  malivolos  Postumi 
nomen  propter  opinionem  pecuniae  nescio  quam  aestatem  5 
unam,  non  pluris,  auris  refersit  istis  sermonibus. 

^      Verum  autem,  iudices,  si  scire  voltis,   nisi    C.  Caesaris 

41  .  ......  .  . 

summa   in   omnis,    incredibilis  m  hunc  eadem   hberalitas 

exstitisset,  nos  hunc  Postumum   iam  pridem  in  foro  non 

haberemus.     IUe  onera  multorum  huius  amicorum  excepit  10 

unus,  quaeque  multi  homines  necessarii  secundis  Postumi 

rebus   discripta   sustinuerunt,   nunc    eius   adflictis  fortunis 

universa  sustinet.     Vmbram  equitis   Romani  et  imaginem 

videtis,   iudices,  unius  amici    conservatam  auxiHo  et  fide. 

Nihil  huic  eripi  potest  praeter   hoc    simulacrum   pristinae  15 

dignitatis  quod  Caesar  solus  tuetur  et  sustinet ;  quae  quidem 

in  miserrimis  rebus  huic  tamen  tribuenda  maxima  est ;  nisi 

vero   hoc   mediocri    virtute  effici  potest  ut  tantus  ille  vir 

tanti  ducat  hunc,  et  adflictum  praesertim  et  absentem,  et 

in  tanta  fortuna  sua  ut  aUenam  respicere  magnum  sit,  ef  i?i  20 

tanta  occupatione  maximarum  rerum  quasgerit  atquegessit 

ut  vel  obUvisci  aHorum  non  sit  mirum  vel,  si  meminerit, 

42  obhtum  esse  se  facile  possit  probare.     Multas  equidem  C. 
Caesaris  virtutes  magnas  incredibihsque  cognovi,  sed  sunt 
ceterae  maioribus  quasi  theatris  propositae  et  paene  popu-  25 
lares.    Castris  locum  capere,  exercitum  instruere,  expugnare 
urbis,  aciem  hostium  profiigare,  hanc  vim  frigorum  hiemum- 

I  e  sitpplevi  vitro]  delatae  (velatae  cod.  Tiirnebi)  add.  codd.  {cf. 

stipm)  2  naulum  non  potuit  parari  scripsi:  una  non  potuerit  parva 

codd,         cataplus    Turnebiis  •    artata   plus  codd.  6  una  codd.  : 

corr.  Naiigeritis  (i)      pluribus  CL^/xo^pqs  9  Postumum  del.  Mauutius 

II  homines  \p  :  hominis  cclt.  12  descripta  codd.  :  corr.  Kayser 

eius]  unus  Patriciiis  20  aliena  codd.  :  corr.  Patricius  et 

in  stipf)l.  Lanibiiitts         21  occupatione  Patnaiis  :  oppugnatione  codd. 
•Jii  ui  <5",  Naugeritts  (i)  :  oiti.  cett.  23  esse  se  Patriciiis  :  essct  fl  V'"  • 

esse  pq  :  etiam  cett.  25  et]    haec   Patricitts  populares  p/i : 

popularis  cett..  Patriiiiis  27  hiememque  codd.  :  corr.  Patricitis 


PRO  C.  RABIRIO  rOSTVMO  ORATIO         1542 

que  quam  nos  vix  huius  uibis  tuctis  sustinemus  excipcie, 
eis  ipsis  cliebus  hostem  perscqui  cum  etiam  ferae  latibulis 
se  tcgant  atque  omnia  bella  iure  gcntium  conquiescant — 
sunt  ea  quidem  magna  ;  quis  negat  ?  sed  magnis  excitata 
5  sunt  praemiis  ac  memoria  hominum  sempiterna.  Quo 
minus  admirandum  est  eum  facere  illa  qui  immortalitatem 
concupiverit.  Haec  vera  laus  est,  quae  non  poetarum  car- 
minibus,  non  annalium  monumentis  celebratur,  sed  pru- 
dentium  iudicio  expenditur.     Equiteni  Romanum  veterem 

10  amicum  suum  studiosum,  amantem,  observantem  sui  non 
Hbidine,  non  turpibus  impensis  cupiditatum  atque  iacturis, 
sed  experientia  patrimoni  amplificandi  labentem  excepit, 
corruere  non  sivit,  fulsit  et  sustinuit  re,  fortuna,  fide,  hodie- 
que  sustinet  nec  amicum  pendentem   corruere  patitur  ;  nec 

15  ilHus  animi  aciem  praestringit   splendor  sui   nominis,  nec 
mentis  quasi  luminibus  officit  altitudo  fortunae  et  gloriae. 
Sint  sane  illa  magna,  quae  re  vera  magna  sunt ;  de  iudicio  4-1 
animi  mei,   ut   volet  quisque,   sentiat  ;    ego  enim  hanc  in 
tantis  opibus,  tanta  fortuna  Hbcralitatem  in  suos,  memoriam 

20  amicitiae  reHquis  virtutibus  omnibus  antepono.  Quam 
quidem  vos,  iudices,  eius  in  novo  genere  bonitatem, 
inusitatam  claris  ac  praepotentibus  viris,  non  modo  non 
aspernari  ac  refutare  sed  complecti  etiam  et  augere  debetis, 
et  eo  magis  quod  videtis  hos  ([uidem  sumptos  dies  ad  labe- 

25  factandam  iHius  dignitatem.  Ex  qua  ilH  nihil  detrahi  potest 
quod  non  aut  fortiter  ferat  aut  facile  restituat ;  amicissimum 
hominem  si  honestate  spoHatum  audierit,  nec  sine  magno 
dolore  feret  et  id  amiserit  quod  posse  non  speret  recuperari. 

2  iis  Ilalin  :  his  codd.  cum  Pdhtdns  :  tum  cum  codd.  5 

ad  memoriam  .  .  .  sempiternam  codd.  :  corr.  Madvig  7  concupi- 

verit  k,  ed.  V :  concupiverat  cett.  vera  Patrictus  :  mira  codd.  : 

nimirum  Ernestt         J3  corruere  non  sivit  del.  Srliiitz  fortuna  del. 

Hahn  14  pendentem  pk  :  prudentcm  cell. :   imprudentem  (</.  §  2) 

Hahn    nec  .  .  .  patitur  del.  Madvig)  15  praestringit  cod.  Tnrnebi : 

perstringit  mei  22  non  ^,  ed.  V:  om.  cett.  24  quidem  scripsi  \ 

quasi  codd.       25  dignitatem]  claritatem  n'         28  et  Miiller  :  nec  codd. 
non  del.  Augelitts 


17  45  M.  TVLLI  CICERONIS 

^'  Satis  multa  hominibus  non  iniquis  haec  esse  debent, 
iiimis  etiam  multa  vobis  quos  aequissimos  esse  confidimus. 
Sed  ut  omnium  vel  suspicioni  vel  malivolentiae  vel  crudeli- 
tati  satis  fiat  :  '  occultat  pecuniam  Postumus,  latent  regiae 
divitiae.'  Ecquis  est  ex  tanto  populo  qui  bona  C.  Rabiri  5 
Postumi  nummo  sestertio  sibi  addici  velit  ?  Sed  miserum 
me,  quanto  hoc  dixi  cum  dolore  !  Hem,  Postume,  tune 
es  C.  Curti  filius,  C.  Rabiri  iudicio  et  voluntate  fiHus, 
natura  sororis  ?  tune  ille  in  omnis  tuos  liberalis,  cuius 
multos  bonitas  locupletavit,  qui  nihil  profudisti,  nihil  10 
ullam  in  libidinem  contulisti  ?  Tua,  Postume,  nummo 
sestertio  a   me  addicuntur?     O  meum  miserum  acerbum- 

46  que  praeconium  !  At  hoc  etiam  optat  miser  ut  vel 
condemnetur  a  vobis,  si  ita  bona  veneant  ut  solidum 
suum  cuique  solvatur.  Nihil  iam  ahud  nisi  fidem  curat,  nec  15 
vos  huic,  si  iam  oblivisci  vestrae  mansuetudinis  volueritis, 
quicquam  praeterea  potestis  eripere.  Quod^  iudices,  ne 
faciatis  oro  obtestorque  vos,  atque  eo  magis,  si  adventicia 
pecunia  petitur  ab  eo  cui  sua  non  redditur.     Nam  in  eum 

47  cui  misericordia  opitulari  debebat  invidia  quaesita  est.  Sed  20 
iam,  quoniam,  nt  spero,  fidem  quam  tidi  dedi  praestiti, 
Postume,  reddam  etiam  lacrimas  quas  debeo ;  quas  quidem 
ego  tuas  in  mco  casu  plurimas  vidi.  Versatur  ante  oculos 
hictuosa  nox  meis  omnibus,  cum  tu  totum  te  cum  tuis 
copiis  ad  me  detuHsti.  Tu  comitibus,  tu  praesidio,  tu  etiam  25 
tanto  pondere  auri  quantum  tempus  illud  postulabat  disces- 
sum  illum  sustentasti,  tu  numquam  meis  me  absente  Hberis, 
numquam  coniugi  meae  dcfuisti.     Possum  excitare  multos 

5  et  quis  codd.  :  cory.  Naiigeriiis  (i)  8  C.  siippl.  Oreili  Curii  fl 
9  sororis]  filius  add.  codd.  :  del.  Ernesti  tune  k  :  tun  os  :  tu  n  :  tuni 
(tanien/)c)  cett.  11   tua  .  .  .  sestertio  0111.  fi         Postume  ^/-T  :  Po- 

stumi  cett.  13  optat  miser  ut  vel  /  :  optatim  servi  vel  n///)^  :  optat 

miser  ut  servi  vel  s  :  optet  miser  ut  'miserve  f!  "'^.)  ccit.  :  optat  miscr 
ut  sive  servetur  sive  tcii  Briiil:  14  si  siipplevi  20  debeat 

codd.  :  corr.  Mnretus  21  ut  suppl.  Madvig  tibi  dedi  Madvtg:- 

potui  k  :  om.  cett.  :  fort.  debui 


PRO  C.   RABIRIO  POSrWMO  OKAJIO         1747 

in  patriam  reductos  testis  liberalitatis  tuae,  quod  saepe 
audivi  patri  tuo  Curtio  magno  adiumento  in  iudicio  capitis 
fuisse ;  sed  iam  omnia  timeo  ;  bonitatis  ipsius  invidiam  48 
reformido.  Nam  indicat  tot  hominum  fletus  quam  sis 
5  carus  tuis,  et  me  dolor  debilitat  intercluditque  vocem.  Vos 
obsecro,  iudices,  ut  huic  optimo  viro,  quo  nemo  mehor 
umquam  fuit,  nomen  equitis  Romani  et  usuram  huius  lucis 
et  vestrum  conspectum  ne  eripiatis.  Hic  vos  aUud  nihil 
orat  nisi  ut  rectis  ocuHs  hanc  urbem  sibi  intueri  atque  ut 
10  in  hoc  foro  vestigium  facere  Hceat,  quod  ipsum  fortuna 
eripuerat,  nisi  unius  amici  opes  subvenissent. 

I  in  patriam  sitpplevi       reductos]  re  doctos  Tityitebus  :  del.  Madvig 
2  Curtio  Madvig:  cui  id  codd.  adiumento  X',  Madvig:  adiumento 

fccisset  (fuisset  /</>'>  cett.  3  fuisse  i/-^  :  fuisset  (si  stetisset  f>)  cett. 

4  nam  c',  Haliii  :  iam  cctt.  5  includitque  codd.  :  corr.  Lainbinus 

9  atque  ut]  atque  ^iq,  cd.  V 


OXFORD   CLASSICAL   TEXTS 

All  prices  are  subject  to  alteration  without  notice 


GREEK 


All  prices  are  net 


AESCHYLUS.   G.  G.  A.  Murray 
ANTONINUS.  J.  H.  Leopold 
APOLLONIUS  RHODIUS.   R.  C.  Seaton 
ARISTOPHANES.   F.  W.  Hall,  W.  M.  Geldart 

I.  Adi.,  Eq.,  Niibes,   Vesp.,  Pax,  Aves.    Second  edition 
II.  Lys.,  Thesm.,  Ran.,  EccL,  Plutus,  Fragmenta.    Sec.  ed. 
ARISTOTLE.    I.  Bywater,  F.  G.  Kenyon 
De  Arte  Poetica.   Second  edition 
De  Caelo 
Ethica 

Atheniensium  Respublica 
BUCOLICI  GRAECI.    U.  v.  Wilamowitz-MoeUendorff 
DEMOSTHENES 

I.  Orationes  I-XIX.    S.  H.  Butcher 
II.  i.  Orationes  XX-XXVI.   S.  H.  Butcher 
II.  ii.  Orationes  XXVI I-XL.   W.  Rennie 
III.  Or.    XLI-LXI;    Proaemia;    Epistulae.     W.  Rennie 
EURIPIDES.   G.  G.  A.  Murray 

I.  Cyc,  Alc,  Med.,  HeracL,  Hip.,  Andr.,  Hec. 
II.  SuppL,  Herc,  lon,  Tro.,  EL,  I.T.   Third  ed. 
III.  HeL,  Phoen.,  Or.,  Bacch.,  Iph.  AuL,  Rhesus 
HELLENICA   OXYRHYNCHIA  cum   Theopompi  et 

Cratippi  fragmentis.   B.  P.  Grenfell,  A.  S.  Hunt 
HERODOTUS.   K.  Hude.   Second  edition 

I  (Books  I-IV),  II  (Books  V-IX) 
HOMER 

I-II.  Iliad.    D.  B.  Monro,  T.  W.  Allen 
Books  I-XII.    Second  edition 
Books  XIII-XXIV.   Third  edition 
III-IV.  Odyssey.   T.  W.  Allen 
Books  I-XII.    Second  edition 
Books  XIII-XXIV.   Second  edition 
V.  Hymns,  &c.   T.  W.  Allen 
HYPERIDES.    F.  G.  Kenyon 
LONGINUS.   A.  O.  Prickard.    Second  edition 


Cloth  India  Paper 
^s6d 
6s 
6s 

ds 
6s 


2s  6d 

6s6d 
45  6d 
6s 

ys  6d 
6s 
6s 
75  6d 

js  6d 
js  6d 
75  6d 


35« 


25« 


each     ys  6d 


5s 
5* 

5s 
5« 
7s  6d 

6s 
5* 


30J 
15« 


15« 


October  1947 


GREEK  {cont.) 


LYSIAS.   K.  Hude 

PINDAR.   C.  M.  Bowra.    Second  edition  I05 

PLATO.  J.  Bumet 

I.  Euth.,  ApoL,  Crit.,  Ph.;  Crat.  Tht.,  Soph.,  Polit.  Ed.  2     7«  td 
II.  Par.,  Phil,  Symp.,  Phdr.;  Alc.  I,  II,  Hipp.,  Am.  Ed.  2     75  dd 

III.  Thg.,  Chrm.,  Laches,  Lysis,  Euthd.,  Prot.,  Gorg. 

Meno,  Hp.  Ma.  et  Min.,  lo,  Mnx. 

IV.  Clitopho,  Respublica,  Timaeus,  Critias 
Respublica  separately,  75  6d 

V.  Minos,  Leges;  Ep.,  Epp.,  Def.,  Spuria 
SOPHOCLES,  Fabulae.  A.  C.  Pearson 
THEOPHRASTUS,  Characteres.   H.  Diels 
THUCYDIDES.  H.  Stuart  Jones  and  J.  E.  Powell 

Books  I-IV 

Books  V-VIII 

XENOPHON.   E.  C.  Marchant 
I-V 

I.  Historia  Graeca,  Ed.  2 
II.  Libri  Socratici  and  III.  Anabasis 
IV.  Institutio  Cyri  and  V.  Opuscula 


All  prices  are  net 

Cloth    India  Paper 

6s 


7s  6d\ 
ios\ 

los) 

8s6d 

65 


6* 
6; 


65 
each  ys  6d 
each  75  6d 


LATIN 

ASCONIUS.  A.  C.  Clark 
CAESAR,  CoMMENTARii.   R.  L.  A,  Du  Pontet 
I.  Bellum  Gallicum 
II.  Bellum  Civile 
CATULLUS.   R.  Ellis 
CICERO 

Epistulae.   L.  C.  Purser 
I.  ad  Fam. 
II.  ad  Att.,  Pars  i  (i-8),  Pars  ii  (9-16) 
III.  ad  Q.  F.,  ad  M.  Brut.,  Fragm. 
Orationes.   A.  C.  Clark  and  W.  Peterson 

I.  Rosc.  Am.,  I.  Pomp.,  Clu.,  Cat.,  Mur.,  Cael.  Clark 
II.  Pro  Milone,  Caesarianae,  Philippicae.    Clark.  Ed.  3 

III.  Verrinae.   Peterson.    Second  edition 

IV.  Quinct.,  Rosc.  Com.,  Caec,  Leg.  Agr.,  Rab.  PerduelL, 

Flacc,  Pis.,  Rab.  Post.   Clark 
V.  Post  Reditum,  De  Domo,  Har.  Resp.,  Sest.,  Vat.,  Prov. 

Cons.,  Balb.   Peterson 
VI.   TulL,  Font.,  SulL.Arch.,  Planc,  Scaur.   Clark 


6s 

45  6d 


lOS 

each  ys  6d 
7i  6d 


S^ 
6j 

S^ 

5s 
45  6d 


30J 


Z5S 


40J 


I2S  6d 


LATIN  {cont.)  All  prices  are  net 

CICERO  (cont.)  ^'"'^'   ^"^"'  ^'"'^'' 
Rhetorica.   A.  S.  Wilkins 

I.  De  Oratore  7*6i/ 

II.  Brutus,  &c.  7^  6<i 

HORACE.   E.  C.  Wickham.   Ed.  2.   H.  W.  Garrod  6s        8s  (>d 
ISIDORI  ETYMOLOGIAE.  W.  M.  Lindsay.  Two  vols.     305 
LIW.   R.  S.  Conway  and  C.  F.  Walters 

Books  I-V  8j  bd 

Books  VI-X  8i  6d 

Books  XXI-XXV  85  dd 
Books  XXVI-XXX.    R.  S.  Conway  and  S.  K.  Johnson       los 

LUCRETIUS.   C.  Bailey  6j 

MARTIAL.   W.  M.  Lindsay  105 

NEPOS.   E.  O.  Winstedt  4^  6i 

OVID,  Tristia,  Epistulae  ex  Ponto,  &c.   S.  G.  Owen  65 

PERSIUS  and  JUVENAL.   S.  G.  Owen.   Second  ed.  bs 

PHAEDRUS,  Fabulae.  J.  P.  Postgate  7^  6^ 
PLAUTUS.   W.  M.  Lindsay 

I.  Amphitnio-Mercator  los  6d 

II.  Miles  Gloriosus-Fragmenta  lo^  bd 

PROPERTIUS.  J.  S.  Phillimore.  Ed.  2  5* 

STATIUS 

Silvae.  J.  S.  Phillimore.   Second  edition  7*  6</ 
Thebais  and  Achilleis.   H.  W.  Garrod 

TACITUS  285 

Annales.   C.  D.  Fisher  85  bd 

Historiae.   C.  D.  Fisher  7^  6rf 

Opera  Minora.   H.  Fumeaux  5* 

TERENCE.   W.  M.  Lindsay  and  R.  Kauer.   Second  ed.         ys  dd    los 

TIBULLUS.  J.  P.  Postgate.   Ed.  2  3«  6^ 

VELLEIUS  PATERCULUS.   R.  Ellis 

VIRGIL.   Sir  Arthur  Hirtzel  65         ^s  6d 

APPENDIX  VERGILIANA.  R.  Ellis  (>s 


The  Oxford  Greek  Testament,  105  td  net  (I.P.  125  ()d  net);  Dr.  Souter*s 
Pocket  Lexicon  to  the  above,  bs  net;  The  New  Testament  in  Latin, 
SJ  net. 


OXFORD    UNIVERSITY   PRESS 

Amen  House  Warwick  Square  London,  E.C.4 


\  '  ' 


105107512031 


tQ 
O     W 


U 

< 


H     0) 

cti    G 

^i:  o 

•H 

•H 

O  > 


OaivenityolToroifo' 
Library 


DONOT 
REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 


Acme  Library  Card  Pocket 
LOWE-MARTIN  CO.  UMITBD